Ö:: نه‌ته‌وه‌ و ناسیۆنالیزم، سه‌روه‌ری سیاسی و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی. به‌شی یه‌که‌م

نووسینی: مسته‌فا شه‌مامی (دیاکۆ)

مسته‌فا شه‌مامی نه‌ته‌وه‌ و ناسیۆنالیزم، سه‌روه‌ری سیاسی و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی. به‌شی یه‌که‌م
نووسینی: مسته‌فا شه‌مامی (دیاکۆ)

چه‌ند حه‌فته‌ له‌مه‌و پێش له په‌یوه‌ندی ده‌گه‌ڵ نووسراوه‌ی چه‌ند به‌رێزێك له باره‌ی پرسی كورد، كه له ماڵپه‌ره‌‌كاندا بلاۆ كرابوونه‌وه، به چه‌ند نازناوێك نه‌زه‌رات و تێبینییه‌كانی خۆم ده‌رباره‌ی ئه‌م نووسراوانه مه‌تره‌ح كردبوو، و باسی چه‌مكی سه‌روه‌ری سیاسی‌م، هێنابووه ئاراوه، كه له ئه‌نجام دا چه‌ند به‌رێزێك له ماڵپه‌ره‌‌كاندا و زۆریش له دۆستان به ته‌له‌فوون و په‌یام داوایان لێكردم كه ده‌رباره‌ی پرسی سه‌روه‌ری سیاسی و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، زنجیره بابێتێكی زانستی، وه له‌و ناوه‌شدا‌ پرسی كورد و چۆنییه‌تی ساغ كردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ری سیاسی و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی كورد،ئاراسته بكه‌م،بۆ ئه‌وه كه بكرێت و بتوانرێت، به هاۆفكری هه‌موولایه‌كمان نووسخه‌یه‌كی مووناسیب بۆ ته‌داویی ده‌ردی پر له‌هێش و ئازاری كورد بدۆزینه‌وه، بۆیه‌شه به پێویستم زانی بابه‌ته‌كه له نه‌ته‌وه و ناسیۆنالیزمه‌وه ده‌ست پێ بكه‌م بۆ ئه‌وه كه توانیبێتم ده‌ستپێكو به‌سته‌رێكی مووناسیبم بۆ درێژه‌ی ئه‌م باسه و لێدوان له پرسی سه‌روه‌ری سیاسی كورد، وه هه‌ر ئاواش چۆنیه‌تی ساغكردنه‌وه‌ی پرۆژه‌ی ده‌ۆڵه‌ت/ نه‌ته‌وه، ئاراسته‌ی خوێنه‌رانی عه‌لاقه‌مه‌ند به‌م باسه‌ كردبێ. به‌و هێوایه كه‌ خاوه‌ن نه‌زه‌ر و خاوه‌ن قه‌له‌مان باسه‌كه ده‌ۆله‌مه‌ند كه‌ن

           1. خه‌ڵک وه‌ك تووخم و ئێلێمێنتی سه‌ره‌كی ده‌وڵه‌ت.

له پرۆسه‌ی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی دا، وجوودی كۆمه‌ڵه خه‌ڵكێك كه خاوه‌نی هێندێك كاراكتێر و تایبه‌تمه‌ندی موشه‌خه‌س و دیاری كروان، وه‌ك پێویستێكی هه‌ره‌ بنه‌ره‌تی و به‌ردی بناغه‌ی ساغكردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی دێته ‌نرخاندن.
له تاریفی خه‌ڵک دا، ده‌توانین چه‌مكی خه‌ڵک وه‌ك كۆمه‌له‌
مرۆفێك كه روو له ژووره‌وه خاوه‌نی هێندێك تایبه‌تمه‌ندی و مووشه‌خه‌ساتێكی هاۆبه‌ش و وه‌ك یه‌كن(تشابه ‌روو له ژووره‌وه)، وه روو له ده‌ره‌وه ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ هاۆبه‌شانه به نیسبه‌ت خه‌ڵکی دیكه و ده‌رو دراوسێ جێوازیان ده‌كا (نامتشابه روو له ده‌ره‌وه) پێناسه‌ بكه‌یین.
دیاره ئه‌م كاراكتێر و تایبه‌تمه‌ندیانه كه له سه‌ر ئاستی خه‌ڵک و جێوازی نێوان ئه‌م خه‌ڵکه ده‌گه‌ل خه‌ڵکانی‌تر، رۆلی دیاریكه‌ر ده‌گێرن بریتین له‌ : كولتوور، نیژاد، زمان
.

له ره‌وه‌نگه‌ی سوونه‌تیه‌وه مه‌سه‌له‌ی لێك به‌ستنی ئیده‌ی خه‌ڵک و ده‌وڵه‌ت، ته‌نیا له كانالی چه‌مكی نه‌ته‌وه را ده‌توانرێ ئیمكان په‌زیر بێت،به‌ۆ مانایه كه نه‌ته‌وه پرۆژه‌یه‌كی مووشه‌خه‌سی سیاسی ئیده‌ی خه‌ڵکه. بۆیه نابه‌جێ نابێت كه لێره‌دا ئاماژه به سێ خال بكه‌م كه ده‌توانن  تیشكهاوێژ بن له سه‌ر چۆنیه‌تی پرۆسه‌ی ساغكردنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه له مێژوودا  :

  • نه‌ته‌وه له زۆر مه‌ۆرد دا له ئه‌نجامی یه‌ك واقعییه‌تی ئێتنیكی- كولتووری یه‌كده‌ست پێكهاتووه.
  • ‌‌زۆر له گه‌لان و قه‌ومه‌كان پێش ئه‌وه كه خاوه‌ن شووناس و هووییه‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی بن، خاوه‌ن ده‌نگ و سه‌روه‌ری سیاسی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی بوون كه دواتر له پرۆسه‌ی ناسیۆنالیزاسیۆن و به نه‌ته‌وه‌یی كردنی ده‌وڵه‌تی مه‌ۆجوود، پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه‌ مسوه‌گه‌ر بووه.
  • وجوود و یان هه‌بوونی یه‌ك خه‌ڵک یان گرووپێكی نیژادی وه یان زمانی، ناتوانرێ وه‌ك بوونی یه‌ك نه‌ته‌وه وه یان ناسیۆنالیته(میلییه‌ت) بێته‌نرخاندن، چه‌مكی ناسیۆنالیته به‌رابه‌ره به نه‌ته‌وه وه خاوه‌نی سه‌روه‌ری سیاسی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییه،به‌لام خه‌ڵک یان قه‌وم نه‌گه‌ێشتۆته ئه‌م قۆناغه كه خاوه‌نی سازی و سه‌روه‌ری سیاسی خۆی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی بێت.

2.   ئیده‌ی نه‌ته‌وه، نه‌ته‌وه‌ی سیاسی.

 لێره‌دا نه‌ته‌وه له پرۆسه‌ی خۆپێگه‌یاندنی دا پێویستی به پایه‌یه‌كی ئه‌ساسی له چه‌شنی گرووپێكی ئێتنیكی وه‌ك واقعییه‌تێكی بیۆلۆژیكی وه یان سرووشتی نییه، به‌لكوو له یه‌ك قۆناغی موشه‌خه‌سی مێژووییدا و له چوارچێوه‌ی جووغرافییای ئۆروپا دا، نه‌ته‌وه وه‌ك هێما و موعه‌رێفێكی ئیدیۆلۆژیكی بۆ دابین و مسه‌ۆگه‌ركردنی كاركردی ده‌ستگای ده‌وڵه‌تی سه‌رهه‌لده‌دا وه به‌م چه‌شنه هه‌موو ئه‌و كه‌س یان كه‌سانه كه ئاویته‌ی)ئینتێگرال) ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ بوون له چوارچێوه‌ی فه‌زایه‌كی ئابووری، كۆمه‌لایه‌تی و سیاسی دا كۆ ده‌كاته‌وه و ئه‌منییه‌ت، ئاسایش و به‌رژ‌وه‌ندییه‌كانیان روو له ده‌ره‌وه ده‌پارێزێ، لێره‌دا وه‌ك روونه چ له ئۆروپا و ئه‌مریكا وه چ له ئاسیا و ئه‌فریقا ئه‌م راستییه ده‌رده‌كه‌وێ كه ده‌وڵه‌ت ئه‌مرازی پێك هێنه‌ری نه‌ته‌وه‌یه نه‌ك به‌پێچه‌وانه. دیاره له پرۆسه‌ی ناسیۆنالیزاسیۆنی ده‌وڵه‌تی واته به نه‌ته‌وه‌یی كردنی ده‌وڵه‌ت دا چه‌ند فاكتۆرێكی سیاسی، ئابووری، كولتووری رۆلی دیاریكه‌ر ده‌گێرن كه ده‌بێ گرینگیه‌تی ئه‌م فاكتۆرانه له ره‌وتی شكلگیری و پێگه‌یاندنی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه دا له به‌رچاو بگیرێن.

به‌ پێی مێژوو ئه‌وه جوغرافیای سیاسی ئوروپایه كه یه‌كه‌مین نه‌وعی ئه‌م نه‌ته‌وه سیاسی ده‌وله‌تیه‌مان پێ ده‌ناسێنێ، ده‌وڵه‌ته ئوروپیه‌كان نه‌ك هه‌ر دامه‌زرێنه‌ری سازی سیاسی بوون به‌ڵكوو هه‌ۆلی گه‌شه‌ی په‌یوه‌نده‌ كولتوورییه‌كانیشیان داوه، جا ئه‌م كولتوورانه چ تازه خولقێندرابن وه یا خوود كولتوورگه‌لێكی ئه‌سلی و خۆماڵی ئه‌و گرووپانه بن كه له سه‌ر خاكه‌كه‌یان وجوودیان هه‌بووه، ره‌نگه هێنانه‌وه‌ی میسالێك له‌م بواره‌دا بۆ ته‌فهیمی باسه‌كه نامووناسیب نه‌بێت، بۆ وێنه سه‌رهه‌لدانی نه‌وعێك نه‌ته‌وه‌ی سیاسی بریتیه له ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه، به‌و كاراكتێر و تایبه‌تمه‌ندیانه كه هاوكات كه دامه‌زرێنه‌ر و خولقێنه‌ری ئۆرگانیزاسیۆنێكه بۆ ئه‌نجامی ئیش‌وكار و ئۆتۆریته‌ی سیاسییه،دروست له‌هه‌مان كاتیشدا خه‌ریكی دۆزینه‌وه و زه‌قكردنه‌وه‌ی  موشه‌خه‌سه‌یه‌كی ئێتنیكی، لینگویستیكی و كولتوورییه كه بتوانرێ وه‌ك خاڵی هاوبه‌ش و جێگه‌ی برواو متمانه‌ی هه‌موو ئه‌و گرووپه نیژادی و زمانیانه بێت كه پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی پێكدێنن، كه‌وایه لێره‌دا باسی دۆزینه‌وه، ته‌قویه‌ت و گه‌شه‌دانی خاڵی هاوده‌ردی و هه‌مبه‌سته‌گی (سۆلیداریته)یه بۆ ساغكردنه‌وه‌ی په‌یكه‌رێكی ئۆرگانیكی و به یه‌ك گرێدراوه كه ته‌نیا خاوه‌ن سه‌رێكی سه‌روه‌ر و ده‌نگ و ره‌نگێكی یه‌ك ده‌ست بێت نه‌ك په‌یكه‌رێكی چه‌ند سه‌رو چه‌ند ده‌نگ و چه‌ند ره‌نگ له‌چه‌شنی په‌وكه‌ری چه‌ند سه‌ری كوردی، كه به‌داخه‌وه چه‌ند سه‌ری و چه‌ند ره‌نگی و ده‌نگی كۆمه‌لگای سیاسی كورد به هه‌موو ئه‌حزاب و ئیلیتی سیاسی و ئه‌كتۆره ‌كۆمه‌لایه‌تی‌كانیه‌وه، په‌یكه‌ری نه‌ته‌وایه‌تی كوردستانیان تووشی نه‌خۆشی ئیفلیجی كردووه و له‌مه‌ر شه‌رو ململانی شه‌خسی و رێكخراوه‌یی به‌ڵام له‌ژێر چه‌تری خه‌باتی رزگاریخوازی نه‌ته‌وا‌ییه‌تیدا، ئامانجی سه‌ره‌كیی و مێژوویی كوردیان كه ساغكردنه‌وه‌ی  ساورێنتی و سه‌روه‌ری سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی كوورده له‌بیر خۆیان و خه‌ڵک بردۆته‌وه.

دیاره له باسی سۆلیداریته دا پێویسته ئاماژه به‌وه بكرێ كه سه‌رئه‌نجام ئه‌و هه‌ستی هاوده‌ردی و هه‌مبه‌سته‌گی زه‌قكراوه له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ویه‌ كه له پرۆسه‌ی زه‌مان و كاتدا،‌ ریشه‌ی خۆی داده‌كوتێ وه له ئاكامدا ناسیۆنالیزمێك له سه‌ر ئاستی ئیده‌ی نه‌ته‌وه‌ی سیاسی به‌رهه‌م دێنێ.  هه‌ڵبه‌ت پێویسته ئه‌وه بگووترێ كه له پرۆسه‌ی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی مۆدێرن(سه‌ده‌كانی ناوه‌راست)دا، ده‌توانین بلێین كه ئه‌م ده‌وڵه‌تانه دووربوون له ئاراسته ‌كردنی چه‌شنێك پێوه‌ندی له نێوان موشه‌خه‌ساتی كولتووری و سیاسی، وه ئه‌گریش هه‌مبه‌سته‌گیه‌كی نه‌ته‌وه‌یی له ئارا دا بووبێ كه ئه‌ساس و پاییه‌ی مه‌عنه‌ویی ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ی پێكهێنابێ دیسانیش ئه‌مه زۆر دوور بووه له پارتیكوولاریزمی ئێتنیكی و نیژادی.

  1.   ئیده‌ی نه‌ته‌وه، نه‌ته‌وه‌ی كولتووری

ئیده‌ی نه‌ته‌وه كه له سه‌ر ئاستی واقعییه‌تێكی كولتووری خۆی ساز داوه، هه‌ر ئاوه‌ش وه‌ك واقعییه‌تێكی كولتووری و پێش سیاسی له چه‌شنی گرووپێكی ئێتنیكی دا خۆی ده‌داته ناسین ، دیاره ئه‌ۆ گرووپه ئێتنیكییه‌ش له چه‌شنی خه‌ڵک دا كه به‌رپرسی دروستكردنی نه‌ته‌وه‌یه دێته‌ ئاراوه، گه‌ل وه یان گرووپی ئێتنیكی له كاتێكدا خۆی ده‌گه‌یه‌نێته حاله‌تی نه‌ته‌وایه‌تی وه یان نه‌ته‌وه‌ی كولتووری، كه به كۆمه‌ل ئیراده بكه‌ن بۆ سازدانی ئۆرگانیزاسیۆنێكی سیاسی كه روو له ده‌ر‌وه خاوه‌ن كه‌سایه‌تی حقوقی و سیاسی بێت له چوارچێوه‌ی نیزامی حقوقی نێونه‌ته‌وه‌یی و روو له ژوورێ خه‌ریك بێت به ته‌نزیمی پێوه‌ندییه‌كانی تاك و گرووپه‌كانی ناۆ كۆمه‌ڵگا و دارشتنی نۆرم و یاسا وه ته‌رح و پلانی ئابووی، كولتووری، ئه‌منییه‌تی، خه‌ده‌ماتی كۆمه‌لایه‌تی و.... هتد .

لێره‌دا به پێویستی ده‌زانم ئاماژه به چه‌مكی قه‌وم و قه‌ومییه‌ت بكه‌م كه زۆرجار ده‌رباره‌ی كورد و گه‌لانی دیكه به‌كار ده‌هێندرێت، راسته كه قه‌وم ووشه‌یه‌كی عه‌ره‌بییه وه له جێگه‌ی نه‌ته‌وه به‌كار دێت وه‌ك زۆرجار ده‌لێن ئه‌منی قه‌ومی(ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی) یان منافع و مسالحی قه‌ومی(به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی) و ... ته‌نانه‌ت له سروودی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌ی ره‌قیبیش دا ووشه‌ی قه‌وم به‌كار هاتووه جا ئه‌وه كه مه‌به‌ست قه‌ومه (به مانا فارسیه‌كه‌ی) یان نه‌ته‌وه‌یه (گوومانی تێدا نییه كه مه‌به‌ست نه‌ته‌وه‌یه) بابه‌تی ئه‌م نووسراوه‌یه نییه، به بروای من قه‌وم ئه‌گه‌ریش بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كی كه خاوه‌ن سه‌روه‌ری سیاسی نییه به‌كار بێت، ره‌نگه له جه‌وهه‌ری مه‌سه‌له‌كه شتێك كه‌م نه‌كاته‌وه، هه‌ر چه‌ند ره‌نگیشه له‌لایه‌ن كوردی خاوه‌ن بیر و هزری نه‌ته‌وه‌یی وه‌ك ته‌حقیری نه‌ته‌وه‌یی و به بچووك نرخاندن بێته‌ هه‌لسه‌نگاندن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی راستی بێت كورد تا ئه‌و كاته‌ی خاوه‌ن ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی نه‌بێت ئه‌گه‌ریش خاوه‌نی هه‌موو فاكتۆره‌كانی ساغكه‌ره‌وه‌ی نه‌ته‌وه بیین كه هه‌شین(خاك، كولتوور، زمان، نیژاد، مێژوو و داب و نه‌ریتی هاوبه‌ش ... و )، مادام خاوه‌ن سه‌روه‌ری سیاسی و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی نه‌بیین مه‌حاڵه بتوانین له چوارچێوه‌ی نیزامی حقوقی نێونه‌ته‌وه‌یی خۆمان وه‌ك نه‌ته‌وه بده‌ێنه ناسین، بۆیه پێویسته وه ده‌بێ خه‌باتی كورد پێش هه‌موو شتێك خه‌باتێك بێت بۆ سه‌روه‌ری سیاسی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی له چوارچێوه‌ی كۆنفێدراسیۆنێكی ئێرانی و یان ناوچه‌ییدا (دیاره ئه‌گه‌ر پێویست بێت له ده‌رفه‌تێكی دیكه‌دا ئه‌م بابه‌ته‌ش ده‌گه‌ل پرۆژه‌ی دامه‌زراندنی"حكوومه‌تێكی دێفاكتۆی/ ته‌وافووقی، ئینتیقالی و له ته‌بعید" دا بۆ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، كه بتوانی خه‌باتێكی مه‌د‌ه‌نی و پاسیفیك له ژووره‌وه بۆ ساغكردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ری سیاسی كورد رێبه‌ری ‌بكا كه بۆ ده‌سته‌به‌ر كردنی ئه‌م ئارمانه‌ش، پێویسته و ده‌بێ ده‌گه‌ڵ هه‌موو لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار به كێشه‌ی كورد یه‌ك له‌وان نیزامی كۆماری ئیسلامی ئێران بكه‌وێته دیالۆگ و دانووستاندن، دێنینه به‌ر باس و لێدوان)

بۆ شیكردنه‌وه‌ی هه‌رچی زیاترو نیشاندانی گرینگییه‌تی له راده‌به‌ده‌ری چه‌مكی سه‌روه‌ی سیاسی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی وه كارتێكه‌ری ئه‌م چه‌مكه له پرۆسه‌ی دگه‌ردیسی له خه‌ڵک یان قه‌وم بۆ نه‌ته‌وه، به پێویستی ده‌زانم ئاماژه به قه‌ومی ئازه‌ری ئێران و نه‌ته‌وه‌ی ئازه‌ری ئه‌و دیوی سنووره‌كان بكه‌م، قه‌ومی ئازه‌ری دیوی ئێران له مقایسه ده‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ی ئازه‌ری كۆماری ئازه‌بایجانی سه‌روو له بواری ئێتنیكی، كولتووری، زمانی، مێژوویی، وه‌ك یه‌كن، به‌ڵام ته‌نیا جێوازی نێوانیان له‌وه‌دایه كه ئازه‌رییه‌كانی ئه‌و دیوی سنوور خاوه‌ن سه‌روه‌ری سیاسی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یین بۆیه‌شه روو له ژوورێ خاوه‌نی مافی دیاری كردنی چاره‌نووسی خۆیانن، و روو له ده‌ره‌وه‌ش له چوارچێوه‌ی نیزامی حقوقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی خاوه‌نی كه‌سایه‌تی سیاسی و حقوقی پێویست بۆ هه‌لس‌وكه‌ۆت و چالاكی دیپلۆماتیكن وه وه‌ك نه‌ته‌وه‌/ ده‌وڵه‌ت نوێنه‌رییان له رێكخراویی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كاندا هه‌یه، به‌ڵام ئه‌گه‌ر سرنج بده‌یین ده‌بینین كه ئازه‌رییه‌كانی ئێران له‌مه‌ر دارا نه‌بوونی سه‌روه‌ری سیاسی له هه‌موو ئه‌و كه‌ساییه‌تیه حقووقی و سیاسیانه‌ی كه‌ برایانی ئه‌و دیوی سنوور لێی به‌هره‌مه‌ندن، بێبه‌ش و محرومن، كه‌وایه ده‌توانین بێنه سه‌ر ئه‌م قه‌ناعه‌ته كه جیاوازی قه‌وم ده‌گه‌ل نه‌ته‌وه له‌وه‌دایه كه قه‌وم به پێچه‌وانه‌ی نه‌ته‌وه كه خاوه‌ن ساورێنتی سیاسی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یییه، خاوه‌نی كه‌سایه‌تی حقوقی و سیاسی نییه و، ‌بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كیش به‌كار ده‌هێندرێت كه‌ خاوه‌نی سه‌روه‌ری سیاسی له شكلی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی نه‌بێت، بۆیه ئه‌گه‌ر بلێم" قه‌وم واته نه‌ته‌وه‌ی بێ ده‌وڵه‌ت " ره‌نگه له جه‌و‌هه‌ری نه‌ته‌وه‌یی بوونی هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌كی بێ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی م، یه‌ك له‌وان نه‌ته‌وه‌ی كورد كه‌م نه‌كرد بێته‌وه.

كه‌وایه كێشه‌ی كورد،كێشه‌یه‌كی خۆماڵیی و پرسی قه‌یرانی شووناس و هووییه‌تی نه‌ته‌وه‌یی وه سه‌روه‌ری سیاسییه، نه‌ك ئه‌وه كه به ئانقه‌ست وه به مه‌به‌ستی چه‌واشه‌كردنی قه‌واره‌ی نه‌ته‌واییه‌تیمان، یار و نه‌یار نه‌ته‌وه‌ی كورد وه‌ك قه‌وم بێنه‌ناساندن، به‌ڵكوو له راستیدا به پێی تێئۆری حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی مادام كورد خاوه‌نی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی نییه كه‌وایه وه‌ك ته‌به‌عه‌ی كۆمه‌ڵگای جیهانی و له نه‌تییجه دا وه‌ك نه‌ته‌وه حیسابی بۆ ناكرێ، ئاشكرایه كه كه‌ماسی پرسی كورد له‌م گیروداره‌ی قه‌یرانی هووییه‌تی نه‌ته‌وه‌یی ته‌نیا پرسی سه‌روه‌ری سیاسی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییه، بۆیه كۆمه‌لگای سیاسی كورد به هه‌موو حیزب و ئێلیتی سیاسی و ئه‌كتۆره كۆمه‌لاییه‌تیه‌كانی، پێویسته به جێگه‌ی خۆ ماندوو كردن و به ‌هه‌ده‌ردانی هێزو ته‌وانی مادی و مه‌عنه‌ویی و فیزیكی له پێناو شه‌ر و ململانی ئیدیۆلۆژیكی ورێكخراوه‌یی و چه‌مكگه‌لێكی لاوه‌كی(سێكۆلاریزم، كۆموونیزم، دێمۆكراسی و پلورالیزم ...)، هه‌ۆل بده‌ن له پێناو ده‌سته‌به‌ركردنی پرسی سه‌ره‌كی سه‌روه‌ری سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی كورددا چالاكی سیاسی و دیپلۆماتیكی خۆیان ئۆرگانیزه بكه‌ن تا به‌ڵكوو بتوانرێ له چوارچێوه‌ی نه‌زمی نوێی جیهانی وه‌ك هه‌موو نه‌ته‌وه‌كانی سه‌ر تۆپی ئه‌م ئه‌رزه كه‌سایه‌تی حقووقی و سیاسی له چه‌شنی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه بۆ كورد مویه‌سه‌ر بكرێت.جا دوایی ئه‌وه كه توانرا ماڵی و كیانی نه‌ته‌وه‌یی كورد دامه‌زرا و له‌ محازری نێۆنه‌ته‌وه‌ی سه‌پت كرا، ئه‌و كات ده‌توانیین خه‌بات بۆ دێكۆری ناۆخۆی وه‌لاتی خاوه‌ن سه‌وه‌ری سیاسی كوردستان، به چه‌مكگه‌لی وه‌ك دێمۆكراسی و پلورالیزم و ... ئاراسته بكه‌یین. 

له پرسی ساغكردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ری سیاسی دا، ته‌بعه‌ن له باسی چۆنییه‌تی دروستبوونی ئه‌م ئیراده ‌سیاسیه وه فاكتۆرگه‌لێكی ده‌خیل و كارتێكه‌ر له ره‌‌وتی چێكردن و پێگه‌یاندنی به ئه‌مری واقیع، ره‌نگه چه‌ند پرسیار مه‌تره‌ح ‌بن، به‌لام ئه‌وه‌ی راستی بێت نه‌ته‌وه له ئه‌نجامی پرۆسه‌یه‌ك ده‌توانێ به كه‌سایه‌تی حقووقی و سیاسی بگات كه ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه له نه‌تیجه‌ی ئیدیۆلۆژی و بزووتنه‌وه‌یه‌كی ناسیۆنالیستی خاوه‌ن ژێرخانێكی كۆمه‌لایه‌تی(چه‌مكی گه‌ل یان قه‌وم) خۆی پێگه‌یاندبێ،كه‌ له سه‌ر ئاستی ئه‌م ژێرخانه وه له كات و زه‌مانی پێویستدا بكرێت و بتوانرێت دیواری هێواوو ئاوات و ئامانجه‌كانی گه‌لی له سه‌ر هه‌ڵبچێندرێت، دیاره ئه‌م ژێرخانه یان پێگه‌ كۆمه‌لاییه‌تیه نه‌ك وه‌ك فاكتۆرێكی دیاریكه‌ر بۆ ناسیۆنالیزم به‌ڵكوو زیاتر وه‌ك ژێرخانێكی یارمه‌تیده‌ر و مه‌واد و كه‌ره‌سه‌یی خامی سه‌ره‌كی و پێویست بۆ پرۆژه‌ی ناسیۆنالیزمی پۆزیتیو حیسابی بۆ ده‌كرێ. هه‌ڵبه‌ت چاورێخشاندنێك به مێژووی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه سازیدا، بۆمان ده‌رده‌خا كه سه‌ره‌رای فاكتۆری خۆماڵی، زۆر فاكتۆرگه‌لی ده‌ره‌كیش هه‌ن كه له پرۆسه‌ی شكڵگیری و خۆپێگه‌یاندنی و سه‌رئه‌نجام سه‌ركه‌وتنی ئه‌م بزووتنه‌وانه دا رۆلی سه‌ره‌كی و كارگه‌ر ده‌گێرن، بۆ وێنه گینزبێرگ له راستای كارتێكردنی فاكتۆرگه‌لی خۆماڵی و ده‌ره‌كی دا كه له سه‌ر ئاستی سه‌رخستنی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه رۆلی كارگه‌ر و دیاریكه‌ریان هه‌بووه، ئاماژه به حه‌وت7 نه‌وع نه‌ته‌وه ده‌كات:

  • نه‌ته‌وه‌گه‌لێگ كه له ئه‌نجامی رۆلی كارتێكه‌رانه‌ی زنجیره‌ی ده‌سه‌لاتداریه‌تی بنه‌ماله‌یه‌ك پێك هاتوون.
  • نه‌ته‌وه‌گه‌لێگ كه له ئه‌نجامی یه‌كیه‌تی خاك و كولتوورێكی هابه‌ش وه له ژێر هێژموونی و ده‌سه‌لاتی یه‌ك حكوومه‌ت دا خۆیان پێگه‌یاندووه.
  • ئه‌ۆ نه‌ته‌وانه‌ی كه له ئه‌نجامی په‌رشوبلاوی و روخانی ئه‌مپراتۆریه‌كان هاتوونه سازبوون.
  • ئه‌ۆ نه‌ته‌وانه‌ی كه له ئه‌نجامی بزووتنه‌وه‌گه‌لێكی جوودایخوازی ،كه‌سایه‌تی حقووقی و سیاسیان له چه‌شنی ده‌وڵه‌ت/نه‌ته‌وه به‌ده‌ست هێناوه.
  • نه‌ته‌وه‌گه‌لێگ كه له ئه‌نجامی بزووتنه‌وه‌ی دژی ئیستعماری پرۆژ‌ه‌ی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه‌یان سه‌رخستووه.
  • نه‌ته‌وه‌گه‌لێگ كه له ئه‌نجامی ده‌ستخستن و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی ده‌ره‌كی زلهێزه‌كان سه‌ریان هه‌لداوه.
  • حاله‌تێكی تایبه‌تی و ته‌ركیبی چه‌ند فاكتۆری، كه ره‌نگدانه‌وه‌ی ده‌توانێ له مه‌ۆرید قه‌ومی یه‌هوود دا سادق بێت.

       4.   پرۆسه‌ی مێژوویی سه‌رهه‌لدان وه شكلگیری(فۆرماسیۆن)سه‌روه‌ری سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی.

پرسی چۆنیه‌تی په‌ییدابوونی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، ده‌كرێ به‌چه‌ند شێوازی نه‌زه‌ری فۆرمووله بكرێت:

ئه‌لف/ شكلگیری(فۆرماسیۆن)،
ب/ خوولقاندن،
س/ دامه‌زراندن یان درووستكردن،

دیاره له هه‌موو ئه‌ۆ مه‌ۆریدانه‌دا پرۆسه‌یه‌ك مفرووزه، كه له ره‌وت و درێژایی ئه‌م پرۆسه‌ زه‌مانیه‌دا، ئه‌م چه‌شنه ده‌وڵه‌ته نه‌ته‌وه‌ییانه خۆ دێنه‌سازدان، و به‌م ره‌واڵه هه‌ووییه‌ت و كه‌سایه‌تی سیاسی خۆیان به‌ده‌ست دێنن، لێره‌دا هه‌ر وه‌ك ئاشكرایه سه‌ره‌رای ئه‌وه‌كه خووڵقاندن و درووستكردن، به پێچه‌وانه‌ی شكلگیری(فۆرماسیۆن) پێویستیان به درووستكه‌ر و خوولقێنه‌ر هه‌یه، و بۆ ئه‌م كاره‌ش بوونی كه‌س یان كه‌سانێكی خاوه‌ن پرۆژه‌ی خوولقێنه‌رو هه‌ده‌فمه‌ند، وه‌ك پێویستێكی حاشاهه‌لنه‌گر دێنه‌به‌چاو، به‌ڵام شێوازی شكڵگیری ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، شێوازێكه كه له پرۆسه‌یه‌كی نێوترالدا و به‌بێ ته‌ئسیرپه‌زیری پرۆژه‌ی خوولقێنه‌ر و هه‌ده‌فمه‌ندی ئه‌م كه‌س یان ئه‌ۆ كه‌س له پرۆسه‌دا خۆ پێده‌گه‌یه‌نێ، به واته‌یه‌كی‌تر ئه‌م پرۆسه‌ی شكلگیری، پرۆسه‌یه‌كی ته‌عه‌مودی(ئینتێنسیۆنال) نییه به‌ڵكوو ره‌وتێكی سرووشتیه كه به‌بێ ته‌داخوولی ئێلیتی سیاسی و ئه‌كتۆرگه‌لی كۆمه‌ڵایه‌تی، ورده‌ورده پرۆسه‌ی شكڵگیری ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی به ئه‌نجامی نه‌هایی خۆی ده‌گه‌یه‌نێ.

كۆنسێپت و فه‌رزییه‌ی په‌ییدابوونی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی له چه‌شنی خۆپێگه‌یاندن(فۆرماسیۆن)، له چوارچێوه‌ی زانستی سیاسی و كۆمه‌ڵناسیدا، په‌ێوه‌ندی به سوونه‌تێكه‌وه هه‌یه كه زۆر له دووره‌وه هاتووه (تۆكێویلی، ماركس، وێبێر، سیمێز)وه ئێستاشی ده‌گه‌ڵ بێت هه‌ر په‌یره‌ویی لێده‌كرێ(مانن، تیلی) و كه‌مره‌نگ نه‌بۆته‌وه، په‌یامی جه‌وهه‌ری ئه‌م بۆچوونه ده‌كرێ ئاوا وه‌ربگیرێت كه: پرۆسه‌گه‌لێك كه سه‌رئه‌نجام و به شێوه‌یه‌كی قه‌تعی و لێبراوانه له ره‌وتی گۆرانكارییه‌كانی كۆمه‌ڵگادا ره‌نگده‌ده‌نه‌وه، پێویسته وه‌ك ره‌ۆتێكی نێوترال و دوور له ‌ته‌داخوولی ئاكسیۆنی هه‌ده‌فمه‌ندی ئه‌كتۆری كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌گره وه‌ك پرۆسه‌گه‌لێكی كوێرو نابینا كه له بنه‌ره‌تدا له وه‌ڵامی كاركه‌ردی هیچ كه‌سێكدا پێك نه‌هاتوون بێنه‌نرخاندن.

• دوو روانگه‌ی دروستبوونی سه‌روه‌ری سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی

سه‌باره‌ت به‌ چۆنییه‌تی دروستبوونی ساورێنتی سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی سه‌روه‌رو حاكم و سه‌ر خستنی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه دا، دوو روانگه‌ی سرنج ڕاکێش هه‌ن كه ئاماژه به ره‌وتی دگه‌ردیسی له‌ ده‌وڵه‌ت بۆ نه‌ته‌وه، وه له ‌خه‌ڵک یان قه‌ومی(به مانا فارسیه‌كه‌ی) خاوه‌ن پرۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌سازی بۆ پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌ن:

- روانگه‌ی یه‌كه‌م پێیوایه كه له پرۆسه‌ی "ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه" ‌سازیدا، به هۆی ئه‌وه‌كه نه‌ته‌وه پێش درووستبوونی ده‌وڵه‌ت وجوودی هه‌بووه، كه وایه ئه‌م نه‌ته‌وه‌ بێ ده‌وڵه‌ته ده‌بێ، بكه‌وێته ناۆ پرۆسه‌ی ئێستاتالیزاسیۆن واته به ده‌وڵه‌تی كردنی نه‌ته‌وه بۆ ساغكردنه‌وه‌ی ستركتووری ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه، ئه‌م پرۆسه‌یه به درێژایی دوو فازی سه‌ره‌كیدا وه‌ك فازی یه‌كه‌م خوودئاگاهی و ووشیاری نه‌ته‌وه‌یی، وه فازی دووهه‌م ئه‌ۆتۆئۆرگانیزه‌كردن له شكڵی ده‌وڵه‌تدا تێپه‌ر ده‌بێ. (ئه‌مه‌ نووسخه‌یه‌كی گونجاوه بۆ كێشه‌ی كورد، واته به ده‌وڵه‌تی كردنی قه‌واره‌ی نه‌ته‌وه‌وه‌یی كورد وه ساغكردنه‌وه‌ی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه، به‌لام ...) له ده‌رفه‌تێكی دیكه دا ئه‌م باسه ده‌كه‌ینه‌وه.

- روانگه‌یدووهه‌م  به پێچه‌وانه‌ی روانگه‌ی یه‌كه‌م، پێیوایه كه به هۆی ئه‌وه كه ساختارو سازی و پێكهاته‌كانی ده‌وڵه‌تی پێش سه‌رهه‌ڵدانی نه‌ته‌وه وجوودییان هه‌بووه، كه وایه ئه‌م ده‌وڵه‌ته پێش ساخته ده‌‌بێ بكه‌وێته ناۆ پرۆسه‌ی ناسیۆنالیزاسیۆن واته به نه‌ته‌وه‌یی كردنی ده‌وڵه‌تی مه‌وجوود، بۆ ئه‌وه كه له ئه‌نجامی ساغكردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه مسوه‌گه‌ر بكرێت.

دیاره له‌م بواره‌دا ده‌وڵه‌تی مه‌وجوود بۆ خۆ به نه‌ته‌وه‌یی كردنی تووشی گیروگرفتی شووناس و هووییه‌ت، و گه‌ران به دوای دۆزینه‌وه‌ی پێناسه‌‌ و ماتریالی هووییه‌ت ساز له چه‌شنی: "ماتریالی مێژوویی، جووغرافیایی، بێۆلۆژیكی، حافزه‌ی جه‌معی، فانتاسیای كه‌سایه‌تی، ئیلهاماتی مه‌زهه‌بی و ئایینی و ... هتد" ده‌كه‌وێ، به‌ڵام دیسانیش دوای دۆزینه‌وه‌ی ماتریالی هووییه‌ت ساز، گرفتی گۆران و ته‌بدیلی ئه‌م ماتریاله به هه‌ست و نه‌ستێكی هاوبه‌شی نه‌ته‌وه‌یی له نێوان تبعه‌ی ده‌وڵه‌تی و گرووپه كۆمه‌ڵایه‌تی و كۆمه‌لگاكان زه‌ق ده‌بێته‌وه، كه ئه‌م پرۆسه‌یه سه‌رئه‌نجام له نه‌تییجه‌ی زه‌ختی ده‌سه‌لاتی مۆنۆپۆلی زۆری(هێز، زوور) مه‌شروعه‌ی ده‌وڵه‌تی، به هووییه‌ت و پێناسێكی نه‌ته‌وه‌یی وه ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی ته‌بدیل ده‌بێت.

روانگه‌ی دووهه‌می ساغكردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت/ نه‌ته‌وه، واته ناسیۆنالیزاسیۆن و به نه‌ته‌وه‌یی كردنی ستروكتۆری ده‌وڵه‌تی مه‌وجوود، له بوواری زانستی سیاسیه‌وه زۆرتر رێالیستی و له بوواری مێژوویی وه‌ك ره‌ۆتێكی گوونجاو ده‌گه‌ل باروودۆخی ئۆروپا دێته‌نرخاندن، له باری مێژووییه‌وه ئه‌م پرۆسه‌ی ناسیۆنالیزاسیۆن و به نه‌ته‌وه‌یی كردنی پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌تی مه‌وجوود، له ئه‌ساسدا له ئۆروپای رۆژئاوا ده‌ست پێده‌كا واته له سه‌ده‌ی 15 هه‌تا سه‌ده‌ی 18،وه له واقیعدا پرۆسه‌ی موشه‌خه‌سه‌ن ناسیۆنالیزاسیۆنی ده‌وڵه‌تی له كات و زه‌مانێكی پێش سه‌ركه‌ۆتنی شۆرشی فه‌رانسه (1789) ده‌ستی پێكرد وه هه‌تا ئاخرووئوخری سه‌ده‌ی 20 ده‌وامی هێنا، حه‌ره‌كه‌تێك كه له ژێر ته‌ئسیرو كارتێكردنی پرۆسه‌ی به جیهانی بوون واته گلۆبالیزاسیۆن، خه‌ریكه عاله‌مگیر ده‌بێت.

کۆتایی به‌شی یه‌که‌م
درێژه‌ی هه‌یه‌

نووسینی: مسته‌فا شه‌مامی ( دیاکۆ)
بۆ خوێندنه‌وه‌ی به‌شی دووهه‌م.
 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.