:: نه‌ته‌وه و ناسیۆنالیزم/ ناسیۆنالیزم له روانگه‌ی لیبرال- دێمۆكراسی و ماركسیستی ....

 نووسینی: مسته‌فا شه‌مامی (دیاكۆ)

مسته‌فا شه‌مامی نه‌ته‌وه و ناسیۆنالیزم/ ناسیۆنالیزم له روانگه‌ی لیبرال- دێمۆكراسی و ماركسیستی (ماركس، ئینگلس) به‌شی دووهه‌م‌
 نووسینی: مسته‌فا شه‌مامی (دیاكۆ)
 
له‌ به‌شی یه‌كه‌می نه‌ته‌وه ‌و ناسیۆنالیزم دا له‌مه‌ر گرینگی پرسی سه‌روه‌ری سیاسی و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، و ره‌ۆتی ساغكردنه‌وه‌ی پرۆژ‌ه‌ی ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه له لایه‌ك، وه فه‌قییر بوونی ئه‌ده‌بیاتی سیاسی كورد له هه‌مبه‌ر پرسێكی ئاوه گرینگ‌و چاره‌نووس سازدا له لایه‌كی دیكه‌وه، ئاماژه به‌م خالانه‌‌ی خواروو كرابوو :

  1. خه‌ڵک وه‌ك تووخم و ئێلێمێنتی سه‌ره‌كی ده‌وڵه‌ت.
  2. ئیده‌ی نه‌ته‌وه، نه‌ته‌وه‌ی سیاسی.
  3. ئیده‌ی نه‌ته‌وه، نه‌ته‌وه‌ی كولتووری.
  4. پرۆسه‌ی مێژوویی سه‌رهه‌لدان‌و شكلگیری(فۆرماسێون) سه‌روه‌ری سیاسی ‌و نه‌ته‌وه‌یی له چه‌شنی ده‌وله‌تی نه‌ته‌وه‌یی.

به‌شی دووهه‌م ته‌رخان كراوه به ناسیۆنالیزم له روانگه‌ی لیبرال- دێمۆكراسی وه ماركسیستی، پرینسیپی میلییه‌ته‌كان، وه ئه‌سلی مافی دیاری كردنی چاره‌نووس.

به‌شی سێهه‌م ته‌رخان ده‌كه‌م به لایه‌نی حقووقی ئه‌م پرسه له چوارچێوه‌ی نیزامی حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی.

      5.   ناسیۆنالیزم له روانگه‌ی لیبرال- دێمۆكراسی

ناسیۆنالیزم بۆ یه‌كه‌م جار وه‌ك ئیدیۆلۆژیه‌كی سیاسی ئاكتیف، توانی له ژێر كارتێكردنی شۆرشی مه‌زنی فه‌رانسه وه‌ك ‌دیارده‌یه‌كی نوێ واریدی ژیانی سیاسی ئۆروپیه‌كان بێ، دیاره چه‌مكی ناسیۆنالیزم له سه‌ره‌تا دا وه‌ك ده‌ست مایه‌یێ‌ك له بواری خولقاندنی ئه‌ندیشه‌یه‌كی نوێ كه بتوانێ پووششێكی تێئۆریكی مووناسیب بۆ داخوازی مافی نه‌ته‌وایه‌تی فۆرموله بكات، هاته ئاراوه، هه‌لبه‌ت هاتنه ئارای سیاسه‌تی ناسیۆنالیستی بۆ ئۆروپا به هۆی شۆرشی سالی 1789 به‌ۆ مانایه نییه كه سه‌ره‌تای مێژووی ناسیۆنالیزم بۆ ئه‌م شۆرشه و ئه‌و ساڵه بگه‌رێته‌وه، به‌ڵكوو ئه‌و ناسیۆنالیزمه‌ی كه له ئاخروئووخری سه‌ده‌ی 18 وه له قالیبی هه‌ست و ئیحساسێكی هاۆبه‌شدا له زۆرینه‌ی وه‌لاتانی ئۆروپایی دا بلاۆ بۆوه،ره‌گ و ریشه‌ی بۆ رابردوێكی زۆر دوور ده‌چێته‌وه،به‌ڵام له واقیعدا ئه‌وه شۆرشی فه‌رانسه بوو كه ئه‌م هه‌ست و سۆزه ناسیۆنالیستیه‌ی له رێگه‌ی پرۆسه‌یه‌كی گرژ و شۆرشگێرانه هێنایه ناۆ ژیانی رۆژانه‌ی شاروه‌ندی ئۆروپایی كه له دواییدا به هۆی ناپلئۆن و سیاسه‌ته جیهانگیرانه‌كه‌ی،له سه‌ره‌تاسه‌ری ئۆروپا و دواتریش له ده‌ره‌وه‌ی جوغرافیای قاره‌ی ئۆروپا بلاۆ بۆوه. ئه‌م ناسیۆنالیزمه له پرۆسه‌ی پراكتیك و ماتریالیزه‌كردنیدا، له چه‌شنێك ته‌ناقۆز و دژاییه‌تی ده‌گه‌ل نه‌ۆعی ته‌عامول‌و كرده‌وه‌ی ئیمپریالی ناپلئۆن له لایه‌ك و پرینسیپه‌كانی ئیدیۆلۆژی لیبرالی له لایه‌كیدیكه‌وه ره‌نگده‌داته‌وه،كه ئه‌م ره‌ۆته‌ش سه‌رئه‌نجام ده‌بێته هۆی بلاۆبوونه‌وه‌ی به‌زرو و تۆی ناره‌زایی و ئعتیرازاتی ناسیۆنالیستی له هه‌موو دونیادا، رێئاكسیۆن و دژكرده‌وه‌ی گه‌لان ته‌نیا روو له هێزی سه‌ربازی فه‌ره‌نسه جهه‌تگیر نه‌كرابوو به‌ڵکوو له هه‌مان كاتدا كه دژی هێزه‌كانی داگیركه‌ری ناپلئۆن چالاكیان ئه‌نواند، له هه‌مانكاتیشدا دژ به ده‌سه‌لاتی شا و ده‌رباری وه‌لاتیان بوون كه له خزمه‌ت به ناپلئۆن و سیاسه‌ته‌ مه‌زنخوازه‌كانی ئه‌و دا، سه‌روه‌ری سیاسی و حاكمییه‌تی نه‌ته‌وه‌یی و به‌رژ‌وه‌ندی وه‌لاتیان فیدا كردبوو، بۆیه ئاكامی ئه‌م بزوتنه‌وه ناسیۆنالیستانه سه‌رئه‌نجام له وه‌ده‌رنانی هێزی داگیركه‌ر و رووخانی ده‌سه‌لاتی وابه‌سته‌و نانه‌ته‌وه‌یی، وه كرانه‌وه‌ی فه‌زایه‌كی سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی دا ره‌نگیدایه‌وه كه له بواری تێئۆریكیدا ئه‌وه هه‌مان ئه‌و ئیده ناسیۆنالیستییه بوو كه توانی وه‌ك خۆراكی فیكری له ئاست ساغكردنه‌وه‌ی هێزی دینامیكی پێویست بۆ ره‌خساندن و سه‌رخستنی ئه‌م بزووتنه‌وه‌گه‌له رۆلی كارگه‌ر و دیاریكه‌ر بگێرێت.

ناسیۆنالیزمی فه‌ره‌نسه‌‌ویی كه به‌رهه‌می پرۆسه‌یه‌كی رادیكال و شۆرشگێرانه بوو ، وه دواتریش له‌ ئه‌نجامی چالاكی سه‌ربازی ناپلئۆن زه‌مینه‌ی په‌ره‌پێدانی بۆ ئاماده‌كرا بوو، له جه‌ۆهه‌ردا ناسیۆنالیزمێك بوو كه خاوه‌نی ئه‌ساس و بنه‌مایه‌كی تایبه‌ت به‌خۆ (موونحه‌سر به‌فه‌رد) بوو، به‌ۆ مانایه كه ناسیۆنالیزمێك بوو كه ته‌نیا ده‌گوونجێ له چوارچێوه‌ی ئیده‌ی "نه‌ته‌وه‌ی سیاسی" دا پێناسه بكرێت*(بۆ زانیاری زیاتر له باره‌ی ئیده‌ی نه‌ته‌وه‌ی سیاسی بۆ به‌شی یه‌كه‌می ئه‌م نووسراوه‌یه بگه‌رێوه)، چوونكه فه‌رانسه له ئاخروئووخری سه‌ده‌ی 18 دا توانیبووی چه‌شنێك له ئۆرگانیزاسیۆنی سیاسی و ئیداری بۆ سیستمی ده‌سه‌لاتداری وه‌لات ئاراسته بكات كه عه‌مه‌له‌ن ره‌خسێنه‌ری بارودۆخێك بووه كه تێیدا توانراوه، به گوورجی پرۆسه‌ی ئینتێگراسیۆنی(ئاویته بوون) سیاسی،زه‌مینه‌ی گه‌شه‌و مسوه‌گه‌ر بوونی بۆ فه‌راهه‌م بێت، وه له واقیعدا مانیعی ره‌خساندنی كه‌مترین زه‌مینه‌ی مووناسیب و بنه‌ره‌تی بووه كه له ئه‌نجامیدا بكرێت و بتوانرێت ئه‌م ره‌ۆته له چه‌شنی ناسیۆنالیزمی كولتووری دا ره‌نگبداته‌وه.

لێره‌دا له قیاسی نێوان دوو ناسیۆنالیزمی نه‌ۆعی ئه‌مریكی‌و فه‌رانسه‌ویی‌دا، ده‌توانرێت چه‌شنێك نێزیكی وه یا خوود خزمایه‌تی ئیدیۆلۆژیكی له نێوان ناسیۆنالیزمی ئه‌مریكایی و فه‌ره‌نسه‌ویی، ده‌ست نیشان بكرێت، به‌و مانایه كه ئیده‌ی ناسیۆنالیزمی سیاسی په‌یره‌و كراو له هه‌ر دووكی ئه‌م وه‌لاتانه‌دا، ئیده‌یه‌ك بووه كه سه‌رچاوه‌كه‌ی بۆ ئاسار و بیرو ئه‌ندیشه‌ی ژان ژاك رۆسۆ ده‌گه‌رێته‌وه، وه له‌م سه‌رچاوه‌یه ئیلهامیان وه‌رگرتووه.

گرینگتر له باسی چۆنیه‌تی سه‌رهه‌لدانی و په‌یدایشی ئیده‌ی ناسیۆنالیزم،ره‌نگه باس و لێدوانی بێت له باره‌ی ره‌ۆتی ماتریالیزه كردن و چه‌شنی كاركه‌رد و كاردانه‌وه‌ی، له گۆره‌پانی خه‌بات بۆ سه‌پاندن وه چه‌سپاندنی نه‌زمی نوێ لیبرالی له ئۆروپا بێ، ناسیۆنالیزم له گۆره‌پانی خه‌باتدا، عه‌مه‌له‌ن وه‌ك ئه‌بزارێكی كارتێكه‌ر و دیاریكه‌ر بۆ خه‌بات و به‌ربه‌ره‌كانی و تسوییه حیساب ده‌گه‌ل ده‌سه‌لات و مقاومه‌تی ئه‌مپراتووریه‌كان دێته‌ئاراوه، له واقیعدا ناسیۆنالیزم له‌م خه‌بات و چالاكیانه‌ی دژ به ده‌سه‌لات و مقاومه‌تی هێزه‌كانی ئیمپریال،هه‌ر وه‌ك چۆن ئیدیۆلۆژی دێمۆكراتیك بوو به هۆی قه‌یرانی شه‌رعییه‌ت، وه سه‌رئه‌نجام تێكشكانی قه‌داسه‌تی ده‌سه‌لاتی سه‌لته‌نه‌تگه‌لی مووتله‌قه و مه‌شرووته، هه‌ر ئاوه‌ش ناسیۆنالیزم و خه‌باتی ناسیۆنالیستی توانی،نه‌زمی نێونه‌ته‌وه‌یی و نه‌قش و رۆلی ئه‌مپراتورییه‌كانی ئووتریش- مجارستان، رووس، عووسمانی، كه له سه‌رده‌می په‌ێمانی وێستفالیا(westfalia ) را به بێ هیچ چه‌شنه گۆرانكارییه‌ك تا ئه‌و كات مابوونه‌وه،تووشی قه‌یرانی شه‌رعییه‌ت وه سه‌رئه‌نجام رووخان و له به‌ریه‌ك هه‌لوه‌شاندنیان بكات.

لیبرالیزم وه‌ك ئیدیۆلۆژی ته‌نیا له یه‌ك خاڵدا ته‌ۆزیحاتیكی سه‌ره‌تایی و پشتگیرانه‌ی له په‌یوه‌ندی ده‌گه‌ل ناسیۆنالیزم ئاراسته كردوه، ئه‌ویش بریتیه له ئیمكانی ئینتیقال و راگواستنه‌وه‌ی ئسوول و پرینسیپه‌كانی لیبرالیزم( وه‌ك ئۆتۆنۆمی و ئازادییه‌كانی تاكه‌ كه‌س) له حه‌ۆزه‌ی تاكه كه‌س بۆ حه‌ۆزه‌ی كۆ یان خه‌ڵکه، به‌ڵام تێبینی و تێفكرێكی قوول له لۆژیك و كاركردی ناسیۆنالیستی هاۆرێ ده‌گه‌ل له به‌رچاۆگرتنی ئه‌نجامه‌كانی ئازموونی ناسیۆنالیزمی ئۆرگانیكی ئالمانی‌‌،ده‌مانهێنێته سه‌ر ئه‌م قه‌ناعه‌ته كه ناسیۆنالیزم سه‌ره‌رای ئه‌وه كه هه‌لگری پرۆژه‌ی رزگاری گه‌ل و ساغكردنه‌وه‌ی پرۆژه‌ی نه‌ته‌وه- ده‌وڵه‌ته‌، به‌ڵام له پراكتێكدا ده‌گه‌ل پرینسیپه‌كانی ئیدیۆلۆژی لیبرالی ناته‌با و ناسازگاره، دیاره ره‌نگه سرنجدان و ووردبونه‌وه له ئازموونی ناسیۆنالیزمی ئۆرگانیكی ئالمانی بۆ ته‌فهیمی ئه‌م ئیدیعایه كافی بێت، كه چۆن به راشكاویی ناسازگاری خۆی ده‌گه‌ل بنه‌ماكانی ئوومانیستی، ئازادی تاك، راسیۆنالیزم (ته‌عه‌قوولگه‌رایی)، ئه‌ساله‌تی به‌رژه‌وه‌ندیخوازی و به‌خته‌وه‌ری و .... كه كاراكتێر و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی لیبرالیزم پێكدێنن، بۆمان ده‌رده‌خا. جیاوازی نێوان پرینسیپه‌كانی لیبرالی و بزووتنه‌وه ناسیۆنالیسته‌كان له به‌شی زۆری سه‌ده‌ی 19 به شێوه‌یه‌كی ئاشكرا قابیلی بینین بوون، هه‌ر وه‌ك هابزباوم" ئاماژه به كاراكتێر‌و خاسییه‌تی ئینتێگرالی ئه‌م بزووتنه‌وانه ده‌كات كه چۆن ماك و نیشانی ئینتێگرالكه‌ریان(ئاویته كردن) پێوه‌ دیار بوو"، كه زۆر جار ئه‌م عه‌مه‌لی ئینتێگرالكردن ئیجباری وه له دژی ئیراده و داخوازی تاك دا بووه كه ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ل ئۆتۆنۆمی و ئازادی تاك كه پرینسیپی لیبرالین به راشكاویی دژایه‌تیان هه‌بووه.

      6.   ناسیۆنالیزم له روانگه‌ی سۆسیالیستی: ماركس ، ئینگلس

پرسی نه‌ته‌وه‌یی له بواری تێئۆریكی له ئاسار‌و به‌رهه‌مه‌كانی ماركس دا تێئۆریزه نه‌كراوه ، وه ئه‌گه‌ریش ئاماژه به‌م پرسه‌ كرابێت زۆر كه‌م، و تایبه‌تمه‌ندی ره‌د كه‌ردنه‌وه و به گرینگ نه‌نرخاندنی پرسی نه‌ته‌وه‌ویان پێوه دیاره، هه‌ر چه‌نده ئه‌مه راسته كه پرسی نه‌ته‌وه‌یی به لای ماركسه‌وه گرینگیه‌تی نه‌بووه، به‌ڵام ئه‌مه‌ به مانای نه‌فی ئه‌م راستیه‌ش نییه كه دوای ماركس، هێندێك له ئیده‌گه‌لی ئه‌ساسی‌و بنچینه‌یی له بوواری پرسی نه‌ته‌وه‌یی به شێوه‌یه‌كی فه‌رمی كاردانه‌وه‌یان بووه له بزوتنه‌وه‌گه‌لی سۆسیالیستی و كۆموونیستیدا.

ماركس و ئینگلس خاوه‌ن هه‌ڵویستێكی به‌رامبه‌ر وه دژ به هه‌ڵویست و گووتاری سیاسی ناسیۆنالیزمی كولتووری بوون، ئیده‌ی نه‌ته‌وه‌ی كولتووری و ناسیۆنالیزمی كولتووری كه هه‌لگری پرۆژه‌ی ساغكردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی و سه‌ربه‌خۆیه، بۆ ئه‌و دوو بیرمه‌نده وه‌ك واقعییه‌تێكی سرووشتی نایه‌ته نرخاندن، له روانگه‌ی ئه‌و دوو بیرمه‌نده ساغكردنه‌وه‌ی یه‌ك ده‌وڵه‌ت له سه‌ر بنه‌مای ئیتنیكی وه یان كولتووری ناتوانرێ ته‌ۆجیهه بكرێت،به‌ڵکوو ئه‌م دیارده‌یه ته‌نیا له چوارچێوه‌ی قابلییه‌تی شیاویی بۆ گه‌شه‌ی ئابووری و ته‌وسیعه‌ی كاپیتالیستی كه بتوانێ له به‌تنی خۆیدا داخوازی دامه‌زراندنی كۆمه‌لگایه‌كی نۆێ دابین‌و مسوه‌گه‌ر بكات قابیلی ته‌وجیهه، بۆیه لێره‌دایه كه ته‌نیا ده‌لایلی تاكتیكی ده‌توانن ببن به هۆی گۆرانكاری له ئاستی ئه‌م معیار و میزانه ئێستاندارده‌یه، بۆ وێنه ناسیۆنالیزمی ئیرله‌ندی تا ئه‌و جێگه‌یه قابیلی ته‌‌حه‌موول و ته‌وجیهه كه مه‌وجوودییه‌تی ئیرله‌ند زه‌مینه‌خۆشكه‌ری دۆخ‌ و هه‌ل‌ومه‌رجێك بێت له راستای ته‌قوییه‌ت و به‌هێزكردنی مه‌وقعییه‌تی لاندلۆردیزمی(landlordizm)  ئینگلیسی، به‌ڵام سه‌ربه‌خۆیی ئیرله‌ند عه‌مه‌له‌ن ده‌بێته‌ هۆی نه‌ك هه‌ر وه‌رشكه‌سته‌گی لاندلۆردیزمی ئینگلیسی و بگره ئی ئیرله‌ندیش، كه ئه‌وه‌ش له خۆیدا ده‌توانرێت وه‌ك بارودۆخێكی گوونجاو بۆ پرۆلتاریای ئینگلیس بێته‌ نرخاندن، كه وایه شایانی پشتگیری لێكردنه.

ناسیۆنالیزمی لێهستانی(پلۆنیا) له چوارچێوه‌ی كاراكتێر و تایبه‌تمه‌ندی دژی روسییه‌كه‌ی بۆ ماركس و ئینگلس قابیلی ته‌ۆجیهه بوو، هه‌ر بۆیه‌شه ده‌گه‌ل ئه‌وه‌شدا كه پێش قه‌زاوه‌تێكی دژی ئیسلاۆیان هه‌بوو، به‌ڵام دیسانیش له مه‌وزه‌عی تێئۆریكی دا له‌م ناستۆنالیزمه پشتگیریان كردوه.

ماركس، به تایبه‌ت ئینگلس هاوكات ده‌گه‌ل ته‌وجیهاتی تێئۆریكیان به‌رامبه‌ر به پرسی نه‌ته‌وه‌یی، له چوارچێوه‌‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی گه‌شه‌ی كاپیتالیستی و پرۆلتاریایی دا، مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌ له چوارچێوه‌ی، جێوازی نێوان " نه‌ته‌وه‌ی خاوه‌ن مێژوو، وه نه‌ته‌وه‌ی بێ مێژوو " پێناسه‌ ده‌كه‌ن وه پێیان وایه كه نه‌ته‌ته‌وه‌ی خاوه‌ن مێژوو ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه كه توانیویه‌تی خۆی به ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی له چه‌شنی ئه‌ریستۆكراسی وه یان بورژه‌وازی ته‌یار كردبێت، به‌ڵام نه‌ته‌وه‌ی بێ مێژوو نه‌ته‌وه‌یه‌كه، كه خاوه‌نی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی نییه وه له‌بوواری سترووكتۆری ئابووری و كۆمه‌لایه‌تی خاوه‌ن پێكهاته‌ی گووندنشینیه و له لایه‌ن حكوومه‌تی ده‌ره‌كی ئیداره ده‌كرێت، واته خاوه‌ن سه‌روه‌ری سیاسی له چه‌شنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی نییه.دیاره ئه‌م ئه‌ندیشه‌ی ئینگلس كه له واقیعدا له ئه‌ندیشه‌ی هێگل ئیلهام وه‌رگیراوه، ده‌توانرێ ده‌گه‌ل ئه‌وه‌ی ماركس سه‌باره‌ت به چه‌مگه‌لی وه‌ك " خه‌ڵکی خاوه‌ن مێژوو ، وه نه‌ته‌وه‌ و خه‌ڵکی بێ مێژوو و ناسیۆنالیته، یه‌كسان و وه‌ك یه‌ك بێنه‌نرخاندن، ئه‌و دوو بیرمه‌نده پێیان وایه كه خه‌باتی رزگاریخوازی كرێكاری ده‌بێ له چوارچێوه‌ی نه‌ته‌وه‌ دا جێی خۆی بكاته‌وه و نابێ له لۆكالیزم و ناوچه‌گه‌رایی میلیه‌ته‌كاندا خۆی وون بكات یان بدۆرێنێ.

ماركس و ئینگلس پێیان وابوو كه ئه‌وه راسته كه گرووپ‌گه‌لێكی جیاواز له بوورای ئێتنیكی به‌ڵام ئاویته و تێكه‌ل به یه‌ك، پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌ته‌ ئۆروپاییه‌كان پێك دێنن (ئینگلس له سالی 1866 ده‌لێ له سه‌رانسه‌ری ئۆروپا دا وه‌لاتێك نابینرێت كه خاوه‌نی پێكهاته‌یه‌كی كۆمه‌لایه‌تی یه‌كده‌ست بێت وه له‌سه‌ر یه‌كه‌یه‌كی ئێتنیكی موه‌حه‌د ساز كرابێت، به‌ڵکوو هه‌موویان خاوه‌ن پێكهاته‌یه‌كی كۆمه‌لاتی رازواه به چه‌ند گرووپی ئێتنیكی جیاوازن كه له ژێر هێژموونی حكوومه‌تێكی واحیدا ده‌ژین )، به‌ڵام برواشیان به‌وه قائیم بوو كه سه‌رئه‌نجام گشت نه‌ته‌وه‌ و میلیه‌ته‌كان، كاتێك كۆمه‌لگای كۆموونیستی محقق بێت هه‌موویان له‌م كۆمه‌لگایه دا حه‌ل ده‌بن و ده‌توێنه‌وه و ئاسه‌وارێك له نه‌ته‌وه‌ و میلییه‌ت و ده‌وڵه‌ت نه‌ته‌وه‌كان نامێنێ وه كۆمه‌لگایه‌كی یه‌كده‌ست و یه‌كسان، وه بێ چین و بێ ده‌وڵه‌ت درووست ده‌بێت.

ئه‌م دید و بۆچوونه‌ گشتیه‌ی ماركس و ئینگێلس به‌رامبه‌ر به پرسی نه‌ته‌وه و ناسیۆنالیزم ده‌توانێ په‌یوه‌ندی هه‌بێت ده‌گه‌ڵ ئه‌م باروودۆخه‌ی كه ئۆروپا‌ی ساڵه‌كانی پر له شۆرشی 1848 پێداتێپه‌ر ده‌بوو، بۆیه‌شه ئه‌م بزووتنه‌وه ناسیۆنالیستیانه له روانگه‌ی ئه‌م دوو بیرمه‌نده وه‌ك ئه‌بزارێك به ده‌ستی كۆنه‌په‌رست و له دژی شۆرشی كرێكاری هاتوونه‌ هه‌لسه‌نگاندن و نرخاندن. ناسیۆنالیزمی كولتووری له‌ۆ سه‌رده‌مه‌دا وه‌ك پیلانی كۆنه‌په‌رستانه و جموجۆلێكی مه‌شكوك و له دژی ره‌وتی شۆرشگێرانه‌ی سه‌رده‌م له لایه‌ن ماركس و ئینگلێس‌وه مه‌حكووم كراوه، هه‌ر چه‌ند ئه‌م نووخته نه‌زه‌ره‌ی ماركس دواتر له لایه‌ن ماركسیسته‌كان تووشی هێندێك ته‌فاسیر‌و خوێندنه‌وه‌ی تازه هاتووه، به‌ڵام نه‌شبۆته هۆی گۆرانكاری بنه‌ره‌تی و جه‌وهه‌ری له ئاست روانگه‌ی ماركسه‌وه.

به گشتی ده‌توانین بڵێین له ئاست پرسی نه‌ته‌وه و ناسیۆنالیزم، چه‌شنێك تێئووری سیستماتیك سه‌باره‌ت به ته‌ئید وه یاخوود پیشتوانی له پرسی نه‌ته‌وه و ناسیۆنالیزم له روانگه‌ی ماركسیستدا نابینین، ته‌نانه‌نه‌ت به حوكمی ئه‌وه كه ناسیۆنالیزم ئه‌ساسه‌ن ئه‌بزارێكی ئیدێۆلۆژیكییه و خاوه‌ن گه‌رایش بۆ ساغكردنه‌وه و ئیده‌ئالیزاسیۆنی ده‌وله‌ته‌وه ده‌وله‌تیش له ره‌ۆنگه‌ی ماركس وه‌ك ئامرازی سه‌ركووتكه‌ری چینێك به ده‌ست چینێكی‌تر پێناسه كراوه، كه‌وایه له لایه‌ن ماركسه‌‌وه مه‌حكووم و قابیلی ره‌ده، دیاره هه‌رچه‌نده ناسیۆنالیزم و ده‌وڵه‌ت كه پێكهێنه‌ری نه‌ته‌وه‌ن له لایه‌ن ئه‌م دوو بیرمه‌نده ره‌د ده‌كرێنه‌وه به‌ڵام له پراكتیكدا له ئیمكاناتێكی تاكتیكی كه ناسیۆنالیزم ده‌توانێ ئاراسته‌ی خه‌باتی سۆسیالیستی بكات، وه‌ك ئینیسترۆمێنتێكی مووناسیب كه ده‌توانێ له به‌رژه‌وه‌ندی چینی كرێكار دا بێت سوودی لێ وه‌ر ده‌گیرێت، بۆیه‌شه دوای ماركس و ئینگلس وه به درێژایی مێژووی ماركسیسم، بگره ئێستاشی ده‌‌گه‌ل بێت، مه‌سه‌له‌ی ره‌دكردن وه‌یان قه‌بوولی ناسیۆنالیزم بۆ سوود لێوه‌رگرتن وه‌ك ئه‌بزارێكی تاكتیكی، بۆته پرسێكی پرمناقشه و جێگه‌ی باس‌ولێدوان له ناۆ خانه‌واده‌ی بیرو ‌هزری سۆسیالیستی وكۆموونیستی دا.

7.       پرینسیپ و ئه‌سلی میلییه‌ته‌كان

پرینسیپی میلییه‌ته‌كان له تێئۆریدا مافی هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌كی كولتووری، وه میلییه‌ته‌كان بۆ خۆ ته‌یاركردنی به یه‌ك ئۆرگانیزاسیۆنی سیاسی ره‌وا ده‌بینێ،ئه‌م ئه‌سله له سه‌ر ئاستی پرسێكی هه‌ده‌فمه‌ند واته بوونی یه‌ك نه‌ته‌وه دامه‌زراوه، كه ئه‌وه ده‌كه‌وێته ناو بازنه‌ی جێوازێكی پرمانا ده‌گه‌ڵ ئه‌سلی مافی دیاری كردنی چاره‌نووس كه له بوواری تێئۆریك و پراكتیكیدا، دوای ئه‌سلی میلییه‌ته‌كان وه به مه‌به‌ستی دیفاع له هه‌مان ئارمانج و هه‌ده‌ف هاتۆته ‌ئاراوه، ئه‌وه‌ی راستی بێت ئه‌سلی میلییه‌ته‌كان له پراكتیكدا ده‌بێته هۆی زه‌قكرنه‌وه‌و درێژه‌دان به داستانی ئیراده‌ی مووشه‌خه‌سی ئه‌و ته‌به‌عه كۆ و كۆلێكتیفه كه له واقیعدا هه‌مان نه‌ته‌وه‌ی كولتوورییه، به‌ڵام ئه‌سلی مافی دیاریكردنی چاره‌نووس كه دواتر باسی لێده‌كه‌یین، بریتیه له راسیۆنالیزه‌كردنی هه‌موو هه‌ۆل و ته‌قه‌لاكان له رێگه‌ی ته‌وه‌سوول به یه‌ك لۆژیكی دێمۆكراتیك.

هه‌ر چه‌نده كه، مێژووی پێش ته‌واوبوونی شه‌ری یه‌كه‌می جیهانی له‌م بواره‌دا مێژوێكی پرمانا و ده‌ۆله‌مه‌نده، به‌ڵام عه‌مه‌له‌ن دوابه‌دوای سالی 1918یه كه پرینسیپی میلییه‌ته‌كان وه‌ك ئه‌سلێكی مووناسیب وگوونجاۆ بۆ پرسی نه‌ته‌وه‌كان له ئۆروپا دا سوودی لێوه‌رده‌گیرێت. تێكه‌ڵبوونی گه‌لان وگرووپه‌ ئێتنیكیه‌كان له ئۆروپای ناوه‌ندی و رۆژهه‌لاتی ئۆروپا دا عه‌مه‌له‌ن وه‌ك له‌مپه‌رێكی گه‌ۆره له ئاست ماتریالیزه‌كردنی ئه‌م پرینسیپه دا خۆیان ده‌نواند، بۆیه‌شه كێشه ناسیۆنالیسته‌كان ته‌نانه‌ت ئه‌وكاتیش نه‌كراو نه‌گوونجا له چوارچێوه‌ی ئه‌م ئه‌سله‌دا رێگه‌ چاره‌یان بۆ په‌یدا بكرێت، بۆ وێنه دروستبوونی یوگووسلاویی، چه‌كۆسلاواكی ده‌توانین وه‌ك ئاكامی ناكارامه‌بوونی ئه‌سلی میلییه‌ته‌كان له ئاست حه‌للی كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌كان بنرخێندرێن، بۆیه سه‌رئه‌نجام له‌ژێر كارتێكردنی فاكتۆری ئێتنیكی و كولتووری دوای 70 سال به سوود‌وه‌رگرتن له پرینسیپی ئه‌وتۆدێتێرمیناسیۆن جا چ به سیمایه‌كی گرژ (یوگووسلایی) وه‌یان به رووخسارێكی دێمۆكراتیك (چه‌كۆسلاواكی) ئه‌م پێكهاته نادلخوازو غه‌یری ئیرادیانه كه له ئه‌نجامی سوود‌لێوه‌رگرتن له پرینسیپی نا دێمۆكراتیكی میلییه‌ته‌كان هاتبوونه دروست بوون، له به‌رێك هه‌لوه‌شێنێت.

له پرۆسه‌ی فۆرمووله‌كردنی پرینسیپی میلییه‌ته‌كان كه دوابه‌دوای شه‌ری یه‌كه‌می جیهانی مشووری بۆ‌خورا، نه‌ده‌كرا له ئاست كه‌مینه ئێتنیكیه‌كان كه له چوارچێوه‌ی ماتریالیزه‌كردنی ئه‌م ئه‌سله دا، ناچار به ئینتێگرال بوون له‌ ناۆ ده‌وڵه‌ته‌ تازه له‌داییكبووه‌كان دا ده‌كران، ئاورێكیان لێنه‌‌درابایه، بۆیه له كاتی ئیمزای په‌یمانی ئاشتی دا به پێویست زانرا، ئاماژه‌یه‌ك به‌م پرسه بكرێت كه دواتریش له كۆمه‌لگای نه‌ته‌وه‌كاندا له بواری حقووقیوه مكانیزم‌گه‌لیكی حیمایه‌تی به مه‌به‌ستی پیشتیوانی له ئه‌قه‌لییه‌ته‌كان ره‌چاوگیرا، نیگه‌رانی نێونه‌ته‌وه‌یی به‌رامبه‌ر به پرسی حیمایه‌ت له ئه‌قه‌لییه‌ته‌كانی ئایینی ،ئێتنیكی و لینگویستیكی نیشته‌جێ له خاك وه یان وه‌لاتانی ده‌وڵه‌تگه‌لی دیكه‌دا، له نه‌زه‌ر مێژووییه‌وه زۆر پێشتر له دامه‌زرانی رێكخراوه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كان كه بۆ ئه‌م مه‌به‌سته و حه‌للی ئه‌م كێشانه دروست ده‌بوون، وجوودی هه‌بووه، هۆی سه‌ره‌كی بۆ ئه‌م نیگه‌رانییه، له‌مه‌ر كاراكتێری ئێتنیكی كێشه‌كه نییه به‌ڵکوو ئه‌ساسه‌ن چه‌شنێك پراگماتیزمی سیاسییه، به‌و مانایه كه به‌رگری بكرێت له هه‌ر چه‌شنه ته‌داخوولێك كه ده‌وڵه‌تان به به‌هانه‌ی دیفاع و حیمایه‌ت له كه‌مینه‌‌كانی خزمی زمانی، ئێتنیكی وه یان خود ئایینی، به‌رامبه‌ر به خاك و سه‌روه‌ری ئه‌و ده‌وله‌تانه‌ی بكه‌ن كه ئه‌م ئه‌قه‌لییه‌تانه تێدا‌ نیشته‌جێن، بۆیه ته‌داخوولێك له‌م چه‌شنه مادام نه‌زم و ئاشتی و ئاسایشی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌خاته ژێر مه‌ترسی، وه‌ك شتێكی خوازراو و له به‌رژه‌وه‌ندی نه‌زمی جیهانی دا نایه‌ته نرخاندن، كه‌وایه پێویسته پێش به‌م چه‌شنه‌ ته‌داخوولاته كه ده‌گه‌ل ناوه‌رۆكی په‌یماننامه‌كانی ئاشتی‌و جامعه‌ی ملل ناته‌بان، بگیرێت.

له به‌رامبه‌ر بارودۆخێكی زه‌مه‌نی ئه‌وتۆ دا بوو كه هاوپه‌یمانه‌كان، یه‌كه‌م جار له په‌یمانی ئاشتی و دوواتریش له كۆمه‌لگای نه‌ته‌وه‌كاندا، و له ژێر ته‌ئسییر و كارگه‌ری سكاڵا و ئیعترازاتی ئه‌قه‌لییه‌ته‌كان كه ترسی ئه‌سیمیلیزاسیۆن (ته‌شبیه سازی) و توانه‌وه‌یان له ناۆ نه‌ته‌وه سه‌رده‌سته‌كانی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ تازه و ده‌ستكردانه لێ نیشتبوو، هه‌ۆلیان دا ئه‌م پرسه گرینگه به مه‌به‌ستی دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌حه‌للێكی گوونجاۆ بۆ كێشه‌ی كه‌مینه‌كان بخه‌نه به‌رباس‌و لێدووان، بۆیه سه‌رئه‌نجام توانیان له‌سه‌ر خالی حیمایه‌ت له كه‌مینه‌كانی ئایینی، ئێتنیكی و لینگویستیكی ساغ ببنه‌وه، به‌ڵام دیسانیش له پراكتیك دا سیاسه‌ت و مێكانیزمی حیمایه‌تی ئه‌م رێكخراوه‌یه بۆ پێشگیری و مه‌ناعه‌ت له توواندنه‌وه‌ و پێشێل كردنی مافی كه‌مینه‌كان، له به‌رمبه‌ر كارامه‌یی پرینسیپی میلییه‌ته‌كان و گه‌رایشی ته‌مه‌ركوزگه‌رای نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ستی خاوه‌ن ده‌وله‌تی نه‌ته‌وه‌یی دا ( كه عه‌مه‌له‌ن له چوارچێوه‌ی ناوه‌رۆكی ئه‌سلی میلییه‌ته‌كان و نیزامی حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی بۆی هه‌بوو وه‌ك ده‌وله‌تێكی موته‌مه‌ركز خۆی ئاراسته بكات)،  سه‌رنه‌كه‌ت و تووشی شكست و داكه‌ۆتن هات.

8.       مافی دیاریكردنی چاره‌نووس (ئۆتۆدێتێرمیناسیۆن)

بنچینه‌‌ۆ پایه‌كانی مێژوویی ئیده‌ی ئۆتۆدێتێرمیناسیۆن روو له بوعدی ژووره‌وه‌ خۆ ده‌چه‌سپێنن، وه په‌یوه‌ند ‌و پێوه‌ستن به ره‌وتی سه‌رهه‌لدانی ئیده‌ی حكوومه‌ت و شێوازی ده‌سه‌لاتداری نوێنه‌رایه‌تی (representative). چه‌مكی دیاری كردنی چاره‌نووس دیفاع له‌وه ‌ده‌كات كه شاروه‌ندی وه‌لاتێك ده‌بێ حكوومه‌تی خۆیان به چه‌شنێك هه‌ڵبژێرن كه حكوومه‌ت له‌سه‌ر ئاستی ئیراده‌ و ره‌زامه‌ندی خه‌ڵك له‌نگه‌ری گردبێت، هه‌ر وه‌ك چۆن مرۆڤه‌كان ئازاد‌و خاوه‌ن ئه‌قل و ته‌شخیسن، بۆیه ده‌بێ له ژیانی سیاسی و به‌رێوه ‌بردنی حكوومه‌ت و ده‌سه‌لات به‌شداری‌و مشاركه‌تیان هه‌بێت، به سوود ‌وه‌ر گرتن له‌م راستیه‌ی سه‌ره‌وه‌ ره‌نگه شتێكی سه‌یرو سه‌مه‌ر نه‌بێت كه دوا‌به‌دوای شه‌ری دووهه‌می جیهانی له هه‌موو لایه‌كه‌وه ده‌نگ‌و خه‌بات و پشتیوانی له‌پێناو دیفاع له مافی جوێ بوونه‌وه وه‌ك ئاكامی لۆژیكی و ساز‌و كاری ناوخۆیی حكوومه‌تی دێمۆكراتیك، ئاراسته‌‌یه‌كی جیهانی به خۆی بگرێت.

هه‌نووكه وه‌ختێك چاوه‌دێرێك به‌ره‌رویی مافی دیاری كردنی چاره‌نووس ده‌بێته‌وه، وه ئه‌م پرسه ده‌گه‌ل ئه‌سلی میلییه‌‌ته‌كان كه له قۆناغی پێشوودا پراكتیكه ده‌كرا به‌راورد بكات، زۆر به راشكاویی چه‌شنێك ئالۆزی و یه‌كتر نه‌خوێندنه‌وه‌یان تێدا هه‌ست پێده‌كا. چوونكه ته‌سدیقی ناسیۆنالیزمی كولتووری كه له ئاخرین ته‌حللیلدا، مانا و پۆششی تێئۆریكی به پرینسیپی میلییه‌ته‌كان ده‌به‌خشێ ئه‌مرێكی ته‌واو داوته‌له‌بانه‌‌و خوازراوانه‌یه، كه چێبوونی په‌یوه‌ندی هه‌یه به راده‌ی تێگه‌یشتن‌و هووشیاری نووخبه‌‌و ئینتێلێكتوالی كۆمه‌لگا، به‌و واته‌یه نه‌ته‌وه‌ی كولتووری له پرۆسه‌ی ساغكردنه‌وه‌ی سه‌روه‌ری سیاسی‌و ده‌وله‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا، پێویسته وه ده‌بێ له ژێر ته‌ئسییر و رێنوێنی ئێلیتی سیاسی و ئه‌كتۆره كۆمه‌لایه‌تیه‌كان، عه‌مه‌له‌ن به یه‌ك بناغه‌ و پایه‌ی ئۆرگانیزاسیۆنێكی سیاسی ته‌بدیل بێت كه دواتر له پێكهاته‌ی ده‌وله‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا ره‌نگ بداته‌وه، ئه‌وه‌ی راستی بێت ئه‌سلی میلییه‌ته‌كان ده‌گه‌ل ئه‌سلی دیاری كردنی چاره‌نووس سه‌ری ئاشتی و سازگاریان نییه، چوونكه مافی دیاری كردنی چاره‌نووس له هه‌وڵی ئه‌وه‌ دایه كه لایه‌نی دژی دێمۆكراتیك كه هه‌ره‌شه له پرینسیپی میلییه‌ته‌كان ده‌كا نه‌جات بدات، به‌ڵام ئه‌م عه‌مه‌له به قیمه‌تی زه‌قكردنه‌وه‌ی ئه‌سلێك ته‌واو ‌ده‌بێ كه ده‌توانێ ببێته هۆی دامه‌زراندنی ئۆرگانیزاسیۆنگه‌لی ده‌وڵه‌تی له هه‌ر شوێنێك كه خه‌ڵكه‌كان ئیراده بكه‌ن.

هه‌روه‌ها به كارهێنانی شێوه‌ی مه‌نتیقی و عه‌قلانی ئه‌سلی دیاریكردنی چاره‌نووس روو له ده‌ره‌وه، ئه‌ساسه‌ن ده‌گه‌ل نیزامی سیاسی نێونه‌ته‌وه‌یی سه‌ری سازگاری نییه، ئیمكانی عه‌مه‌له‌ن نامه‌حدوودی دروستكردنی ده‌وڵه‌تانی نوێ‌ی پشت‌ ئه‌ستوور به‌م ئه‌سلی دیاری كردنی چاره‌نووس، له چوارچێوه‌ی نه‌زمی داخراویی نێۆنه‌ته‌وه‌یی وه‌ك ئه‌وه ‌وایه كه له چوارچێوه‌ی ده‌وله‌تێكی مووه‌حه‌د‌، و تۆتالیتاریستی دا مافی شۆرش بۆ كه‌مینه‌كان له پێناوی جوێ بوونه‌وه‌یان یاسامه‌ند كرابێ،كه ئه‌مه مه‌حاله.

پرینسیپی مافی دیاری كردنی چاره‌نووس له سه‌رده‌می سۆڤییه‌تی پێشوو دا، كه‌م و زۆر له سوود‌و به‌رژه‌وه‌ندی ماركسیسم و سۆسیالیزمی مه‌وجوود و حكوومه‌تی سۆفییه‌تیی ئه‌و كات سوودی لێوه‌رگیراوه، به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م ناوه‌دا نادیاره بوونی چه‌شنێك ده‌رك و تێگه‌یشتنی مێژوویی و رێئالیستی له پرینسیپی یاری كردنی چاره‌نووسه، بۆیه ده‌توانین بێینه‌ سه‌ر ئه‌م قه‌ناعه‌ته كه شتێك زیاتر له‌وه كه وه‌ك ئه‌بزارێكی سیاسی بۆ ئه‌و مه‌به‌ستانه‌ی خواروو سوودی لێوه‌رگیراوه، كاربووردێكی عه‌مه‌لی بۆ گه‌لانی چه‌وساوه نه‌بووه :

  • ئه‌سلی دیاریكردنی چاره‌نووس(autodeterminacin) وه‌ك ئه‌بزار‌و ئینسترومێنتێكی سیاسی بۆ ته‌نبێ ئیمپراتووره‌كان بۆ ئه‌وه كه زه‌مینه‌ی خۆ سازدانه‌وه‌یان بۆ نه‌ره‌خسێته‌وه، له دوای سالی 1918 به‌م لاوه‌ سوودی لێوه‌رگیراوه.
  • ئه‌سلی دیاریكردنی چاره‌نووس وه‌ك ئامێر و وه‌سیله‌یه‌ك، بۆ دووباره ساغكردنه‌وه‌ی نه‌زمی ئۆروپای دوای شه‌ری دووهه‌می جیهانی به‌كار هێندراوه.
  •  ئه‌سلی دیاریكردنی چاره‌نووس وه‌ك مێكانیزمێكی حیمایه‌تی بۆ پێشبردنی پرۆسه‌ی دێسكۆلۆنیزاسیۆن (هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی سیستمی ئیستیعماراتی) سوودی لێوه‌رگیراوه.

لێره‌دا به‌شی دووهه‌می نه‌ته‌وه‌ و ناسیۆنالیزم كۆتایی پێدێنین، هه‌وڵ ده‌ده‌م له به‌شی سێهه‌می درێژه‌ی ئه‌م باسه دا، لایه‌نی حقووقی ئه‌م باسه له‌ چوارچێوه‌ی نیزامی حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی بخه‌مه به‌ر باس‌و لێدوان.

کۆتایی به‌شی دووهه‌م
درێژه‌ی هه‌یه‌

نووسینی: مسته‌فا شه‌مامی (دیاکۆ)

بۆ خوێندنه‌وه‌ی به‌شی یه‌که‌م.

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

www.giareng.com
All rights reserved 2005.