Ö:: نه‌ته‌وه‌ و ناسیۆنالیزم به‌شی سێهه‌م

نووسینی: مسته‌فا شه‌مامی (دیاكۆ)

مسته‌فا شه‌مامینه‌ته‌وه‌ و ناسیۆنالیزم به‌شی سێهه‌م
مافی گه‌لان له چوارچێوه‌ی نیزامی حقووقی
نێۆنه‌ته‌وه‌یی

له ‌به‌شی یه‌كه‌می نه‌ته‌وه ‌و ناسیۆنالیزم دا له‌مه‌ر گرینگی پرسی سه‌روه‌ری سیاسی و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، وچۆنییه‌تی ره‌وتی ساغكردنه‌وه‌ی پرۆژ‌ه‌ی ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه له لایه‌ك، وه فه‌قر‌و لاوازی ئه‌ده‌بیاتی سیاسی كورد له هه‌مبه‌ر پرسێكی ئاوه گرینگ‌و چاره‌نووس سازدا له لایه‌كی دیكه‌وه، ئاماژه به‌م خالانه‌‌ی خواروو كرابوو:

1.       خه‌ڵک وه‌ك تووخم و ئێلێمێنتی سه‌ره‌كی ده‌وڵه‌ت.

2.       ئیده‌ی نه‌ته‌وه، نه‌ته‌وه‌ی سیاسی.

3.       ئیده‌ی نه‌ته‌وه، نه‌ته‌وه‌ی كولتووری.

4.       پرۆسه‌ی مێژوویی سه‌رهه‌لدان‌و شكلگیری(فۆرماسێون) سه‌روه‌ری سیاسی ‌و نه‌ته‌وه‌یی له چه‌شنی ده‌وله‌تی نه‌ته‌وه‌یی.

به‌شی دووهه‌م ته‌رخان كرابوو به ناسیۆنالیزم له روانگه‌ی لیبرال- دێمۆكراسی وه ماركسیستی، پرینسیپی میلییه‌ته‌كان، وه ئه‌سلی مافی دیاری كردنی چاره‌نووس.

به‌شی سێهه‌م ته‌رخان كراوه به لایه‌نی حقووقی ئه‌م پرسه له چوارچێوه‌ی نیزامی حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی.

ته‌به‌عییه‌تی نێۆنه‌ته‌وه‌یی

  • كه‌سایه‌تی نێۆنه‌ته‌وه‌یی گه‌لان و ئه‌كتۆرگه‌لی‌تر

هاۆرێ ده‌گه‌ل ده‌وڵه‌‌تان و رێكخراوه‌و ئۆرگانیزاسیۆنه‌كانی نێونه‌ته‌وه‌یی، ئه‌كتۆر گه‌لێكیتر یه‌ل له‌وان خه‌ڵک هه‌ن كه له په‌ێۆه‌ندییه‌كانی نێونه‌ته‌وه‌ییدا ده‌توانن خاوه‌نی ته‌به‌عییه‌تی یاسامه‌ندی نێونه‌ته‌وه‌یی بن،هه‌ر چه‌ند كه ئه‌م كه‌سایه‌تیه حقووقیه مه‌حدوودیش بێت .

ئه‌م ئه‌كتۆرگه‌له بریتین له خه‌ڵکه‌كان، چه‌ندین بوونیادی په‌ێوه‌ندیدار به ئه‌كتیویته‌ی ئایینی وه‌ك واتیكان، گرووپگه‌لێك كه له حاله‌تی شه‌ردان وه یان له چوارچێوه‌ی كاربووردی پرینسیپی ئه‌وتۆدێتێرمیناسیۆنی گه‌لاندا چالاكن، بزووتنه‌وه‌گه‌لی رزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌یی،وه هه‌نووكه گشت ئه‌شخاسی فیزیكی وه یان حقووقی واته رێكخراوه غه‌یری حكوومییه‌كان‌ong ، وه شه‌ریكه‌كان، هه‌مووی ئه‌مانه‌ی كه ئاماژه‌یان پێكرا، كۆی ئه‌و ئه‌كتۆرگه‌له پێكدێنن كه له چوارچێوه‌ی نیزامی حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌ییدا وه‌ك ته‌به‌عه‌ی خاوه‌ن ماف و ئه‌رك حیسابیان بۆ ده‌كرێ.

  • خه‌ڵکه‌كان، گه‌لان

جێگه‌ی گه‌لان له چوارچێوه‌ی حقووقی نێونه‌ته‌وه‌یی هه‌نووكه‌ییدا

له حقووقی نێونه‌ته‌وه‌یی كه‌لاسیك دا كه بۆ ته‌نزیم كردنی په‌ێوه‌ندییه‌كانی نێوان دهۆله‌تانی سه‌روه‌ر گه‌لاله كرابوو، گه‌لان جێگه ‌‌سرنج و هه‌ده‌فی لێدوان‌و دراسه‌ی مافه‌وانی نه‌بوون،ئه‌وه‌ی راستی بێت له سه‌ده‌ی نۆزده و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، ئه‌سلی میلییه‌ته‌كان له پرۆسه‌ی تێئۆریزاسیۆن و ماتریالیزه‌كردنی دا سه‌ره‌رای خۆتیار كردنی له بوواری تێئۆریكی، له گۆره‌پانی پراكتیك و ماتریالیزه‌ كردنیشی ‌دا سه‌ركه‌ۆتنی به‌رچاۆ وه‌ده‌ست ده‌خات، به‌لام ئه‌وه‌شمان ده‌بێ له به‌رچاۆ بێت كه ئه‌سلی میلیه‌ته‌كان،وه‌ك پرینسیپیكی سیاسی ته‌نیا له جووغرافیای ئۆروپا دا توانی زه‌مینه‌ی عه‌ینی و بواری ماتریالیزه‌ كردنی بۆ فه‌راهه‌م بێت، بۆیه له‌م په‌ێوه‌ندییه‌دا ده‌توانین ئاماژه به دوو واحیدی سیاسی نه‌ته‌وه‌یی، وه‌ك ئیتالیا و ئالمان بكه‌یین كه عه‌مه‌له‌ن توانیان به سوود وه‌رگرتن له‌م پرینسیپه ده‌وڵه‌‌تی نه‌ته‌وه‌یی درووست بكه‌ن،هه‌لبه‌ت پێویسته ئه‌وه‌ش بگووترێ كه چه‌ندیین ئه‌قه‌لییه‌تی نه‌ته‌وه‌یی ئۆروپایی توانیان به سوود وه‌رگرتن له‌ۆ ئه‌سله جیهانیه كه له ئه‌نجامی هێندێك په‌ێمان و قه‌رارداد كه كۆتاییان به شه‌ری یه‌كه‌می جیهانی هێنا،خۆیان به پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌‌تی نه‌ته‌وه‌یی ته‌یار بكه‌ن،له درێژه‌ی ئه‌م ره‌ۆته‌شدا بوو كه له سالی 1918 ویلسۆن سه‌رۆك كۆماری وه‌ختی ئه‌مریكا له ناو 14 خاله به ناوبانگه‌كه‌ی دا، كۆنسێپتی ئۆتۆدێتێرمیناسیۆ، مه‌تره‌ح ده‌كا وه پێی وابوو كه ئه‌م ئه‌سله ده‌توانێ وه‌لامده‌رێكی گوونجاۆ بێت بۆ حه‌للی زۆر كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كه تا ئه‌وكات به بێ چاره‌سه‌ری مابوونه‌وه، دیاره نیگه‌رانیك كه ویلسۆنی بۆ گه‌لاله‌كردنی ئه‌م ئه‌سله و چارده خاله‌كه‌ی پالی پێوه‌نا ئه‌وه بوو كه به بێ چاره‌سه‌ری پرسی نه‌ته‌وه‌كان مه‌حاله بكرێت ئاشتی و ئه‌منییه‌ت له داهاتووی ئۆروپا دا مسه‌ۆگه‌ر بێت، دیاره پێویسته لێره‌دا ئاماژه به‌م راستیه‌ش بكرێت‌ كه ئه‌م ئه‌سله له غه‌یری ئۆروپا بۆ هیچ شوێنێكی دیكه‌ی سه‌رتۆپی ئه‌م ئه‌رزه قابیل به ئیجرا‌و جێگه‌ی سوودلێوه‌رگرتن نه‌بووه، گه‌لانی وه‌لاتانی مووسته‌عمه‌ره واته وه‌لاتانێك كه دابه‌ش كردنیان له نێوان هێزه‌كانی ئۆروپاییدا،له لایه‌ن حقووقی نێونه‌ته‌وه‌یی ئه‌و كاتدا پاساۆ و ‌گارانتی كرابوو، عه‌مه‌له‌ن له ده‌ره‌وه‌ی كارتێكه‌ری وه ئیجرائاتی ئه‌م ئه‌سله قه‌راریان گرتبوو، هه‌ر چه‌ند پرینسیپی دیاریكردنی چاره‌نووسی گه‌لان وه‌ك ئه‌سلێكی گرینگ له بیر و ته‌فه‌كوری سیاسی مۆدێرندا دوابه‌دوای شه‌ری یه‌كه‌می جیهانی زه‌قكرا بۆوه، به‌لام له مه‌ر ئه‌وه كه ئه‌سلی میلییه‌ته‌كان، پرینسیپێك بوو كه ته‌نیا له چواچێوه‌ی قاره‌ی ئۆروپا دا وه به‌س بۆ حه‌للی كێشه نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی ئۆروپا كارامه‌یی هه‌بوو، به‌و مانایه ئه‌م پرینسیپه به‌خاتری هێندێك ملاحزاتی سیاسی زلهێزه‌كانی سه‌ركه‌ۆتوو له شه‌ردا، كه خاوه‌ن مووسته‌عمه‌راتیكی زۆر بوون،زه‌مینه‌ی ئه‌وه‌ی بۆ نه‌ره‌خسا كه له په‌ێماننامه‌ی جامیعه‌ی میللدا ئاماژه‌ی پێ بكرێ، به‌لام توانرا له‌م په‌ێماننامه‌یه‌دا رژیمێكی ئه‌دمینیستراسیۆن(ئیداری) نێۆنه‌ته‌وه‌یی بۆ مووسته‌عمراتی وه‌لاتانی دۆراۆ له شه‌ری یه‌كه‌می جیهانیدا ره‌چاۆ بگیردرێت، به‌پێ ئه‌م نیزامه ئیدارییه،ده‌وڵه‌‌تانی ئه‌دمنیسترادۆر(ئیداره‌كه‌ر) ته‌نیا ئه‌م ئه‌ركه‌یان له‌سه‌ر شان بوو كه جاروبار له جامیعه‌ی میلل له‌سه‌ر چۆنییه‌تی ره‌خساندن‌و پێشچوونی ره‌فاه و ئاسایش وه هه‌روه‌ها ته‌وسیعه‌و گه‌شه‌ی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی گه‌لانی وه‌لاتانی مووسته‌عمه‌ره له ژێر ناویی "مه‌ئموورییه‌تی پیرۆزی سڤیلیزه‌كردنی” ئه‌م گه‌لانه، ئاگادار بكرێته‌وه. وه‌ك له‌م ره‌سته‌یه‌ی ئاخر ده‌رده‌كه‌وه‌ێ وه‌لاتانی زلهێز، گه‌لانی مووسته‌عمره وه‌ك وحووش و به‌ربه‌ر چاۆلێده‌كه‌ن و قۆستنه‌وه‌ی به‌رو‌بووم و سه‌روه‌ت و سامانی ئه‌م گه‌لانه‌یان به ‌ئه‌نقه‌ست له‌چوارچێوه‌ی رامكردن‌و سڤیلیزه‌كردنی ئه‌م گه‌لانه پاساۆ كردوه، دوای شه‌ری دووهه‌می جیهانی و په‌سه‌ند كردنی مه‌نشووری رێكخراوی نه‌ته‌وه یه‌كگرتوه‌كان،ئه‌م رێكخراوه‌یه به‌مه‌به‌ستی پاراستنی ئاشتی وئاسایشی جیهانی و ره‌وینه‌وه‌ی نیگه‌رانی هه‌لگیرسانه‌وه‌ی شه‌رێكی نوێ و هه‌ر ئاواش به مه‌به‌ستی به‌هێزكردنی په‌ێوه‌ندی دۆستانه‌و ئاشتیخوازانه له نێوان نه‌ته‌وه‌كاندا، توانرا پرینسیپی ئازادی دیاریكردنی چاره‌نووسی گه‌لان له‌م مه‌نشووره ‌دا ئاراسته بكا(فه‌سلی1- به‌(2به‌لام ئه‌م ئه‌سله وه‌ك پێویسته له‌م جارنامه‌یه‌دا باسی‌لێنه‌كراوه ،دیاره هۆی سه‌ره‌كی ئه‌م كه‌مایه‌سیه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه بۆ ده‌لایلی سیاسی،یه‌ك له‌مانه پێداگری هێندێك له وه‌لاتانی سه‌ركه‌ۆتوو له ‌شه‌ر دا به سه‌رۆكاییه‌تی بریتانیا و فه‌رانسه بوو كه خاوه‌نی مووسته‌عمراتێكی زۆر و پان و به‌ریین بوون له دونیا دا،) بۆ وێنه ئیستیعماری بریتانیای گه‌ۆره قه‌ت رۆژی لێ ئاوا نه‌بووه به‌ۆمانایه كه ئه‌گه‌ر له به‌شێك له مووسته‌عمراتی، رۆژ ئاوا بووه هاۆكات له به‌شێكی‌تری رۆژ هه‌لاتووه(، بۆیه سه‌رئه‌نجام بۆ دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌ی چاره بۆ كێشه‌ی‌گه‌لانی وابه‌سته كه بتوانرێت له مه‌نشووری رێكخراویی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كاندا ئاماژه‌ی پێ بكرێ،دامه‌زراندنی دوو نیزامی ئیداری به‌لام جێواز له یه‌ك ره‌چاۆگیران،یه‌ك بۆ وه‌لاتانی سه‌ركه‌ۆتوو له‌شه‌ردا (وه‌لاتانی غه‌یری ئۆتۆنۆمی) و دووهه‌می بۆ وه‌لاتان‌و مووسته‌عمراتی زلهێزانی تێكشكاۆ له شه‌ری دووهه‌می جیهانی (وه‌لاتانی تحت الحمایه) و هێندێك وه‌لاتیش كه له دوای شه‌ر, خوازیارانه وه له‌سه‌ر ئیراده‌ی خۆیان كه‌وتبوونه ژێر ده‌سه‌لاتی هێزه‌كانی ئیستیعمارگه‌ر(وه‌لاتانی fideicometidos)،له په‌ێوه‌ندی ده‌گه‌ل وه‌لاتانی تحت الحمایه و به پێ فه‌سلی 12و13 مه‌نشوور، سیستمی ئیداری له ژێركۆنترۆل وچاۆه‌دێری رێكخراویی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان و له‌سه‌ر ئاستی ته‌وافووقی شۆرای ئه‌منییه‌ت‌و هه‌ركام له هێزه‌كانی ئدمنیسترادۆر و ئۆرگانی چاوه‌دێر به‌ناویی شۆرای ئیداری fiduciaria، ئیداره‌ ده‌كران دیاره بۆ وه‌لاتانی غه‌ێری ئۆتۆنۆم هیچ ئۆرگانێكی تایبه‌تی بۆ كۆنترۆل و چاۆه‌دێری چه‌شنی ئیداره‌ی ئه‌م وه‌لاتانه له لایه‌ن زلهێزی ئه‌دمنیسترادۆر ره‌چاو نه‌گیرابوو، به‌لكوو ته‌نیا ئه‌م زلهێزانه ته‌عه‌هوودی ئه‌مه‌یان له‌سه‌ر شان بوو كه جاروبار گووزاریشێكی ئاماری یان به هه‌ر تێكنیكێكی‌تر سه‌باره‌ت به ‌هه‌ل‌ومه‌رجی ئابووری، كۆمه‌لایه‌تی، و په‌روه‌رده‌ و بارهێنانی ئه‌م وه‌لاتانه بۆ رێكخراویی نه‌ته‌وه یه‌كگرتوه‌كان ئاراسته بكه‌ن.

ته‌وسیعه‌ و گه‌شه‌ی كۆمه‌لگای جیهانی هاورێ ده‌گه‌ل كارتێكردنی فاكتۆرگه‌لێكی مووناسیب و گوونجاویی سیاسی له ره‌وتی پرۆسه‌ی دژی ئیستیعماری ،زه‌مینه‌خۆشكه‌ر بوون بۆ ئه‌وه كه نه‌زم و مقه‌ره‌راتی محافزه‌كارانه‌ی په‌سندكراو له مه‌نشووردا تووشی ترازان له شیرازه‌ی دارێشتراویی خۆی بێت و عه‌مه‌له‌ن به لای به‌رژه‌وه‌ندی و داخوازو مووتالیباتی گه‌لانی وابه‌سته‌دا بشكێته‌وه و له‌ئه‌نجامدا مه‌ۆقعییه‌تی نوێی وه‌لاتانی مووسته‌عمره له ئاستی جیهانیدا به كۆمه‌لێك گۆران له بواری حقووقی ئاراسه‌بكات.

مافی گه‌لان بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسیان، مافی گه‌لانی مووسته‌عمه‌ره

له په‌ێوه‌ندی ده‌گه‌ل حاله‌تی كۆلۆنیالی گه‌لان، " پرینسیپی ئه‌وتۆدێتێرمیناسیۆن له بوواری حقووقی مافی لێپرسین بۆ گه‌لانی مووسته‌عمه‌ره قاییله، كه به شێوه‌یه‌كی ئازاد و سه‌ربه‌ست،عه‌قیده‌و بیرورای خۆیان له هه‌مبه‌ر چۆنییه‌تی ساغكردنه‌وه‌ی شه‌رایه‌تی سیاسی و ئابووری وه‌لاتیان ده‌رببرن وه ئه‌گه‌ریش بخوازن و بیانهه‌وێت مافی ئه‌وه‌شیان هه‌یه كه له چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌‌تێكی سه‌روه‌ر‌و حاكم وه سه‌ربه‌خۆ دا،چاره‌نووسی خۆیان دیاری بكه‌ن" ئه‌م ئه‌سله كه په‌یوه‌ندی هه‌یه به حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی پۆزیتیڤ، له ئه‌نجامی چه‌ند بریارنامه‌یه‌ی گرینگی مه‌جمه‌عی گشتی رێكخراویی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان شه‌رعییه‌تی وه‌رگرتوه،بۆ وێنه قه‌تعنامه‌ی 1514ی 14/12/1960 كه له مه‌ر ئه‌همییه‌تی زه‌ق و به‌رچاویی وه‌ك "carta magna" ی دێسكۆلۆنیزاسیۆن(پرۆسه‌ی هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی پێكهاته‌ی سیستمی ئیستیعماری جیهانی) پێناسه‌كراوه.

ئه‌م بریارنامه‌یه((resolucionله باره‌ی دانه‌وه‌و گه‌راندنه‌وه‌ی ئیستیقلال و سه‌ربه‌خۆیی بۆ وه‌لاتان و خه‌ڵکانی مووسته‌عمه‌ره به شێوه‌ی خواروو ناوه‌رۆكه‌كه‌ی رازاوه‌ته‌وه:

  • راگرتن و به‌ستنه‌وه‌ی گه‌لان له ژێر سوولته‌و فه‌رمانی ده‌وڵه‌‌تگه‌لی خاریجی، وه‌ك چه‌شنێك رێزلێنه‌نان و بگره نه‌فی سه‌ره‌كیترین مافه‌كانی مرۆڤ له‌لایه‌ك‌و هه‌رئاوه‌ش دژی مه‌نشووری رێكخراویی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كانه كه بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایش و هاریكاری جێهانی ئاماده‌كراوه.
  • هه‌موو گه‌لان مافی دیاریكردنی چاره‌نووسیان هه‌یه، و به سوود وه‌رگرتن له‌م مافه بۆیان هه‌یه به شێوه‌یه‌كی ئازادو سه‌ربه‌ست شه‌رایه‌تی سیاسیان دیاری بكه‌ن و هه‌ر ئاوه‌ش به شێوه‌یه‌كی ئازاد ره‌ۆتی گه‌شه ‌و ته‌وسیعه‌ی ئابووری ،كۆمه‌لایه‌تی و كلتووری خۆیان ته‌عقیب بكه‌ن.
  • كه‌می و كه‌ماسی گه‌لانی مووسته‌عمه‌ره له بوواری نه‌زمی سیستمی سیاسی و ئابووری،كۆمه‌لایه‌تی و په‌روه‌رده ‌و بارهێنان نابێ هیچ كاتێك له لایه‌ن وه‌لاتانی مێترۆپۆلی وه‌ك به‌هانه‌یه‌ك بۆ دواخستنی پرسی راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی ئه‌م گه‌لانه وه‌ك به‌هانه سوودی لێوه‌ربگیرێت.
  • به مه‌به‌ستی ئه‌وه كه گه‌لانی وابه‌سته بتوانن له هه‌مبه‌ر پرسی سه‌ربه‌خۆییان، به شێوه‌یه‌كی پاسیفیك و ئازادانه و بۆ ته‌كمیلی ساز‌و كاری پێویست بۆ ئیجرائات له‌سه‌ر ئه‌م پرسه به‌بێ له‌مپه‌ر هه‌لسووكه‌ۆت بكه‌ن، پێویسته وه ده‌بێ گشت ئاكسیۆن و چالاكی چه‌كدارانه كه ده‌توانن له‌سه‌ر ئاستی چێبوونی ئه‌م پرسه كاردانه‌وه‌ی نێگاتیفیان هه‌بێت، راگیر بكرێن و ده‌بێ ته‌واوییه‌تی ئه‌رزی و نه‌ته‌وه‌یی ئه‌م وه‌لاتانه رێزی لێبندرێت.
  • بۆ وه‌لاتانی تحت الحمایه و غه‌یری ئۆتۆنۆم وه هه‌موو وه‌لاتانێك كه نه‌یانتوانیوه ئیستیقلال و سه‌ربه‌خۆیی خۆیان ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن،ده‌بێ به بێ راوه‌ستان وه له زووترین كاتدا ،و به بێ هیچ مه‌رج و ملاحزه‌یه‌ك، هه‌موو ده‌سه‌لاته‌كان بۆ گه‌لانی ئه‌م وه‌لاتانه مدام ئاوا ئیراده بكه‌ن، ئینتیقال بدرێنه‌وه، وه له‌م پرۆسه‌یه‌دا نابێ هیچ مه‌رجێك وه‌ك جێوازی ئیتنیكی و نیژادی و ره‌نگ پێستی ده‌خیل بدرێن، بۆ ئه‌وه كه ئه‌م گه‌لانه بتوانن له ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی مووتله‌قیان سوود وه‌ربگرن.
  • هه‌ر چه‌شنه ئیقدام و هه‌لسووكه‌ۆتێك كه ببێته هۆی شێواندن‌و لێكپچراندنی هه‌موو وه یان به‌شێك له یه‌كیه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، و یان ته‌واوییه‌تی ئه‌رزی یه‌ك وه‌لات، وه‌ك ئیقدامێك كه ده‌گه‌ل پرینسیپه‌كانی مه‌نشووری رێكخراویی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان سه‌ری سازگاریان نی‌یه،دێته‌نرخاندن.
  • هه‌موو ده‌وڵه‌‌تان ده‌بێ وه‌فاداربن به‌رامبه‌ر به ناوه‌وۆكی مه‌نشووری رێكخراوه‌ی نه‌ته‌وه یه‌كگرتوه‌كان، به‌رامبه‌ر به جارنامه‌ی جیهانی مافی مرۆف، به ئه‌سلی یه‌كسانی، خۆپاراستن له ته‌داخوول و ده‌ست تێوه‌ردان له كاروباری ناوخۆیی ده‌وڵه‌‌تانی‌تر و ئیحترام‌و رێزلێنان به‌رمبه‌ر به مافی سه‌روه‌ری‌و حاكمییه‌تی گشت گه‌لان و ته‌واوییه‌تی ئه‌رزی ئه‌م وه‌لاتانه.

له ناوه‌رۆكی ئه‌م كارتا ماگنا دا،به راشكاویی ده‌رده‌كه‌وێ كه ته‌نیا گه‌لانێك مه‌شموولی ئه‌م بریارنامه‌یه ده‌بن كه مووسته‌عمه‌ره بن،بۆیه گه‌لانی وه‌لاتانی مووسته‌عمه‌ره بۆیان هه‌یه و ده‌توانن خاوه‌نی مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی خۆیان بن به بێ ئه‌وه كه هیچ مانع و له‌مپه‌رێك له راستای پراكتیكه‌كردنی ئه‌م مافه‌دا به مه‌به‌ستی دیاریكردنی چاره‌نووسی سیاسی و هه‌ول‌و ته‌قه‌للا بۆ ره‌خساندنی هه‌ل‌ومه‌رجیكی یه‌كسان له بوواری گه‌شه‌و ته‌ۆسیعه‌ی هه‌مه‌لایه‌نه پێشگیربن، له واقئعدا ئه‌م گه‌لانه له پرۆسه‌ی خۆ ته‌یاركردن و راده‌ پراكتیكه ‌كردن و بگره سه‌لماندنی خاوه‌نییه‌تی ئه‌م مافه دایه كه قابیلییه‌تی ئیجرایی و عه‌مه‌لی خۆیان ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن وه به‌م چه‌شنه پرۆسه‌ی دگه‌ردیسی و ته‌بدیل له گه‌لێكی مووسته‌عمه‌ره‌و بێ كه‌سایه‌تی حقووقی وه سیاسی به نه‌ته‌وه‌یه‌كی خاوه‌ن ده‌وڵه‌‌تی نه‌ته‌وه‌یی به نووخته‌ی گۆرانی قه‌تعی ده‌گه‌یه‌نن‌و راسته‌ۆخۆ وه به شێوه‌یه‌كی ئۆتۆماتیك ستاتووتی ته‌به‌عییه‌ت وه خاوه‌نییه‌تی كه‌سایه‌تی حقووقی له چوارچێوه‌ی حقووقی نێۆنه‌ته‌واییه‌تیدا محقق ده‌كه‌ن.

له فه‌سلی 73ی مه‌نشووری رێكخراویی نه‌ته‌وه یه‌كگرتوه‌كان چه‌مكی گه‌لی مووسته‌عمه‌ره به‌م چه‌شنه پێناسه كراوه " گه‌لی مووسته‌عمه‌ره، گه‌لێكه كه خاوه‌نی ده‌سه‌لات‌و حكوومه‌تی خۆمالی نییه به‌لام له پرۆسه‌یه‌ك دایه كه ئه‌نجامه‌كه‌ی بۆ ئه‌م ئاسته واته ساغكردنه‌وه‌ی حكوومه‌تی خۆمالی‌و نه‌ته‌وه‌ییدا ده‌شكێته‌وه، گه‌لێكه كه له ‌سه‌ر خاكێك ده‌ژی كه له بوواری جووغرافیایی دوور ‌و هه‌روه‌ها له بوواری ئیتنیكی ‌و‌نیژادی وه كوولتوریه‌وه، جێوازییان هه‌یه ده‌گه‌ل وه‌لاتی مێترۆپۆلی كه ئه‌ركی ئه‌دمنیستراسیۆن‌و ئیداره‌ی وه‌لاتی مووسته‌عمه‌ره‌یان له ئه‌ستۆیه”. له عه‌مه‌لدا پێناسه‌كردنی مه‌ۆقعییه‌تیكی كۆلۆنیالی بۆ گه‌ل‌و وه‌لاتێك ته‌نیا به كه‌لك‌وه‌رگرتن له لیسیه‌یه‌ك ده‌كرا مسه‌ۆگه‌ربێت كه ئه‌م گه‌له‌و وه‌لاته له‌م لیسته‌یه‌دا ناویی هاتبێ كه له لایه‌ن كۆمیته‌ی دێسكۆلۆنیزاسیۆن وه له سالی 1961 له‌سه‌ر ئه‌ساسی قه‌تعنامه‌ی 1654ی مه‌جمه‌عی گشتی رێكخراوه‌ی نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتوه‌كان ئاماده كراوه. له‌م پرۆسه‌ی دێسكۆلۆنیزاسیۆنه‌دا، پرسی ئیستیقلال و سه‌ربه‌خۆیی وه‌لات وه‌ك هه‌ده‌ف ‌و ئامانجێكی به‌رجه‌سته‌و زه‌ق له پراكتیكه‌كردنی ئه‌م مافه‌دا خۆ ده‌نوێنێ، به‌لام بریارنامه‌ی 1541 چه‌ند ئۆپسیۆن‌و گووزینه‌ی غه‌یری سه‌ربه‌خۆییش به ره‌سمی ده‌ناسێ، وه‌ك ئازادی ملحق بوون، ئینتیگرال بوون له ده‌وڵه‌‌تێكی موستقیل دا(فه‌سلی6)، له هه‌ر حالدا مادام ئاكامی ئه‌م ته‌سمیمه واته الحاق و ئینتیگرال بوونه پشت ئه‌ستووربێت به ئیراده‌ی ئازاد‌و دلخوازانه‌ی خه‌ڵکه‌كه،كه له هه‌لبژاردنێكی ئازاد ‌وه له ژێر چاوه‌دێری مه‌ئموورانی چاوه‌دێری رێكخراویی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان وه یا خوود ئۆرگانگه‌لێكی‌تری نێۆنه‌ته‌وه‌یی(گرووپی (ad hoc له راستای چاوه‌دێری به مه‌به‌ستی ئه‌نجامدانی ئه‌ركی پرسكردن به بیرورای گشتی خه‌ڵک بۆ سوود‌وه‌رگرتن له ئازادی ‌و مافی دیاریكردنی چاره‌نووس ره‌وانه‌ی ئه‌م وه‌لاتانه ده‌كرێن به‌ده‌ست دێت، بۆ وێنه ئه‌و پرۆسه‌یه له مه‌ورید وه‌لاتی نامبیا و له‌م‌سالانه‌ی دوایشدا له چه‌ند وه‌لاتێكی‌تر ره‌چاۆگیراوه.

مافی دیاریكردنی چاره‌نووس وه‌ك ماف،مافێكی سووبژێكتیڤه كه گه‌لانی خاوه‌ن‌و هه‌لگری ئه‌م مافه، ته‌نانه‌ت بۆیان هه‌یه له موواریدی ئستیسناییدا به شێوه‌ی مقاوومه‌ت‌و به‌رگری‌ ودیفاعی ره‌وا و چه‌كدارانه بۆ مقابیله ده‌گه‌ل زولم و زه‌خت‌و فشارێك كه له لایه‌ن ده‌وڵه‌‌تانی مێترۆپۆلی پێیان ئیعمال ده‌كرێ، له شكلی بزووتنه‌وه‌ی ئازادیبه‌خشی نه‌ته‌وه‌ییدا ماتریالیزه بكرێت وه ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه وه‌ك ئۆرگانی سیاسی گه‌ل حیسابی بۆ بكرێ، ئه‌م مافه، مافێكه پێوه‌ند‌و په‌ێوه‌ست كراو به مافی مرۆف،هه‌روه‌ك قه‌تعنامه‌كانی 1514و 2625 ئه‌م مافه ده‌سه‌لمێنن، مافێكه كه خاوه‌نی سروشتێكی ئاشكرای حقووقی/عۆرفییه و په‌سندكراوه‌ی تریبوونالی قه‌زایی نێو نه‌ته‌وه‌ییه‌)، بۆ وێنه بریاری ئه‌م تریبووناله سه‌باره‌ت به كێشه‌ی نامبیا- سه‌حرای غه‌ربی) كه مووته‌كی‌و پشت ‌ئه‌سووره به یه‌ك پرینسیپی حقووقی، به‌ۆ مانایه كه مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی گه‌لان، مافێكه په‌یوه‌ندیدار به سێكتۆری(ius cognes=نۆرمی ئیجباری) نێۆنه‌ته‌وه‌یی، بۆیه‌شه له چوارچێوه‌ی نیزامی حقووقی نێو نه‌ته‌وه‌ییدا ته‌جاوز به‌م مافه وه‌ك جینایه‌تێكی نێۆنه‌ته‌وه‌یی پێناسه‌كراوه.

·         مافی به كارهێنانی پرینسیپی ئۆتۆدێتێرمیناسیۆن بۆ مه‌وارێد و حاله‌تگه‌لێكی غه‌ێری كۆلۆنیالی (واته بۆ گه‌لانێك كه مووسته‌عمه‌ره نین)

مافی به كارهێنانی ئه‌سلی ئۆتۆدێتێرمیناسیۆن بۆ مه‌وارید و حاله‌تگه‌لێكی غه‌ێری كۆلۆنیالی كه له بریار نامه‌كانی رێكخراویی نه‌ته‌‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان ،به تایبه‌ت قه‌تعنامه‌ی 2625 و هه‌روه‌ها تێكستگه‌لێكی نێۆنه‌ته‌وه‌یی وه‌ك په‌ێمانی نێۆنه‌ته‌وه‌یی مافی مرۆڤ سالی 1966و ئه‌سلی هه‌شته‌می دانیشتنه‌كانی نه‌هایی هێلسینكی 1975، هاتووه به‌م چه‌شنه باسی لێكراوه: "  هه‌موو گه‌لان،خاوه‌نی مافی دیاریكردنی چاره‌نووسن "، پرینسیپی ئۆتۆدێتێرمیناسیۆن واته مافی دیاركردنی چاره‌نووسی گه‌لان، وه‌ك پرینسیپێك كه خاوه‌نی به‌هاو بایخێكی جیهانیه دێته ‌نرخاندن، به كارهێنان‌و پراكتیكه‌كردنی ئه‌م ئه‌سله ده‌توانێ له پرۆسه‌یه‌كی زه‌مه‌نیدا گه‌لان له حاله‌تی مووسته‌عمه‌ره بۆ دۆخی ئستیقلال‌و سه‌ربه‌خۆیی ده‌رباز بكات، به‌لام حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی زه‌مانه‌تی ئه‌وه ناكات كه كه‌مینه‌نه‌ته‌وه‌یه‌كان و قه‌ۆم و گه‌لانی ئینتێگرال و ئاویته‌كراو له ناو ده‌وڵه‌‌تێكی موه‌حه‌د دا(بۆ وێنه وه‌لات و ده‌وڵه‌‌تی ئێران ،عێراق،،،،،) به سوود‌وه‌رگرتن له‌م ئه‌سله بتوانن له‌م وه‌لاتانه جوێببنه‌وه وه یان خوود هه‌ۆلی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی سه‌ربه‌خۆ بد‌هن، بۆیه ده‌وڵه‌‌تان‌و زلهێزان بۆ پێشگیری له هه‌مبه‌ر روودانی حاله‌تگه‌لێكی ئه‌وتۆ دا كه ساختاری نیزامی ساغكراوه‌ی نێۆنه‌ته‌وه‌یی ده‌خاته مه‌ترسیه‌وه، ناوه‌رۆكی ئه‌م پرینسیپه‌یان به په‌سندكردنی چه‌ند خال‌و تێبینی محافزه‌كارانه،به‌ربه‌ست‌و قه‌تیس كردۆته‌وه بۆ وێنه: بریارنامه‌ی 1514 له دژایه‌تی ده‌گه‌ل مه‌نشووری رێكخراویی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان له‌م بوواره‌دا په‌سندكراوه،هه‌ر وه‌ك به راشكراویی ئاماژه به‌وه ده‌كا كه هیچ چه‌شنه هه‌ۆل‌و چالاكیه‌ك بۆ شێواندنی شیرازه‌ی وه‌حده‌تی نه‌ته‌وه‌یی‌و ته‌واوییه‌تی ئه‌رزی یه‌ك وه‌لاتی خاوه‌ن ده‌وڵه‌‌تێكی موه‌حه‌دی نه‌ته‌وه‌یی به‌لام خاوه‌نی پێكهاته‌یه‌كی چه‌ند ره‌نگی و چه‌ند ده‌نگی له بوواری زمانی،ئێتنیكی،كوولتوری بێت له چوارچێوه‌ی ئه‌م ئه‌سلی مافی دیاریكردنی چاره‌نووس دا ته‌ۆجیه‌و پاساۆ ناكرێ، ته‌نانه‌ت له بریارنامه‌ی 2625 دا ئه‌م تێ‌بینی‌یه له ئاست چۆنیه‌تی به‌كارهێنانی مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی گه‌لانی غه‌ێری مووسته‌عمه‌ره كه بۆیان نی‌یه له ژێر ناویی ئه‌سلی به‌رابه‌ری‌و یه‌كسانی مافی ئازادی دیاریكردنی چاره‌نووسی گه‌لاندا شیرازه‌ی موه‌حه‌د و یه‌كگرتوویی وه‌لاتانی فره‌نه‌ته‌وه بشوێنن، لێره‌دا به‌م چه‌شنه پێداگری ده‌كا : "وه‌لاتان ده‌توانن خاوه‌نی ته‌نیا ده‌وڵه‌‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی بن كه روو له ده‌ره‌وه وه‌ك نوێنه‌ری حه‌شیمه‌تی ئه‌م وه‌لاته حیسابی بۆ ده‌كرێ‌و خاوه‌نی كه‌سایه‌تی حقووقی‌و سیاسیه له چوارچێوه‌ی نیزامی حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌ییه، جا ئه‌گه‌ریش پێكهاته‌ی كۆمه‌لایه‌تی‌ ‌و ته‌ركیبی ئێتنیكی،زمانی،كوولتوری ئه‌م حه‌شیمه‌ته یه‌ك ره‌نگ یان خوود چه‌ند ره‌نگ‌و چه‌ند ده‌نگ بێت، هه‌ر وه‌ك واحیدێكی سیاسی روو له ده‌ره‌وه حیسابی بۆ ده‌كرێ.

مافی دیاریكردنی چاره‌نووس راسته كه وه‌ك پرینسیپێكی جیهانپه‌سند له تێئۆری حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی دا حیسابی بۆ ده‌كرێ به‌لام نابێ ئه‌وه‌شمان له بیر بچێ له له پرۆسه‌ی ماتریالیزه‌كردنی ئه‌م ئه‌سله‌دا، له ژێر ناویی پاراستنی ئاشتی و ئه‌منیه‌تی جیهانی كه ئامانجی سه‌ره‌كی رێكخراویی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كانه، ئه‌سلی یه‌كسانی‌ و به‌رابه‌ری هه‌موو گه‌لان بۆ سوودوه‌رگرتن له‌م پرینسیپه بۆ گه‌ێشتن به قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌‌ت/ نه‌ته‌وه، عه‌مه‌له‌ن پێشێلكراوه وه به‌شێك له گه‌لان،یه‌ك له‌وان گه‌لی كورد قووربانی پاراستنی ئاشتی‌و ئه‌منییه‌ت،وه راگرتنی قه‌واره‌ی سیستمی ده‌وڵه‌‌ت/ نه‌ته‌وه‌ی مه‌ۆجوود له جیهاندا كراوه، بۆیه ئه‌گه‌ر وردبینه‌وه ناوه‌رۆكی بریارنامه‌ی 2625 له تێئۆریدا هه‌موو شكل‌و فۆرمێكی ئیجرایی مافی ئۆتۆدێتێرمیناسیۆن، له چوارچێوه‌ی ئیستیقلال، الحاق‌و په‌ێوه‌ست بوون،وه ئینتیگرال‌و ئاویته‌بوون له پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌‌تێكی پلوریناسیۆنال(چه‌ند میلیه‌تی) نه‌ك به ره‌سمی ده‌ناسێنێت،ته‌نانه‌ت " ده‌ستخستنی هه‌ر چه‌شنه شه‌رایه‌تێكی سیاسی جێواز له‌مانه‌ی ئاماژه‌ی پێكرا،مادام خه‌ڵک به‌شێوه‌ی ئازادانه بریاری بۆ دابێت به مافێكی ره‌وا‌و مه‌شرووع ده‌سه‌لمێنێت " ، به‌لام له پراكتیكدا ئه‌م مافه بۆ گه‌لانی غه‌ێری مووسته‌عمه‌ره ته‌نیا له چه‌شنێك ئۆتۆنۆمی سیاسی وه یان ئیداری له چوارچێوه‌ی یه‌ك ده‌وڵه‌‌تی فره‌نه‌ته‌وه دا ره‌نگ ده‌داته‌وه. ئه‌وه‌ی راستی بێت له پراكتیكی نێو نه‌ته‌وه‌یی هاۆچه‌ر‌خدا مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی كه‌مینه‌كان‌و گه‌لانی وه‌لاتێكی فره‌نه‌ته‌وه ته‌نیا روو له ژووره‌وه هاتۆته سه‌لماندن،به‌ۆ مانایه كه روو له ده‌ره‌وه خاوه‌نی كه‌سایه‌تی حقووقی‌سیاسی‌نین وه ته‌نیا وه‌ك شاروه‌ندی ئه‌م وه‌لاتانه‌ی كه تێدا ئه‌ژین روو له ده‌ره‌وه له چوارچێوه‌ی یه‌ك ده‌وڵه‌‌ت/نه‌ته‌وه له لایه‌ن به‌شی دیپلۆماسی ده‌وڵه‌‌تی موه‌حه‌د، ماف و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیان نوێنه‌رایه‌تی ده‌كرێن، كه‌وایه هه‌ر وه‌ك ئه‌بینرێ ئه‌م كه‌مینه‌و گه‌لانه له راستای سه‌رخستنی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌‌ت/نه‌ته‌وه، هێچ گارانتی‌و بگره مكانیزمگه‌لێكی حیمایه‌تی نێۆنه‌ته‌وه‌ییان بۆ ره‌چاونه‌گیراوه، بۆ پێناسه‌كردنی گه‌لانی غه‌ێری مووسته‌عمه‌ره ده‌توانین بلێین:" گه‌لانێكن كه له بوواری جۆراۆجور و به راده‌یه‌كی جێواز ده‌توانرێ هێندێك كاراكتێری په‌ێوه‌ندیدار به كۆنسێپتی خه‌ڵک وه یان گه‌لیان تێدا به‌رجاۆ بێت: وه‌ك پاراستنی پارتیكوولاریزمی كوولتوری(زمان، ئایین، ترادیسیۆن، ئینستیتووسیۆنی جیاواز له باقی گه‌لانی‌تر)،به‌ستراوه‌یی به‌ۆ خاكه‌ی كه تێیدا ده‌ژین، autoidentificasion(خۆپێناسه‌كردن)، ووشیاری ‌وخوودئاگاهی گرووپی “، ئه‌م گه‌لانه له به‌تنی /گرووپی كاری بۆ گه‌لانی ناوخۆی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان (دیپلۆماسی كورد یئۆتۆنۆمیخواز پێویسته بۆ په‌ێوه‌ندی ده‌گه‌ل ئه‌م "گرووپیی كارییه"چالاكی بنوێنێت) دا/ متالیباتیان تا سه‌رحه‌دی ده‌سته‌به‌ر‌كردنی مافی دیاریكردنی چاره‌نووس له ناوخۆی ئه‌و ده‌وڵه‌‌ت/ نه‌ته‌وانه دا كه تێدا ده‌ژین،جێگه‌ی ده‌راسه‌ت ‌و حیمایه‌تی حقووقییه، به‌لام ئه‌م مافه مه‌حدوده و له چوارچێوه‌ی ته‌واوییه‌تی ئه‌رزی ئه‌م ده‌وڵه‌‌ت/نه‌ته‌وانه‌دا قابیلی ته‌حقووقه، ئه‌م چه‌شنه له مافی گه‌لان له‌م ئاسته‌دا پشت ئه‌ستووره به ئیعلامییه‌ی جیهانی په‌ێوه‌ندیدار به مافی گه‌لان كه له 26ی ئه‌گۆستی 1994 په‌سندكراوه وه دواتریش وه‌ك ئیعلامییه‌ی جێهانی سه‌باره‌ت به مافی گه‌لان له 26ی مانگی 2ی سالی 1997 ئاراسته كراوه، ئه‌م ئیعلامییانه مافی دیاریكردنی چاره‌نووس بۆ ئه‌م گه‌ل‌و كۆلێكتیڤانه له چوارچێوه‌ی مۆدێلگه‌لێكی كراوه وه‌ك ) autogobierno)خوودگه‌ردانی، خوودئیداری autogestion) ، وه‌هه‌روه‌ها به‌شداری‌و مشاره‌كه‌تی هه‌مه‌لایه‌نه له هه‌موو بریاراتی ده‌وڵه‌‌تی ناوه‌ندی كه په‌ێوه‌ندی هه‌بێت به چاره‌نووسی ئه‌م گه‌لانه‌وه به ره‌سمی ده‌ناسێ، هه‌ر وه‌ك روونه، ئه‌م شێوازه له پیاده‌كردنی مافی‌دیاریكردنی چاره‌نووس بۆ گه‌لانی غه‌یری مووسته‌عمه‌ره،خاریجه له كۆنتێكستی دێسكۆلۆنیزاسیۆن به‌ۆ مانایه كه ئه‌گه‌ر پرینسیپی مافی دیاریكردنی چاره‌نووس بۆ گه‌لانی مووسته‌عمه‌ره، كراوه‌تر و بریتی بوو له مافی دامه‌زراندن و سه‌رخستنی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌‌ت/ نه‌ته‌وه كه روو له ژووره‌وه سه‌ربه‌ست بوو وه روو له ده‌ره‌وه‌ش خاوه‌ن كه‌سایه‌تی حقووقی‌و سیاسیه، وه وه‌ك واحیدێكی سیاسی خاوه‌ن كه‌سایه‌تی نێۆنه‌ته‌وه‌یی، به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی له ساحه‌ی جیهانی وه له پراكتیكی دیپلۆماتیك دا ده‌پارێزێ و ده‌بنه‌ئه‌ندامی رێكخراوه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان، به‌لام ئه‌م مافه بۆ گه‌لانی ناوخۆ مه‌حدود و به‌ستراوه‌یه‌و ته‌نیا له چوارچێوه‌ی ئۆتۆنۆمی داخیلی له ناو ئه‌م ده‌وڵه‌‌ت/نه‌ته‌وانه دا ئیمكانی خۆ ئاراسته‌كردن‌و عه‌رزی‌ئه‌ندامیان هه‌یه، به چه‌شنێك كه ئیستیقلالی سیاسی و ته‌واوییه‌تی ئه‌رزی ئه‌م ده‌وڵه‌‌تانه مۆحته‌ره‌م‌و جێگه‌ی رێز بێت،كه‌وایه وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێ ئه‌م مافی ئۆتۆدێتێرمیناسیۆن بۆ گه‌لانی غه‌ێری مووسته‌عمه‌ره وه یان به ‌واته‌یه‌كی‌تر بۆ كه‌مینه‌كانی ئێتنیكی،زمانی،كوولتوری‌و ئایینی كه پێكهاته‌ی حه‌شیمه‌تی‌و كۆمه‌لایه‌تی ئه‌م ده‌وڵه‌‌ت/ نه‌ته‌وانه‌،پێك دێنن، له پرۆسه‌ی پراكتیك‌و عه‌مه‌لیدا، ته‌نیا له چوارچێوه‌ی هێندێك پرینسیپی ئه‌خلاقی، حقووقی، وه دێمۆكراتیكی‌ به‌لام ئینتیگرال‌و ناوه‌ندگه‌را دا قه‌تیس ده‌كرێته‌وه ‌و له‌سه‌ر ئه‌ساسی به‌رابه‌ری‌و یه‌كسانی وه به دوور له هه‌ر چه‌شنه ته‌بعیز‌ودێسكریمیناسیۆن ره‌نگ ده‌داته‌وه به چه‌شنێك كه ئه‌م كه‌مینه ئێتنیكی،زمانی،كوولتوری‌و ئایینیانه،ته‌وانای خۆپاراستنیان له ئاست سیاسه‌تی ئه‌سیمیلیزاسیۆن و تواندنه‌وه هه‌بێت وه زه‌مینه‌ی خۆ ته‌یاركردنیان بۆ گه‌شه‌ی كوولتوری‌و پاراستنی ئیدێنتیسیته‌ی خاكی‌و ته‌ۆسیعه‌ی ئابووری و به‌شداری‌و مشاركه‌تی سیاسیان بۆ بره‌خسێت،به‌لام هه‌مووی ئه‌مانه ته‌نیا له چوارچێوه‌ی یاسا و رسا و بگره نه‌زمی سیاسی ئه‌و ده‌وڵه‌‌تانه‌دا كه تێدا ژیان ده‌كه‌ن، قابیلی پراكتیك‌و تحقق وه سه‌لماندنن.

·         نه‌وعێكی‌تر له مافی گه‌لان وه یان قه‌ۆمه‌كان(واته نه‌ته‌وه‌ی بێ ده‌وڵه‌‌ت) ئه‌سلی ئۆتۆدێتێرمیناسیۆن وه‌ك ئه‌سلێك له چه‌ندین بووار و بگره له چوارچێوه‌ی چه‌ندین ته‌رحی جۆراۆجۆردا (سیاسی، كۆمه‌لایه‌تی، ئابووری،كوولتوری. مرۆڤایه‌تی‌و ئینسانی)دا قابلیه‌تی ئیجرایی هه‌یه و به ته‌جرووبه ئیسباتی كردوه كه له راستای سه‌لماندنی ماف بۆ گه‌لان(چ گه‌لانێك كه ئینتیگرالی ده‌وڵه‌‌تان بن و چ مووسته‌عمه‌ره بن) له ژێر ناو و نیشانی جۆراۆجۆردا،كارگه‌رو رۆلی دیاریكه‌ری هه‌بووه، هه‌روه‌ك بینیمان گه‌لانی مووسته‌عمه‌ره به سوودوه‌رگرتن له‌م پرینسیپه خۆیان له ده‌ستی ئیستیعمار رزگار كرد، دیاره له پرۆسه‌ی رزگاری وه‌لاتانی مووسته‌عمه‌ره دا كه دژ به هێزی داگیركه‌ری خاریجی وه یان دژ به رێژیمگه‌لێكی راسیستی خه‌باتیان ده‌كرد دیسانیش له ره‌ۆتی خه‌باتدا به كه‌لك وه‌رگرتن له‌م ئه‌سلی مافی دیاریكردنی چاره‌نووس توانیان ئه‌م مافه بۆخۆیان بچه‌سپێنن كه له درێژه‌ی خه‌بات و مقاۆمه‌تی رزگاریخوازانه‌یان دا،له لایه‌نی سێهه‌م(ده‌وڵه‌‌تی 3هه‌م ،ئۆرگانیزاسیۆنی نێۆنه‌ته‌وه‌یی) داوا و داخوازی یارمه‌تی بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌كه خه‌باتی دژی ئیستیعماریان به كه‌لك‌وه‌رگرتن له ئه‌سلی مافی‌دیاریكردنی چاره‌نووس، به لۆتكه‌ی سه‌ركه‌ۆتنی نه‌هایی بگه‌یه‌نن وه به‌م چه‌شنه پرۆژه‌ی ساغكردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌‌ت/ نه‌ته‌وه مسه‌ۆگه‌ر بكه‌ن،له لایه‌كی دیكه‌وه بابزانین مافی گه‌لان به كه‌لك وه‌رگرتن له جارنامه‌ی مافی مرۆفی رێكخراویی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان چۆناوچۆن تێئۆریزه‌كراوه، به پێ مافی مرۆف، ئه‌وه ئیراده‌ی گه‌له كه ده‌توانێ وه‌ك پایه‌ۆ بنچینه‌ی ئۆتۆریته‌ی ده‌سه‌لاتی گشتی خه‌ڵک بێته‌نرخاندن(ئه‌سلی 21یئیعلامیه‌ی جیهانی مافی مرۆف)، كه‌وایه ده‌كرێ بلێین كه ئه‌م پێناسه‌یه وه‌ك مافی به‌شداری‌و مشاركه‌ت له هه‌لبژاردنی ئازاد و ده‌وره‌ییدا، مانا ده‌داته‌وه بۆیه‌شه كه بۆ گرینگ نرخاندن و سالم به‌رێوه‌بردنی پرۆسه‌ی هه‌لبژاردن له پراكتیك دا عه‌مه‌له‌ن هه‌ول دراوه ئه‌م پرۆسه‌ی هه‌لبژاردنه وه یان به واته‌یه‌كی‌تر ئه‌م پرۆسه‌ی به‌شداری ‌و مشاركه‌تی خه‌ڵک له هه‌لبژاردن‌دا، له ژێر چاوه‌دێری ئۆرگانگه‌لێكی په‌یوه‌ندیدار به رێكخراوه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان به‌رێوه بچێ، بۆ ئه‌وه كه بتوانرێت ئیراده‌ی راسته‌قینه‌ی خه‌ڵک له ساغكردنه‌وه‌ی ئۆتۆریته‌ی ده‌سه‌لاتدا ده‌خیل بكه‌ن.

هه‌روه‌ها حقووقی نێۆنه‌ته‌وه‌یی، به راشكراویی مافی گه‌لان بۆ خۆپاراستن و بقا و مانه‌وه به ره‌سمی ده‌ناسێ وه له‌م په‌یوه‌ندیه‌دا هه‌ر چه‌شنه كرده‌وه‌یه‌ك كه به مه‌به‌ستی ته‌خریب‌و سرینه‌وه‌ی گرووپگه‌لی ناسیۆنالی، ئێتنیكی، ئایینی ئه‌نجام بدرێن مه‌حكووم ده‌كات(كۆنواسیۆن ده‌رباره‌ی پێشگیری‌و هه‌روه‌ها سه‌زادانی جنایه‌تی ژێنۆساید،9ی دیسامبری 1948) هه‌ر بۆیه‌شه له‌م په‌یوه‌ندیه‌دا وه له راستای حیمایه‌ت و پاراستنی مافی گه‌لان بۆ بقا و مانه‌وه،به نیسبه‌ت ئۆرگانیزه‌كردنی مكانیزمگه‌لێكی حیمایه‌تی ئیقدام كراوه

بگه‌رێوه‌ بۆ به‌شی دووهه‌م

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.