Ö:: ئورهان پامۆک و قه‌ڵاچۆی هه‌رمه‌نی یه‌کان

نووسینی: هه‌ژار سازواری

ناوی ئورهان پاموک له‌مانگی دسامبری ڕابردودا، به‌هۆی میدیای جیهانیه‌وه‌ به‌تایبه‌تی میدیاکانی ئوروپا بۆ ئه‌وانه‌ی پێشتر نه‌یان ده‌ناسی بۆته‌ ناوێکی ئاشنا!
هه‌مولایه‌ک له‌ کاناڵه‌ تله‌ویزیونه‌کانی ئوروپایدا ئه‌م دیمه‌نه‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ و گاڵته‌ جارێ تان دیت که‌ کاتێک ئورهان پاموک له‌گه‌ڵ چاوه‌دێرانی نێونه‌ته‌وه‌یی که‌ پێکهاتبوون له‌ كه‌سایه‌تی‌یه‌ نێو نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌کان، چاوه‌دێره‌کان، نوێنه‌رانی پارلمانتارانی ئوروپا و زۆر شه‌خسیه‌ت و لایه‌نگرانی ئازادی قه‌ڵه‌م له‌دادگایه‌کی ئه‌ستانبووڵ دا سه‌باره‌ت به‌ ده‌ربڕینی بیرو باوه‌ڕی ئازاد له‌وڵاتێکدا که‌ داوای دێموکڕاسی و‌ چوونه‌ نێو یه‌کیه‌تی ئوروپاده‌کا له‌ ڕێگای دادگادا سه‌یاره‌که‌ی هه‌ڵگری که‌وته‌ به‌ر شاڵاوی ڕه‌گه‌ز په‌رسته‌ تورکه‌کان و‌ بۆ جارێکی دیکه‌ نیوه‌رۆکی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان بۆ که‌سانێك که ‌بۆچونیان به‌رانبه‌ر به‌ تورکیه‌ و ده‌سه‌ڵاتداره‌انی بۆچونێکی مووسبه‌ته‌ ده‌ر خست.

به‌ڵێ ئه‌م دیمه‌نه‌ پڕله‌سوکایه‌تی یه ‌ بۆ ئێمه‌ی کورد که‌ به‌گۆشت و ئێسقانه‌وه‌ سوکایه‌تیمان له‌درێژایی مێژوو دا له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵات دارانی حاکم به‌سه‌ر کوردستاندا پێکراوه‌ شتێکی نوێ و جێ ی سه‌رسورمان نه‌بوو به‌ڵام بۆ ئوروپایی یه‌کان و ‌ هه‌موو ئه‌و که‌سانه‌ی پشتگیری له‌ دیموکڕاسی ده‌که‌ن ئه‌م دیمه‌نه‌ شه‌رم هێنه‌ره‌ی مانگی نوامبری ڕابردوی زیندوو کرده‌وه‌ که‌ تورکه‌کان ڕق و قینی خۆیان به‌رانبه‌ر به‌ فوتبالیسته‌کانی وڵاتی سویس ده‌رخست، تورکیه‌ که‌ به‌م بۆچونه‌ ڕه‌گه‌ز په‌رسته‌یه‌وه‌ ده‌یه‌وێ شان له‌ شانی و‌ڵاتانی دێموکرات وه‌ پێشکه‌وتوی ئوروپا بداو زیاتر له‌به‌ڕه‌ی خۆی پێ ی ڕابکێشێ!!

ئورهان پامۆک کێ یه‌ و بۆ دادگایی ده‌کرێ؟

ئورهان نوسه‌رێکی به‌توانای تورکه‌، خه‌ڵکی ئستانبوڵه که‌ له‌مانگی ئۆکتۆبری ڕابردودا خه‌ڵاتی ئاشتی کتێبخانه‌ی ئاڵمانی له‌ فڕانکفۆرت پێ به‌خشرا. پاموک توانی کارێک ته‌واو بکا.به‌وه‌ که‌ ئوروپاو تورکیه‌ی موسڵمان خۆیان له‌یه‌ک که‌شتیدا ببیننه‌وه‌. به‌م هۆیه‌وه‌ خه‌ڵاتێکی 25 هه‌زار ئۆرۆیی پێشکه‌ش کرا .

پامۆک له‌ نوسینه‌کانیدا توانیویتی کێشه ڕامیاریی یه‌کانی تورکیه‌و که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌کانی ئه‌م وڵاته‌ زه‌ق بکاته‌وه‌ و شوێنێکی تایبه‌تیان بداتێ. کاره‌کانی تا ئێستا به‌ 34 زمان وه‌رگێردراونه‌وه‌.

به‌ڵام ئه‌م نوسه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ که‌ تورک ده‌بێ شانازی پێوه‌ بکا بۆ دادگایی ده‌کرێ؟

وه‌ک بۆ خۆی ده‌ڵێ: تاوانی من ئه‌وه‌یه‌ باسی قه‌ڵاچۆکردنی هه‌رمه‌نی یه‌کانم کردوه.

گوایه‌ ڕشکاوانه‌ سوکایه‌تیم به‌تورک بوون کردوه‌. وادیاره‌ داوای سێ سال زیندانیم بۆ کراوه‌. من له‌مانگی فبریوار 2005 له‌ ڕاپۆرتێک دا که‌ بۆ رۆژنامه‌یه‌کی سویس م نوسیبوو باسی کوژرانی میلیۆنی هه‌رمه‌نی وه‌ سی(30) هه‌زار کوردم له‌ تورکیا‌ کردوه‌ و ڕه‌خنه‌م گرتبوو که‌ له‌به‌ر بڤه‌بوون و تابۆ بوونی ناکرێ له‌تورکیه‌ له‌سه‌ر ئه‌م شتانه‌ بابه‌ت بنووسرێ.

دادگایی کردنی دووباره‌ی ئورهان پامۆک بۆ مانگی فبرواری داهاتوو هه‌ڵگیراوه‌، هه‌رچه‌ند ئه‌م دادگایی کردنه‌ له‌گه‌ڵ دژکرده‌وه‌ی بیروڕای گشتی له‌ ده‌ره‌وه‌ی تورکیه‌ به‌تایبه‌تی له‌ ئوروپا و له‌نیو کۆڕ و کۆمه‌ڵه‌ سیاسی یه‌کانی دا به‌ره‌وڕوو بووه‌، که‌ دیارترینیان ژۆست لاگه‌ندیجیکی ئه‌ندامی کۆمسێۆنی پارلمانی تێکه‌لاوی یه‌کیه‌تی ئوروپا و تورکیه‌یه،‌ ناوبراو ڕایگه‌یاندوه‌ یه‌کیه‌تی ئوروپا به‌وردی به‌ دوای کێشه‌ی نوسه‌ری تورک ئورهان پاموک ه. هه‌روه‌ها ڕایگه‌یاند ئه‌م کێشه‌یه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌وه‌ که‌ تائێستا تورکیه‌ ڕێگره‌ له‌به‌رده‌م ده‌ربڕینی بیرو بۆچونی ئازاد، ئه‌مه‌ش دژی بنه‌ماکانی یه‌کیه‌تی ئوروپایه‌.

چونکه‌ له‌سیاسه‌تی تێگه‌یشتنی ئوروپادا بیرو بۆچوونی ئازاد هه‌یه‌. هه‌روه‌ها گوتی ئه‌گه‌ر تورکیه‌ ئه‌م کێشه‌یه‌ی خۆی چاره‌سه‌ر نه‌کات ئه‌وه ئێمه‌ ئاماده‌نین له‌گه‌ڵ تورکیه‌ بۆ هاتنه‌ نێو یه‌کیه‌تی ئوروپا دانوو ستان بکه‌ین.(1)

به‌هه‌رحاڵ ئۆرهان پامۆک چ له‌ باره‌ی کوشتاری هه‌رمه‌ن و کورد به‌ده‌ست عوسمانی یه‌کان بنوسێ - یان نا! چ ده‌وڵه‌تی تورکیه‌و ڕه‌گه‌ز په‌رسته‌کانی ئه‌م وڵاته‌ نکۆڵی له‌م کاره‌ساته‌ بکه‌ن یان نا؟ ئه‌م ژنۆسایده‌ واقعیه‌ت و ڕاستیه‌کی مێژووییه‌ حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ و ئورهانی نوسه‌ر ، ئه‌م پرسه‌ی هروژاندوه‌و زیندووی کردۆته‌وه‌ و ویژدانی نوستووی جیهانیی له‌ به‌رانبه‌ر کار و کرده‌وه‌ی جنایه‌ت کارانه‌ی حاکمانی تورک دا، که‌ ئێستاش به‌شێوه‌یه‌کی تووند و تیژتر به‌ڵام به‌شکڵ و فۆڕمێکی تر به‌رانبه‌ر به‌کورد له‌م به‌شه‌ی کوردستان دا به‌ڕێوه‌ ده‌چێ وه‌ خه‌به‌رهێناوه‌. بۆیه‌ به‌پێویستی ده‌زانم ئه‌گه‌ر زۆر به‌ کورتیش بێ ئاماژه‌یه‌ک به‌مێژو و لکه‌ی کوشتاری هه‌رمه‌نیه‌کان که‌ کوردیش ده‌گرێته‌وه‌ له‌ تورکیه‌ عوسمانی بکه‌م هه‌تا چوارچێوه‌ی سامناک و ویژدان هه‌ژێنی مرۆڤایه‌تیتان به‌رانبه‌ر به‌ ژنۆساید و قه‌ڵاچۆ کردنی نه‌ته‌وه‌یه‌ک به‌ باشی بۆ ده‌رکه‌وێ.

له‌ ساڵی 1915 ی زایینی و له‌ جه‌نگه‌ی شه‌ری یه‌که‌می جیهانی دا(1) حکوومه‌تی فاشیستی عوسمانی له‌ژێر ڕێبه‌رایه‌تی حیزبی(ئیتحاد) به به رنامه‌یه‌کی به ربڵاوه‌وه‌ ده ستی به له‌به‌ین بردن و قه ڵاچۆکردنی گشتی هه‌‌رمه‌نی یه‌کان کرد. ئه‌م کاره له‌ئیمپه‌راتووری عوسمانی دا پێشینه یه‌کی درێژی هه‌یه.

سوڵتان عبدالحمید له‌ ساڵه‌کانی 1894 هه‌تا 1896 به‌ده‌ستی سواره‌ی (حه‌مید ی یه‌). زیاتر له‌350 هه‌زار هه‌رمه نی کوشت.

له سالی 1909 ش دا که‌ سوڵتان ویستی به‌دژی (تورکه- لاوه‌کان) کودیتا بکا، پاش تێک شکانی کودیتا که‌ی دیسان زیاتر له‌ 30 هه‌زار هه‌رمه‌نی له‌ ئادانا(شیمالی تورکیه‌ ) به‌ده‌ست (تورکه‌- لاوه‌کان) کوژران. به‌ڵام قه‌ڵاچۆی به‌ربڵاو له‌ ساڵی 1915 به گرتنی نیزیکه‌ی 650 که‌س له‌ نوێنه‌رانی مه‌جلیس و پێاوه‌ ماقووڵ و ناوبه‌ده‌ره‌وه‌‌کانی هه‌رمه‌نی له‌ (قوسته‌نته‌نیه‌ ) له‌ ڕۆژه‌کانی 3 و 4 مانگی بانه‌مه‌ری ئه‌وساڵه‌دا ده‌ست پێکرا. هه‌ربۆیه‌ ئێستاش هه‌رمه‌نیه‌کان رۆژی 3 ی بانه‌مه‌ر ده‌که‌نه‌ رۆژی خۆپیشاندان و یادی ئه‌م ڕۆژه‌ تاڵه‌ وه بیر خه‌ڵکی جیهان به‌تایبه‌تی کاربه‌ده‌ستانی حکوومه‌تی تورکیا ده‌هێنه‌وه‌.

به‌دوای گرتنی ئه‌و 650 که‌سه‌. له‌ 6 ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ئیمپراتووری عوسمانی که‌ جێگای کورد و هه‌رمه‌نی یه‌‌کان بوو. به‌پێ ی به‌رنامه‌یه‌کی دیاری کراو پیاو ماقوڵ و‌ ناوبه‌ده‌ره‌وه‌کانی هه‌رمه‌نی له‌ هه‌موو شارو وگونده‌کان به بیانوی خه‌یانه‌ت و‌ شاردنه‌وه‌ی چه‌ک گیران و ‌ ده‌ست به‌جێ تێکڕا کوژران و له‌ پاشان به‌ هه‌موو هه‌رمه‌نی یه‌کانی نیشته‌جێ ی ئه‌م ناوه‌یان ڕاگه‌یاند که‌ دوو تا سێ ڕۆژیان ماوه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌رچی هه‌یانه‌ بی فرۆشن و ‌ به‌ باریی سوک به‌ره‌و جێگایه‌کی دیاری نه‌کراو وه‌ ڕێ بکه‌ون. به‌دوای کۆکردنه‌وه‌ و ده‌ست به‌ستن هه‌رمه‌نی یه‌کان له‌ پێش دا هه‌رچی پیاوه‌ کار لێهاتوو‌کان بوون جیا کرانه‌وه‌ و له‌ ده‌وروو به‌ری شارو گونده‌کان به‌ دڕندانه‌ترین شێوه‌ کوژران. له‌ پاشان کاروانی ژنان و منداڵان پیرو په‌ک که‌وتووه‌کان به‌ره‌و جیگای نادیار به‌رێ کران.له‌ماوه‌ی ڕێپێوانی بێ مه‌قسه‌د دا له‌ هه‌مو شێوه‌یه‌ک بۆ له‌ناو بردنی کاروانی ژن و منداڵ که‌ڵک وه‌رگیرا هیچ جۆره‌ خواردنیکیان نه‌ده‌دانێ، ته‌نانه‌ت ئاویش یان به‌ جیره‌ به‌ندی ده‌درایه‌ . سه‌ره‌رای ئه‌وه ده‌سته‌ی جۆراوجۆری چه‌ته‌ و‌ تاڵان چیی له‌ درێژایی ڕێگادا سه‌ره‌رییان لێ ده‌گرتن و‌ پاش تاڵان تا بۆیان کرا با کوشتتاریان ده‌کردن. ئه‌ وه‌ی پاش ئه‌و هه‌موو چه‌رمه‌سه‌ری یه‌ به‌‌ زیندوویی ما بایه‌ وه‌ به‌ده‌ست ژاندارمی تورک ده‌کوژرا.

به‌م جۆره‌ له‌ ماوه‌ی 3 مانگ دا، له 2 میلیۆن هه‌رمه‌نی عو‌سمانی زیاتر له‌ 1 میلیۆن و 200 هه‌زار که‌س کوژران. ئه‌وانه‌ی ڕزگاریان بوو ، ته‌نیا ئه‌و هه‌رمه‌نیانه‌ بوون که‌ له‌ به‌شێک له‌ سێ ناوچه‌ی ئه‌رزه‌رۆم، وان و بیتلیس ده‌ژیان و له‌سه‌ره‌تادا له‌ ژێر چاوه‌ دێری سه‌ربازانی رووسی دا خۆیان ڕاگرت و‌ پاش هێرشی عوسمانی یه‌کان په‌نایان بۆ ڕووسیه‌ برد.

بیانووی عوسمانی (تورکیه‌) بۆ ئه‌م کوشتاره‌ چ بوو؟

ده‌سه‌ڵات داری عوسمانی ئه‌وده‌م له‌گه‌ڵ رووسیا له‌شه‌ردابو( شه‌ری یه‌که‌می جیهانیی) بۆ هاندانی خه‌ڵک، شه‌ره‌که‌ی به‌شه‌ری (ئیسلام ) و ( کوفر ) ناساندبوو. جیهادی ڕاگه‌یاندبوو. هه‌ر بۆیه‌ هه‌رمه‌نیه‌کانی ئیمپراتۆری عوسمانی که‌ مه‌سیحی بوون به‌هاوکاری روسیه‌ وه‌ جیاوازی خواز ناو ده‌برد . به‌ڵام ڕاستی یه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ مه‌به‌ستی حکوومه‌‌تی فاشیستی عوسمانی به‌ڕێبه‌رایه‌تی حیزبی (ئیتحاد) ئاڵا هه‌ڵگری بیروو باوه‌ری چه‌وتی شوونیستی (پان تورانیسم) پاک کردنه‌وه‌ی خاکی تورکیه‌ له‌هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌کی غه‌یری تورک بوو. له‌ ساڵه‌کانی دوایی دا ده‌رکه‌وه‌ت که‌ حکوومه‌تی کۆماری تورکیه‌ هه‌ر ئه‌م مه‌به‌سته‌ی سه‌باره‌ت به‌ گه‌لی کورد له‌ تورکیه‌ دا هه‌یه‌. به‌ڵام خۆڕاگری و‌ به‌ربه‌ره‌کانی گه‌لی کورد و ‌ گۆڕانی هه‌ل و مه‌رجی جیهان ئیجازه‌ی ته‌واو کردنی ئه‌م کاره‌ی به‌ حکوومه‌تی تورکیه‌ نه‌دا . (2)

به‌لێ ڕاسته‌ قه‌ڵاچۆ کردنی نه‌ته‌وه‌ی کورد له‌ سه‌رده‌می ئێستا دا به‌شێوه‌ی ڕابردوو بره‌وی نه‌ماوه ئه‌گه‌ر سه‌رده‌می سه‌دامی لی ده‌ر بکه‌ین- به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌کی تر هاتۆته‌ ئاراوه‌ که‌ به‌ بڕوای من چی له‌ ژینوسایدی فیزیکی که‌متر نی یه‌. ئه‌ویش ژینوسایدی فیکری، کلتوری و به‌ کورتی ژنوساید کردنی هووییه‌تی گه‌لی کوردكه به‌شێوه‌یه‌کی ئاشکرا له‌ تورکیه‌ و‌ سوریه‌ و به‌شێوه‌یه‌کی خشکه‌ و زیره‌کانه‌ که‌ تایبه‌تی ئاخونده‌کانه‌ له‌ ئێراندا به‌ڕێوه‌ ده‌چێ. ئایا ئیجازه‌ نه‌دان به‌کوردی قسه‌کردن ژنوساید نی یه‌؟ ئایا حه‌ول دان به‌ هه‌مو شێوه‌یه‌کی گونجاو مومکین له‌لایان کۆماری ئیسلامی ئێرانه‌وه‌ بۆ له‌ ناوبردن و تواندنه‌وه‌ی زمانی کوردی وه‌ک یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی بوونی نه‌ته‌وه‌ ژنوساید نی یه‌؟ ئایا وێران کردنی گونده‌کان و کپ کردنی هه‌موو ده‌نگێک و زیندانی کردنی رۆژنامه‌ نووسان و قه‌ڵه‌م به‌ده‌ستانی کورد ژنوساید نی یه‌؟ ئێمه‌ نامان هه‌وێ بچینه‌ نێو بنج و بناوانی ئه‌و کێشه‌یه‌ چوونکه‌ زۆر هه‌ڵده‌گرێ و‌ پێویستی به‌ باسێکی دوور و درێژ هه‌یه‌. هه‌ر ئه‌‌ وه‌نده‌ ده‌ڵێین حکوومه‌ته‌کانی حاکم به‌سه‌ر کوردستان دا له‌ ڕێگای ده‌یان و سه‌دان پیلانی نامرۆڤانه‌ قۆڵیان بۆ له‌ناو بردنی کورد هه‌ڵماڵیوه‌ بۆیه‌ ده‌بێ وشیار بین و ڕیزه‌کانمان بۆ پاراستنی بوون و مانه‌وه‌ی هووییه‌تی نه‌ته‌وه‌ییمان ڕێک بخه‌ین و هه‌ر له‌م کاته‌دا وه‌ک کورد ده‌بێ له‌ هه‌موو گه‌لانی ژێر ده‌ست و مه‌زلووم بن ده‌ستی دیکتاتۆڕان پشتیوانی بکه‌ین وه‌ هه‌وڵ بده‌ین کوشتاری کورد له‌ کوردستان به‌ گشتی که‌ ئه‌نفال و کیمیا باران و سوتاندنی گونده‌کان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ وه‌ک ژینوسایدی کورد به‌ کۆڕو کۆمه‌ڵه‌ نێو ده‌و‌ڵه‌تی یه‌کان و هه‌موو ناوه‌نده‌ بڕیار ده‌ره‌کانی ئه‌م بواره‌ بناسێنین.

سه‌رچاوه‌

1 ـ په‌یامنێر 18 دیسامبر 2005

2 ـ ڕۆژنامه‌ی کوردستان ئۆرگانی كومیته‌ی ناوه‌ندی ح . د. ك. ئێران مای 1981

هه‌ژار سازواری 2006 .ژانوویه‌. 13

hajar7756@yahoo.de

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.