Ö:: قووڵ ‌بوونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌کانی کۆماری ئێسلامیی ئێران

نووسینی: كه‌ریم ئه‌ڵڵاوه‌یسی

له كۆماری ئیسلامیی ئێراندا ده‌سه‌ڵاتی راسته‌قینه هه‌میشه له‌‌لایه‌ن كۆمه‌ڵێك نیهاده‌وه كه هه‌ڵبژێراوی خه‌ڵك نین كۆ بۆته‌وه. كاربه‌ده‌ستانی ئه‌و نیهاده نادێموكراتیكانه به‌شێوه‌ی سووننه‌تی ئه‌و سیمایانه بوون كه به باڵی موحافزه‌كار و توندڕه‌وی رێژیم ناویان ده‌ركردوه.‌ ئه‌گه‌ر دیارده‌ی خاته‌می بۆ ماوه‌ی چه‌‌ند ساڵێك خه‌تی به‌ناو ریفۆرمخوازی هێنایه سه‌ر مه‌یدانی سیاسیی ئێران، له 22 مانگی رابردوودا باڵی موحافزه‌کاری پێشوو دوای زۆر هه‌وڵی گوماناوی  سه‌ره‌نجام توانی هه‌ر سێ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان، به‌جێگه‌یاندن و قه‌زایی به ده‌سته‌وه‌ بگرێته‌وه و ئیسلاحته‌ڵه‌بان له مه‌یدان وه‌ده‌ربنێ.‌
با‌ڵی موحافزه‌كاری رێژیم پێی وابوو كه به‌و شێوه‌یه توانیویه‌تی رێژیم
  یه‌کده‌ست بكا.‌ به‌ڵام به‌پێی بۆچوونی زۆر له چاوه‌دێرانی سیاسی و ژماره‌‌یه‌ک له تێکۆشه‌رانی سیاسیی ‌ئۆپۆزیسیونی ئێران( وه‌ك عه‌لی كشتگه‌ر)، دیسان دوو جیناحی نوێ له رێژیمدا سه‌ری ‌هه‌ڵداوه‌ته‌وه:

1.       جیناحی یه‌که‌م كه  مسباحی یه‌زدی سه‌رۆكیه‌تی جیناحی نیزامییه و ئه‌حمه‌دی نژادی سه‌ركۆماری تازه سه‌ر به‌و جیناحه‌یه‌.

2.       جیناحی دووهه‌م  جیناحی هاشمی ره‌فسه‌نجانییه كه به شێوه‌یه‌كی كه بۆخۆشی چاوه‌ڕوانی نه‌ده‌کرد له شانۆی هه‌ڵبژاردندا دۆڕا.‌ ئه‌‌و جیناحه كه‌سایه‌تیی وه‌ك خاته‌می، مشکینی، شاهرودی، مهدوی کنی - ی تێدایه و هێندێك شبهه ‌حیزبی وه‌ك موجاهدینی ئینقلابی ئیسلامی و جه‌بهه‌ی موشاره‌که‌تی ئیسلامی پشتی ده‌گرن.‌

به‌پێکهاتنی جه‌ناحی ئه‌وه‌ڵ و هه‌ڵوێست و كرده‌وه‌كانی ئه‌حمه‌دی نژاد كه كاندیدای خودی رێبه‌ر و شورای ‌نیگه‌هبان بۆ مه‌قامی سه‌رۆک‌ کۆماری بوو، خامه‌نه‌یی و کاربه‌ده‌ستانی ئه‌سڵیی رێژیم هه‌ستیان به‌ جۆرێك مه‌ترسی له سه‌ر به‌قای رێژیم كرد، هه‌ربۆیه بۆ رزگاری له‌و مه‌ترسییه و پێشگیری له روودانی کاره‌سات و رووخانی رێژیم، به‌ پێچه‌وانه‌ی مه‌یلی خۆیان ده‌سه‌‌ڵاتی هاشمی ره‌فسنجانییان وه‌ك سه‌رۆکی شورای مه‌سڵه‌حه‌تی نیزام و چاوه‌دێر به‌سه‌ر سێ ده‌سه‌ڵاته‌که‌دا زیاتر كرد. له لایه‌کی دیکه‌وه خاته‌می که رووخانی رێژیمی لانیكه‌م هه‌شت ساڵ وه‌دوا دابوو، له‌گه‌ڵ ر‌ه‌فسه‌نجانی ئاشت بۆوه که بۆ ئه‌وه‌ی به هاریكاریی ژماره‌یه‌کی دیكه هه‌ر له‌و كاته‌دا كه به‌و كاره‌یان به‌قای رێژیم زامن بكه‌‌ن، ئامانجه جیناحییه‌کانیشیان په‌یگیری بكه‌ن.‌

كێشه‌ی نیوان ئه‌و دوو جه‌ناحه له هه‌موو ئورگانه‌کانی رێژیمدا، له راگه‌یه‌نه‌گشتییه‌کاندا و ته‌نانه‌ت له حه‌وزه‌کانی عیلمیه‌ی قۆم به توندی درێژ‌ی هه‌یه. هه‌وڵی هه‌ردوو جیناحیش ئه‌وه‌یه كه له‌و نێوه‌دا پشتیوانیی خامنه‌یی له خۆیان وه‌ده‌ست بێنن و به‌م جۆره به‌سه‌ر جیناحی به‌رامبه‌ردا سه‌ركه‌ون.‌

خامه‌نه‌یی  له‌لایه‌ک نیگه‌رانه كه نوخته‌‌ی كۆتایی سه‌ركه‌وتنی جیناحی یه‌که‌م بوونی ئایه‌‌توڵڵا یه‌زدی به رێبه‌ری نیزام بێ  و له‌لایه‌کی دیکه‌وه دانووی له‌گه‌ڵ ره‌‌فسه‌نجانی ناکوڵێ و له نفووزی ناوبراویش هه‌ر ده‌ترسێ. به‌‌کورتی نه به قازانجیه‌تی له‌گه‌ڵ لایه‌ک بكه‌وێ و نه له‌ ئاستێكیشدایه که هه‌ردووک جه‌ناح به‌‌قسه‌ی بکه‌ن. له راستیدا ئێستا خامه‌نه‌یی رێبه‌ری کۆماری ئێسلامیی ئێران له باری سیاسی‌یه‌وه ( هه‌ر نه‌بێ له پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ‌ جه‌بهه‌به‌ندییه‌کانی نێوخۆی رێژیمدا)  فه‌له‌ج بووه.

خاڵی هاوبه‌‌شی هه‌موو رێژیمه دیکتاتۆره‌کان ئه‌وه‌یه که ئه‌وان له حاڵه‌تی قه‌یرانیدا موراجعه به عه‌قڵ و مه‌نتیق ناکه‌ن و رێگای وا هه‌ڵده‌بژێرن که قه‌یرانه‌کانیانی پێ ‌قووڵتر بێتته‌وه. هه‌رچی كۆماری ئیسلامییه، ئه‌‌و رێژیمه جگه له قه‌یرانه ‌نه‌خوازراوه‌کان هه‌میشه هێندێک قه‌یرانی به‌ئانقه‌ستیشی ساز كردووه.  به‌ بۆچوونی زۆر لێکۆڵه‌ری سیاسی، هێنانه‌گۆڕی مه‌سه‌له‌ی ئێسرائیل له‌لایه‌ن سه‌رۆک کۆماره‌وه و فه‌رمایشته تازه‌كانی مانۆڕێكی عه‌مدی بووه بۆ ئه‌وه‌ی زۆر زیره‌کانه بیروڕای گشتی له سه‌ر مه‌سه‌له‌ی چه‌کی ئه‌تۆمی و کێشمه‌کێش له‌گه‌ڵ ئه‌مریکا  به‌لارێ دابه‌رن. رێژیم له رابردوودا له خوڵقاندن و بوونی قه‌یرانه‌کان جاروبار  قازانجی کردوه و كاربه‌ده‌ستانی رێژیمی ئاخوندی ئه‌و ده‌رسه‌یان به‌تایبه‌تی له شه‌ڕ ی 8 ساله‌ی ئێران و عێراق وه‌ریان گرتووه كه به بوونی قه‌یرانی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌توانن هه‌موو گیروگرفت‌‌ کان ته‌وجیه‌ بکه‌ن و خۆیان له زۆر گیروگرفت و كه‌موكوڕیی دیكه بدزنه‌وه و له به‌ر چاوی خه‌ڵكیشیان لابده‌ن.

به‌‌ڵام  راستییه‌که‌ی ئه‌وه‌یه كه ئاخونده‌کان به‌هه‌‌ڵه داچوون  و قه‌یرانه‌كانی ئه‌مجاره ئاكامی باشیان بۆ كاربه‌ده‌ستانی رێژیم لێ په‌یدا نابێ.‌ قسه‌کانی ئه‌م دواییه‌ی مه‌حمود ئه‌حمه‌دی ‌نه‌ژاد وه‌ک هاویشتنی به‌ردی نه‌زانی بوو. کورد گوته‌نی: به‌ردێک که نه‌زانێك له گۆمیی داوێ به سه‌د زانایان نایه‌ته‌وه ده‌رێ.‌ وته‌کانی سه‌رۆک کۆمار له رێکخراوی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووکان و له کۆبوونه‌وه‌ی سه‌رانی ئیسلامی له عه‌ره‌بستان و هه‌روه‌ها دوو لێدوانی دیكه‌ی له‌و بابه‌ته که‌‌ هه‌موویان له‌ ته‌لفزیۆنی کۆماری ئیسلامی بڵاو بوونه‌وه رووی راسته‌‌قینه‌ی کۆماری ئیسلامییان نیشان دا که خاته‌می بۆ ماوه‌ی 8 ساڵ له‌به‌رچاوی بیرورای گشتی جیهان به‌جورێکی دیکه واته ‌هێندێک سه‌‌رده‌میانه‌ی نیشان دابوو.

 هه‌موو لایه‌ک باش ده‌زانن که ئه‌و سیاسه‌ته نه‌زانانه‌یه‌ن كه به چ شێوه‌یه‌ک گه‌لانی بێبه‌شی ئێرانی تووشی چاره‌‌ڕه‌شی و ماڵویرانیی زیاتر ده‌کا. ئایا کاربه‌ده‌ستانی کۆماری ئیسلامیی ئێران به شه‌ڕ له‌گه‌ڵ عێراق جگه له مه‌ینه‌تییه‌كی یه‌کجار زۆر و کوژران و نوقوستانی زیاتر له ‌یه‌ک میلیۆن که‌س چیان نه‌سیبی خه‌ڵكی ئێران کرد که ئێستا ده‌یانه‌وێ به هاندانی ئیسرائیل بۆ شه‌ڕی دژ به ئێران ئاگرێكی زۆر قورس و مه‌ترسیدارتر هه‌ڵگیرسێننه‌وه؟ ئامانجی کاربه‌ده‌ستانی رێژیم به تایبه‌ت جه‌ناحی نیزامی که‌ پێش له‌ وتنی ئه‌و وتانه‌ ئیزنیان له خامه‌نه‌یی وه‌رگرتوه سازکردنی رووبه‌رووبوونه‌وه‌یه‌كی تازه‌ی نێوده‌وڵه‌تییه كه ببێته فورسه‌تی سه‌ركوتی دژبه‌ران و ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی و داپۆشینی که‌م و کوڕی و گه‌نده‌ڵییه‌کان و خۆدزینه‌وه له عیلاجی ده‌رده‌كانی وڵات و به‌م جۆره ماوه‌یه‌کی زیاتر درێژه به ته‌مه‌نی نگریسی رێژیم بده‌ن. کاربه‌ده‌ستانی رێژیم که له چاره‌سه‌‌ری ئه‌و هه‌موو قه‌یرانه‌دا داماون، رێگای هاتنه‌ده‌ر له قهی‌رانه‌کان له‌وه‌دا ده‌بینن که له ئاستی نێونه‌ته‌وه‌ییدا قه‌یرانێکی گه‌وره ساز بکه‌ن. به‌ڵام ئه‌وان زۆر له‌هه‌ڵه‌دان ئه‌گه‌ر پێیان وابێ که وڵاتانی بڕیارده‌ری جیهان نه‌یانناسیون و ئه‌گه‌ر به ته‌مای ئه‌وه بن كه دیسان هه‌روا ئاسان بیروڕای گشتیی جیهانی به‌فریو ببه‌ن.

پاش وته "‌زێرینه‌کانی" سه‌رۆک کۆمار یه‌کیه‌تی ئوروپا و ئه‌مریکا و زۆر وڵاتی جیهان و ته‌نانه‌ت زۆر لایه‌ن كه قه‌ت هه‌ڵوێستیان له دژی ئێران نه‌گرتبوو دژکرده‌وه‌یان له‌خۆ نیشان دا.  سه‌رۆکی پارله‌مانی ئورووپا گووتی : "ده‌ست پێ ‌راگه‌یشتنی وڵاتێکی ئاوا(ئێران) [به چه‌کی ئه‌تۆمی‌] به بوونی سه‌رۆکێکی ئاوا بۆ ئاشتیی جیهانی جێگه‌ی مه‌ترسی‌یه". گرنت ئیلر جێگری وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئاڵمان رایگه‌یاند كه ته‌حریمی توجاری به دژی ئێران به دوور نازانێ. بژون ون سید سه‌رۆکی پارله‌مانی سوئێدیش باسی ئه‌وه‌ی كرد كه پێویسته پێوه‌ندیی وڵاته‌كه‌ی له‌گه‌ڵ ئێران که ده‌یه‌وێ وڵاتیکی دیكه نابوود بکا بپسێنێ. هه‌ر به‌م چه‌شنه کۆفی عه‌نان سكرتێری گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کانیش وته‌کانی ئه‌حمه‌دی‌ نه‌ژاد له بنكه‌ی ئه‌و رێكخراوه‌ی مه‌حکووم کرد.

ئه‌و دژكرده‌وانه كه‌شێكیان دژ به ئێران ساز كردوه كه ته‌نانه‌ت داوای ئه‌‌‌وه ده‌کرێ وه‌ك بێزاری ده‌‌ڕبڕین رێگه‌‌ی به‌شداری كردنی تیمی فوتباڵی ئێران له جامی جیهانیی ئه‌و ساڵ كه له ئاڵمان به‌رێوه‌ده‌چێ بگیرێ.‌ ئیسرائیل نامه‌ی بۆ 80 وڵاتی جیهان ناردووه و داوای مه‌حکووم‌ کردنی قسه‌کانی سه‌رۆک کۆماری ئێران و پچرانی پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئێرانی لێ‌ کردوون. ئه‌م هه‌ڵوێستانه بوونه هۆی ئه‌وه‌ش كه جارێكی دیكه هه‌ڵوێستی ئوروپایی و ئه‌مریكاییه‌کان سه‌باره‌ت به ئێران لێك نزیك بێته‌وه. ئه‌مریکا ده‌یه‌وێ به‌ره‌یه‌ک به‌دژی رێژیمی ئێران له نێوان خۆی و ئوروپا و روسیه و چیندا پێک ‌بینێ. به‌پێكهاتنی  یه‌‌کیه‌تییه‌کی ئاوا، ئه‌گه‌ری ئه‌وه كه ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی رێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌کان بریاری توند و مه‌ترسیدار به‌دژی ئێران  په‌سند بكا به‌هێز ده‌‌ێ. جۆرج بووش له وتووێژی له‌گه‌ڵ فاکس نیوزدا وتی كه ئه‌وه گووتوویه‌تی ئێران به‌شێكی مێحوه‌ری شه‌راره‌ته ته‌واو دروسته.

راستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه كه سه‌رچاوه‌ی ئه‌سڵیی ئه‌و قه‌یرانانه  بێ‌کیفایه‌تی و نامه‌سئولییه‌تیی به‌رپرسانی رێژیمه كه به‌رێوه‌‌به‌ری سیستمێكن كه له‌سه‌ر چه‌واشه و ده‌غه‌ڵکاری و توند و تیژی دامه‌زراوه، سیسته‌مێکی گه‌نده‌ڵ  که له‌و‌دا زۆربه‌ی کاره‌کانی خه‌ڵک به‌بێ دانی به‌رتیل ناچنه‌پێش و سیستمێك كه له به‌شداریی كاریگه‌ر و نه‌خشی سازنده‌ی مرۆڤه به‌توانا و دڵسۆزه‌كان بۆ ئیداره‌ی وڵات بێبه‌ش كراوه. له بواری ده‌ره‌وه‌ییشدا هۆی ئه‌و كێشانه نه‌بوونی ده‌رکی پێویستی كاربه‌ده‌ستانی رێژیم له‌ مه‌سه‌له‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کان و سازکردنی شه‌ڕ و هه‌ڵڵایه‌‌کی زۆر و زۆر هۆی دیکه‌ش كه ئاكامه‌که‌یان بردنی ئێران به‌ره‌و هه‌ڵدێری زۆر كاره‌ساتی دیكه‌یه. 

له حاڵێكدا كه سه‌‌ده‌ی نوێ سه‌ده‌ی گه‌‌شه‌کردنی زانست و ته‌کنۆلۆژیی‌یه و له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌موو هه‌ولێک ده‌درێ که‌ له زانست و پێشكه‌وتن بۆ راحه‌‌تی و ئاسایش و قازانجی مرۆڤه‌کان که‌ڵک‌وه‌ربگیرێ، كه‌چی به‌لای رێژیمی سه‌ده‌کانی نێوه‌راست كه هیچ بایه‌خێک بۆ جه‌وهه‌ری مرۆڤایه‌تی دانانێ، ئه‌و رێژیمه قه‌یران‌خوڵقێنه به‌پێچه‌وانه‌ی ره‌وتی مێژوو ده‌روا. هه‌ربۆیه مانه‌وه‌ی زیاتری ده‌بێته هۆی زۆر فاجیعه‌ی گه‌وره و هه‌تا ئه‌و رێژیمه بمینێ نه‌ته‌نیا ئێران به‌ڵکوو رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌راست رووی ئاسایش و ئارامی به‌خۆیه‌وه نابینێ.

كاریگه‌ری ئه‌و قه‌یرانانه له‌سه‌ر گه‌لانی ئێران ئه‌وه‌یه كه له به‌ره‌که‌تی سیاسه‌‌ته چه‌وته‌کانی کۆماری ئیسلامیدا قوربانییه‌کانی هه‌ژاری، بێکاری، موعتادی، له‌شفرۆ‌شی، نه‌خۆشی، ته‌ڵاق و ... هتد  له ته‌نیشت زیندانیانی سیاسی، نه‌قووستانان، نازلێشواوان و ... هتد هه‌روا زۆر و زۆرتر بن.‌  كه‌چی رێژیم هه‌روا  هه‌موو هه‌وڵ و توانای خۆی بۆ گه‌یشتن به چه‌کی ئه‌تۆمی كه به‌شكوم بتوانێ جیهانی پێ فه‌تح بكا و هه‌روه‌ها زۆر ئاژاوه و خراپكاریی دیكه ته‌رخان ده‌كا كه له‌جیاتی ئه‌وه ده‌کرا ئه‌و داهات و سامانه‌ی وڵات سه‌رفی گه‌لانی ئێران و بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كان كرابایه كه به‌و راده‌یه تووشی فه‌لاکه‌ت و چاره‌ره‌شی نه‌بایه‌ن و هێندێک‌ له قه‌یرانه‌کانیش چاره‌سه‌ر کرابان. لێره‌دا ته‌‌نیا سێ نموونه له‌‌‌و مه‌سره‌فه خراپكارییانه رێژیم ده‌کرێ:

1.       ماوه‌ی 20 ساڵه که پاره‌یه‌کی یه‌کجار زۆر بۆ روسیه ده‌نێردرێ بۆ كڕینی ئه‌بزاری پێویست بۆ سازکردنی چه‌کی ئه‌تۆمی که خه‌رجی ئه‌و ئه‌بزارانه خۆی له چه‌ند میلیارد دۆلار ده‌دا.

2.       پاره‌یه‌کی زۆر بۆ پشتیوانی له تیرۆریسته‌ جۆراجوره‌کان‌‌ له ‌تیرۆریستی نێونه‌ته‌وه‌یی ئه‌لقاعیده‌وه بگره هه‌تا زۆر تیرۆریستی ناوچه‌یی وه‌ک حه‌ماس، جێهادی ئیسلامی و حیزبوڵڵای لوبنان و زۆری دیکه.

3.       دابین‌ کردنی خه‌رجی زیاتر له 200 هه‌زار پاسدار و جاش و به‌سیجی جێگیر له کوردستان بۆ سه‌‌رکوتی جووڵانه‌وه‌ی شورشگێری کوردستان و پاره‌یه‌کی زۆریش بۆ سه‌رکووتی ناوچه‌کانی دیکه خه‌رج ده‌کرێ و ته‌ئمینی خه‌رجی سه‌دان هه‌زار لیباس ‌شه‌خسی بۆ سه‌رکوتی خۆپێشانده‌ران و حه‌ره‌که‌تی ئێعترازی له تاران و زۆر شوێنی دیکه‌ی ئێران.

ئه‌و خه‌‌رجانه و زۆر حه‌یف و مه‌یلی دیكه‌ش له کاتێکدا ده‌کرێ که قه‌رزی ئێران گه‌یشتۆته 16 میلیارد دۆلار به بوونی داهاتێکی زۆر که له نه‌وت ده‌ست‌ده‌که‌وێ.

به‌کورتی ئابووریی قه‌یران ‌لێدراوی ئێران هه‌روه‌ك باره سیاسییه‌كه‌ی له‌به‌ر  بێ کیفایه‌تی و مودیریه‌تی ناشیانه و نه‌زانانه تووشی قه‌یرانیکی زۆر بووه. ئه‌سه‌دوللا عه‌له‌م وه‌زیری ده‌رباری محه‌مه‌د ره‌زاشا كاتی خۆی ده‌یگووت:" بۆ ئێداره‌کردنی ئێران دوو شت پێویسته: قودره‌تی زۆر و عه‌قڵی که‌م". جا پرسیار له‌وه‌دایه كه ئایا  رۆژئاوا رێگه‌ ده‌دا كه كه‌ڵه‌که‌بوونی ئه‌و قودره‌ته زۆره‌ و ئه‌و ئه‌قڵه‌ كه‌مه بگاته جێیه‌ك كه گه‌ڕانه‌وه‌ی نه‌كرێ؟ 

نۆروێژ، 2006.01.04 

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.