Ö:: لێکۆڵینه‌وه‌و ڕوونکردنه‌وه‌ی مێژوویی له‌سه‌ر کوردو کوردستان

نووسینی: عه‌بدوڵڵا ئیبراهیمی

له‌ ڕۆژگاری ئه‌وڕۆدا گه‌لانی زیندووی جیهان به‌هه‌موو شێوه‌یه‌کی گونجاو هه‌وڵ ده‌ده‌ن پێشینه‌ی‌ مێژوویی خۆیان ڕوون که‌نه‌وه‌. ئه‌وگه‌لانه‌ی خاوه‌ن ده‌وڵه‌تی خۆیانن له‌وبواره‌دا زۆر چوونه‌ته‌ پێش‌و به‌له‌به‌رده‌ستدا بوونی که‌رسته‌ی پێویست‌و هه‌بوونی پسپۆڕی زۆر و بۆدجه‌ی ته‌رخانکراوی به‌س، بۆ لێکۆڵینه‌وه‌و ساغکردنه‌وه‌ی مێژووی خۆیان له‌ خه‌باتێکی بێوچانی به‌رده‌وام ‌دان. ئێحسان نووری پاشا له‌ پێشه‌کیی (تاریخ ریشه‌ نژادی کرد) دا ده‌ڵێ: ”ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ شانازی‌یه‌کانی ڕابردووی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان ئاگادارنین، ئامانجێکیان بۆ پێشخستنی گه‌لی خۆیان له‌مێشکی‌‌دا نیه‌.

ئاگادارنه‌بوون له‌ ڕابردوو هۆکاره‌ بۆ بێ‌موبالاتی سه‌باره‌ت به‌داهاتوو! ده‌ڵێن ناکرێ شانازی به‌ کێلی قه‌برانه‌وه‌ بکه‌ین، به‌ڵام به‌دیهاتن‌و گه‌شه‌کردنی هه‌ستی پاراستنی ئازادی له‌ گه‌لاندا، په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ زانینی کرده‌وه‌ پڕ له‌ شانازی‌یه‌کانی باب‌وباپیرانه‌وه‌! جێگای خۆیه‌تی بڵێین که‌ ئه‌و شانازی‌یانه‌ چرای ڕووناک که‌ره‌وه‌ی ڕێگای سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وانن.“

به‌داخێکی گرانه‌وه‌ گه‌لی کورد به‌هۆی نه‌بوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ یا لانی‌که‌م داموده‌زگایه‌کی دڵسۆز بۆ ڕوون کردنه‌وه‌ی ڕابردووی پڕ له‌ خه‌بات‌و قاره‌مانه‌تیی خۆی بۆی نه‌کراوه‌ به‌شێوه‌یه‌کی ڕێک‌و پێک‌و شیاو مێژووی خۆی ساغ کاته‌وه‌. ئه‌و ڕۆڵه‌ دڵسۆزانه‌ی گه‌له‌که‌مانیش که‌ حه‌ولیان داوه‌ به‌ قه‌ڵه‌می خۆیان تیشکێک بخه‌نه‌ سه‌ر ڕابردووی نه‌ته‌وه‌که‌مان، هه‌رکام له‌ بوارێکداو هه‌ر یه‌که‌ی له‌ڕوانگه‌یه‌که‌وه‌ به‌رهه‌مێکیان بإو کردۆته‌وه‌. ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ش به‌داخه‌وه‌ به‌هۆی ناته‌واوی ناتوانن ئه‌وته‌م‌‌و مژه‌ی له‌ئاکامی له‌ده‌ستدا نه‌بوونی به‌ڵگه‌ی پێویست که‌وتۆته‌ سه‌ر ڕابردوومان لایده‌ن‌و ته‌نانه‌ت زۆرجار به‌ دووپاتکردنه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ ته‌ماویانه‌ی مێژوو نووسانی نه‌ته‌وه‌کانی داگیرکارو فه‌رمانڕه‌وای کوردستان ته‌م‌و مژه‌که‌ خه‌ست تریش ده‌که‌ن.

هه‌رچه‌نده‌ ماده‌کان به‌ باپیرانی کورد ناسراون، به‌ڵام بۆ ناسینی کورد، ئاگاداربوون له‌سه‌ر ماده‌کان به‌ته‌نێ هه‌ر به‌س نیه‌، هه‌رچه‌ند هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ش بۆخۆی دنیایه‌ک بێخه‌به‌ری‌و ناڕوونی‌و نادیاریی پێوه‌یه‌ که‌ باسه‌که‌ یێکجار زۆر لێڵ ده‌کات. ‌

ئه‌و ته‌م‌و تاری‌یه‌ی مێژووی کۆنی کوردی داپۆشیوه‌، به‌شێکی به‌ به‌سه‌رهاتی گه‌لانی هاوخاک یا دراوسێی وه‌ک هه‌رمه‌نی‌یان، کلدانی‌یان، بابلی‌یان‌، پارس‌و پارت‌و ته‌نانه‌ت هیندی‌یه‌کان‌و..... ئه‌وانه‌ی به‌شێک له‌ باپیرانی بوون یا ده‌نێو کورددا تواونه‌وه‌ وه‌ک گووتی‌یه‌کان، کاسی‌یه‌کان، کاسیته‌کان، کورتی‌یه‌کان، لوولوویی‌یه‌کان، مووشکی‌یه‌کان، خالدی‌یه‌کان، ئاراراتی‌یه‌کان، عیلامی‌یه‌کان‌و...و ته‌نانه‌ت ئه‌فسانه‌کانی ئاوێستاو چیرۆکه‌کانی په‌یوه‌ندیدار به‌کورد له‌ دینه‌کانی ناوچه‌داو... تاڕاده‌یه‌ک ڕوون ده‌بێته‌وه‌. لانی که‌م ده‌تونین تا ڕاده‌ی گونجاو بزانین کێ بووین کێین‌و ده‌مانه‌وێ کێ بین.

یه‌کێک له‌و بواره‌ پڕ ته‌م‌و مژانه،‌ ئه‌و به‌شه‌ له‌ مێژوومانه‌ که‌ به‌شێوه‌ی ئه‌فسانه‌ که‌وتۆته‌ سه‌ر زارو زمانان‌و  زاربه‌زارو پشت به‌ پشت کوتراونه‌وه‌. له‌و بابه‌ته‌ ده‌توانین چیرۆکه‌کانی شانامه‌ ناوبه‌رین، که‌ له‌ئاوێستا وه‌رگیراون. مێژوونووسانی فارس زۆر حه‌ولیان داوه‌ قاره‌مانانی ئه‌و چیرۆکانه‌ بکه‌نه‌ کوورۆش‌‌و داریوش‌و‌‌ پاشایانی دیکه‌ی هه‌خامه‌نشی. به‌داخه‌وه‌ هێندێک له‌ مێژووزانانی کوردیش که‌وتوونه‌ته‌ ژێر کارتێکردنی ئه‌و شێواندنه‌و ته‌نانه‌ت کاوه‌ش به‌ خاین داده‌نێن. له‌و باره‌دا له‌ گۆڤاری (هه‌وار ژماره 6، خاکه‌لێوه‌ی 2699ی کوردی - ئه‌پریلی 1999ی زایینی چاپی ئادیلاید، ئوسته‌رالیا) دا بابه‌تێکم بڵاوکردۆته‌وه‌ که‌ به‌جێی ده‌زانم لێره‌دا به‌شێکی به‌نه‌ختێک ده‌ست تێوه‌ردانه‌وه‌، بخه‌مه‌ به‌رچاوی خوێنه‌رانی به‌ڕێز:... براده‌رێکی ڕووناکبیری به‌ساڵداچووم جنێوێکی به‌کاوه‌داو گوتی ئاژده‌هاک پیاوی چاک بووه‌و کاوه‌ خه‌یانه‌تی کردووه‌. زۆرم پێ سه‌یربوو. ئه‌وه‌ی ڕاست بێ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌، ئه‌ویش له‌ ڕووناکبیرێکی به‌ئه‌زموونی کوردکه‌ به‌شی هه‌ره‌زۆری ته‌مه‌نیشی ده‌خزمه‌تی کوردایه‌تیدا تێپه‌ڕ کردبوو، ڕایتڵه‌کاندم. پرسیم بۆ واده‌ڵێی؟ گوتی ئه‌وه‌ قسه‌ی مێژوونووسێکی به‌ناوبانگی وه‌ک ئه‌حمه‌دی که‌سره‌وی‌یه‌. ئه‌من تائه‌وکاتی زۆرم ناوبانگی ئه‌و نووسه‌ره‌‌ بیستبوو، به‌ڵام هیچ نووسراوه‌یه‌کی ویم نه‌خوێندبۆوه‌. هه‌ر ئه‌وکاتی ئه‌وه‌م به‌شێواندنێکی ئاسایی نووسه‌رێکی ده‌مارگرژی ئێرانی داناو هه‌ر به‌چاوی ئه‌و شێواندنانه‌ی دیکه‌م سه‌یرکرد که‌ زۆربه‌ی مێژوونووسانی ئێرانی وه‌ک ئه‌رکێکی بنه‌ڕه‌تی له‌ تێکدانی مێژووی کورددا خستوویانه‌ته‌ سه‌ر شانیان. به‌ڵام به‌هۆی سه‌رقاڵێ‌و بابڵێین به‌هێند نه‌گرتنی قسه‌ی ئه‌و مێژوونووسه‌ش له‌سه‌ر کورد، گوێم نه‌دایه‌و وه‌دوای نه‌که‌وتم. دوایه‌ که‌ مێژووی بیست ساڵه‌ی ئازه‌ربایجانی ئه‌و کابرایه‌م خوێنده‌وه‌ زانیم چه‌نده‌ له‌کورد به‌ ڕق‌و غه‌ره‌زه‌. ئه‌وبابه‌ته‌م خه‌ریک بوو له‌بیر بچێته‌وه‌ که‌ شریتێکی ڤیدیۆم به‌هه‌ڵکه‌وت که‌وته‌ ده‌ستی که‌ له‌ڕووی به‌رنامه‌کانی (MED TV) هه‌ڵگیرابۆوه‌. له‌ به‌شێک له‌و شریته‌دا، کلاسێکی ده‌رس دیاربوو به‌ ته‌خته‌ ڕه‌شه‌یه‌که‌وه‌و بابه‌ته‌که‌ش وادیاره‌ ده‌رسی مێژووی کورد بوو. ئه‌من به‌هۆی ناته‌واوبوونی فیلمه‌که‌ به‌داخه‌وه‌ ناوی مامۆستاکه‌م نه‌زانی، به‌ڵام شێواندنێکی سه‌یرم له‌ده‌رسه‌که‌یدا له‌سه‌ر کاوه‌و فه‌ره‌یدوون لێ بیست. به‌ ئیددیعای جه‌نابی مامۆستا  کاوه‌ی کورد سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی داوای لێ‌کرا ببێته‌ شا، نه‌یکردو فه‌ره‌یدوونی کرده‌شا که‌ شازاده‌یه‌کی فارس بوو. ئه‌وه‌شم به‌ سه‌رسووڕمانه‌وه‌ له‌ کۆڕێکی براده‌رانی خۆمدا باسکردو گوتم زۆرم پێ سه‌یره‌ له‌و ته‌له‌ڤیزیۆنه‌دا که‌ به‌ڕاستی مایه‌ی هیوایه‌کی گه‌وره‌یه‌ بۆ بووژاندنه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگ‌و ئه‌ده‌ب‌و مێژووی کورد، شێواندنێکی ئاوای مێژوویی بإو کرێته‌وه‌!

گوتیان: ئێستا له‌کوێته‌، بۆ ئه‌دی نه‌تزانیوه‌ حیزبه‌ کوردی‌یه‌کانیش ئه‌و به‌شه‌یان له‌ سروودی ئه‌ی ڕه‌قیب قرتاندووه‌ که‌ ده‌ڵێ: ئێمه‌ ڕۆڵه‌ی میدیاو که‌یخه‌سره‌وین ...؟ ئه‌و باسه‌ هێنامیه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ بۆ ڕه‌دکردنه‌وه‌ی ئه‌و شێواندنانه‌ به‌کورتی بابه‌تێک بنووسم. ...

کورد یێکێکه‌ له‌ گه‌له‌ کۆنه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست که‌ مێژووی نیشته‌جێبوونی له‌ خاکی کوردستان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ چوارهه‌زارساڵ. ماده‌کان که‌ باپیرانی کورده‌کانن، یه‌که‌م حکوومه‌تیان له‌ بانووی ئێراندا دامه‌زراندو ته‌نانه‌ت قه‌ومی پارسیشیان خسته‌ ژێرده‌سته‌ڵاتی خۆ. ئه‌وه‌ ڕاستی‌یه‌کی حاشا هه‌ڵنه‌گری مێژوویی‌یه‌و زۆر باس کراوه‌و ئه‌من زۆری له‌سه‌ر ناڕۆم. 2500 ساڵ پێش ئێستا کوورۆشی هه‌خامه‌نشی که‌ دایکی شازاده‌یه‌کی مادو باوکی میرێکی پارس بوو، به‌ کوودێتایه‌ک حکوومه‌تی مادی ڕوخاندو یه‌که‌م حکوومه‌تی پارسه‌کانی له‌ناوچه‌دا دامه‌زراند. به‌و کوودێتایه‌ حکوومه‌تی ماد (واته‌ کورد) بۆ هه‌میشه‌ له‌نێوچوو و حکوومه‌تی فارس جێگای گرته‌وه‌. له‌وساوه‌ کورد بوون به‌ چه‌ند میرنشینی جیاجیاو تا ئێستاشی ده‌گه‌ڵدا بێ نه‌یانتوانی حکوومه‌تێکی یه‌ک پارچه‌ بۆخۆیان دامه‌زرێنن. ناچمه‌ سه‌ر هۆیه‌کانی ئه‌و کاره‌ساته‌ مێژوویی‌یه ‌چونکه‌ له‌و وتاره‌دا ناگونجێ، به‌ڵام پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ی بکه‌م که‌ تا نیزیکه‌ی 500 ساڵ پێش ئێستا مێژووی کورد به‌ نووسراو هه‌ر مه‌گه‌ر لێره‌وله‌وێ به‌کورتی‌و که‌م‌ڕه‌نگی له‌ نێو ڕووداوه‌کانداو له‌ نووسراوه‌کانی مێژوونووسانی نه‌کورددا هاتبێ، ته‌نانه‌ت ئاسه‌واره‌ مێژوویی‌یه‌کانیشی پاشگوێ خراون‌و زۆریان هه‌ر تێشدا چوون. بۆیه‌ له‌سه‌ر ئه‌و به‌شه‌ زۆرتر سه‌رنج ده‌درێته‌ سه‌ر چیرۆک‌و ئه‌فسانه‌و به‌یت‌و به‌گشتی فۆلکلۆری کورد. یێکێک له‌و بابه‌ته‌ ئه‌فسانه‌یی‌یانه‌ چیرۆکی کاوه‌ی ئاسنگه‌ره‌. ئه‌و چیرۆکه‌ به‌پێی وته‌ی شانامه‌ش‌‌و به‌پێی هه‌موو گێڕانه‌وه‌کانی دیکه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پێش دامه‌زرانی حکوومه‌تی هه‌خامه‌نشی. که‌ وابوو له‌‌‌ سه‌رده‌می کاوه‌دا شای فارسمان نه‌بوون تا شازاده‌ی فارسیشمان هه‌بووبن‌و فه‌ره‌یدوونیش یێکێک بووبێ له‌وان. بێجگه‌ له‌وه‌ش ئه‌و شایانه‌ی له‌ شانامه‌‌ی فیرده‌وسیدا هاتوون نیزیک به‌ هه‌موویان وشه‌ی ”که‌ی“یان له‌پێشه‌ وه‌ک (که‌یخه‌سره‌و، که‌یکاووس، که‌یقوبادو...) که‌ له‌ وشه‌ی (که‌وی Kavi)ی ئاوێستا وه‌رگیراوه‌. ئه‌وڕۆش کورد بۆ ڕێز لێنان له پیاوانی گه‌وره‌تر له‌خۆ، یا به‌گشتی له‌جێگای وشه‌ی (ئاغا) له‌پێش ناوی ده‌سته‌ڵاتداران وشه‌ی (کاک) یا (کا) داده‌نێن، که‌ هه‌ر گۆڕاوو سواوی (که‌وی)یه‌که‌ی ئاوێستایه‌، بۆوێنه‌ ئه‌گه‌ر ناوی ئاغای گوند (خدر) بێ، پێی ده‌ڵێن. (کاک خدر، کاخدر یا خدراغا). به‌ گوته‌ی کتێبی (تاریخ تطبیقی باستانی ایران، کیومرث باوند، ص134): ”وشه‌ی (که‌وی) هێشتاش له‌ناو هۆزه‌کانی پارسی ڕه‌گه‌زی (بۆیرئه‌حمه‌دی)‌و (مه‌مه‌سه‌نی)دا به‌واتای دلێرو قاره‌مان‌و فه‌رمانڕه‌وا باوه‌.“ دیاره‌ ئه‌و هۆزانه نه‌ک هه‌ر فارس نین، به‌ڵکوو‌ لوڕن که‌ ئه‌وانیش به‌شێکن له‌کورد‌و و‌ڵاته‌که‌شیان به‌شێک بووه‌ له‌ مادی گه‌وره‌، به‌ڵام، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و هۆزانه‌ فارسیش بن، وشه‌ی (که‌وی) له‌ ئاوێستا ڕا هاتووه‌و له‌ بنه‌ڕه‌تدا کوردی‌یه‌ نه‌ک پارسی. سواوه‌که‌شی هه‌ر وشه‌ی ”کاک“ی کوردی‌یه‌ که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسمان کرد. که‌ وابوو به‌ هه‌موو نیشانه‌کان فه‌ره‌یدوون‌و کاوه‌و که‌یخه‌سره‌و کورد بوون‌و هیچ عه‌یبیش نیه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ وه‌ک دڵداری شاعیر ده‌ڵێ: ”ڕۆڵه‌ی میدیاو که‌یخه‌سره‌و“ بین، جا مه‌گه‌ر ماسته‌که‌ موویه‌کی تێدابێ... تۆ بڵێی ترسی بیروڕای داگیرکه‌رانی کوردستان‌و تابۆی خودموختاری له‌ چوارچێوه‌ی سنووره‌ ده‌ستکرده‌کاندا هۆیه‌کی نه‌بێ؟“  

شانامه‌ی فیرده‌وسی که‌ یێکێکه‌ له‌ سه‌رچاوه‌کانی ئه‌و تێکدانه‌، ده‌ستی ته‌نانه‌ت له‌ گۆڕینی شوێن‌و کاتی ڕووداوه‌کانیش نه‌پاراستووه‌. به‌سه‌رنجدانه‌ ئه‌و هه‌ڵبه‌سته‌ی ناوبراو که‌ ڕوانگه‌ی له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ی فارس ده‌ر ده‌خا: (بسی رنج بردم درین سال سی                  عجم زنده‌کردم بدین پارسی) واته‌: (گه‌له‌ک ڕه‌نجم کێشا له‌ساڵاندا سی  بووژاندمه‌وه‌ عه‌جه‌م به‌زمانی فارسی). فیرده‌وسی له‌سه‌رده‌مێکدا که‌ فه‌رهه‌نگ‌و زمانی فارسی له‌ژێر ته‌وژمی هێرشی فه‌رهه‌نگی عه‌ره‌بدا خه‌ریک بوو به‌ته‌واوی له‌ناو بچێ‌، حه‌ولی بووژاندنه‌وه‌ی داو‌ه‌. له‌وه‌ڕا ده‌توانین تێ بگه‌ین که‌ چه‌ندی حه‌ول داوه‌ چیرۆکه‌کانی ئاوێستا به‌ قازانجی زیندووکردنه‌وه‌ی گیانی مه‌زنیخوازیی فارس له‌ چوارچێوه‌ی مه‌زنیخوازیی ئێرانیدا زیندوو کاته‌وه‌و ته‌نانه‌ت به‌هۆی شاره‌زانه‌بوونی له‌ جوغرافیادا شوێنی پادشایه‌تیی که‌یانی‌یه‌کانی له‌ کوردستانه‌وه‌ له‌ به‌لخی شوێنی نیشته‌جێی میتانی‌یه‌کانی کورد – له‌نیزیک خاپوور له‌ باکووری ڕۆژئاوای کوردستان - بۆ ئه‌فغانستان - باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران – گواستۆته‌وه‌‌و یا ته‌نانه‌ت باخته‌ریشی که‌ به‌واتای ڕۆژ ئاوایه‌، چۆن بۆ ڕۆژهه‌‌ڵاتی ئێران گۆڕیوه.  

پڕۆفسۆر سپایزێر ده‌ڵێ: ”میتانی‌یه‌کان لکێکن له‌ سووبارۆیه‌کان... میتانی‌یه‌کان له‌ فه‌ڕاتی ناوه‌ندی، ده‌ڤه‌ری به‌لخ‌و خاپوور، نیشته‌جێ بوونه‌و ...“ که‌واته‌ دوو به‌لخمان هه‌نه‌: یێکێکیان له‌ ڕۆژئاوا (واته‌ باخته‌ر‌)ی بانووی ئێران‌و له‌ نیشتمانی یێکێک له‌ به‌ده‌سته‌ڵات ترین تایفه‌ی کوردان هه‌ڵکه‌وتووه‌‌و ئه‌وی دیکه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵات (واته‌ خاوه‌ر)ی باکووری ئێران، که‌ ئه‌وێش هه‌ر له‌ و‌ڵاتی پارسان دوور بووه‌و شوێنی نیشته‌جێبوونی گه‌لی پارت بووه‌، - که‌ گه‌لێکی دیکه‌ی ئێرانی‌و وه‌ک ماده‌کان جیا له‌ پارس بوون‌ - و ‌نازانم چۆن ناوی باخته‌ری که‌وتۆته‌ سه‌ر. وێده‌چێ ئه‌و ناوه‌ هه‌ڵه‌یه‌ به‌هۆی ناوی شاری (به‌لخ)ه‌وه‌ بۆ ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ی سازکرابێ. نیشانه‌ی زۆر ئاشکرای ئه‌و جێگۆڕکێ‌یانه‌ به‌ چه‌ند شوێنی شانامه‌وه‌ دیارن که‌ نیشان ده‌ده‌ن فیرده‌وسی به‌مه‌به‌ست یا بێ مه‌به‌ست ئه‌وکاره‌ی کردووه‌، به‌ڵام وه‌ک ده‌ڵێن درۆزن فه‌رامۆشکاره‌، ئه‌ویش له‌ ڕیزکردنی ڕووداوه‌کاندا زۆر شتی کوتوون که‌ نیشان ده‌ده‌ن شوێنی ڕووداوه‌کان پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ن که‌ له‌ شانامه‌دا هاتوون. نه‌ک هه‌ر ئه‌وه‌نده‌، به‌ڵکوو که‌سایه‌تی‌یه‌کانیشی به‌بێ وه‌به‌رچاوگرتنی کاته‌ مێژوویی‌یه‌کان گۆڕیون‌و تێکه‌ڵی کردوون. مێژوونووسانی فارسیش‌و ئه‌و مێژوونووسه‌ ئوڕووپایی‌یانه‌ش که‌ بیستتنه‌کانیان زۆرتر له‌ زمانی فارسه‌کان (یا پارسه‌کان) ڕا بووه،‌ - که‌به‌ته‌واوی جێگای گومانن - به‌که‌لک وه‌رگرتن له‌ شانامه‌ بۆ شێواندنی مێژوو و کردنه‌وه‌ یێکی که‌یانیان‌و هه‌خامه‌نشی‌یه‌کان هه‌وڵیان داوه‌. بۆیه‌ لێره‌به‌دوای ئه‌و چیرۆکانه‌ بۆ فیرده‌وسی به‌جێ‌دێڵینه‌وه‌و کاریشمان به‌و سه‌رچاوه‌ خه‌یاڵی‌و گوماناوی‌یه‌ نیه‌ که‌ (مه‌سعوودی کوته‌نی)، فیرده‌وسی  که‌لکی لێوه‌رگرتووه‌و که‌سیش ناوی نازانێ. مه‌گه‌ر له‌ چه‌ند جێگایه‌ک به‌پێی پێویست‌و به‌کورتی، باسیان ناکه‌ینه‌وه‌و ته‌نیا ده‌چینه‌وه‌ سه‌ر ئه‌و زانیاری‌یانه‌ی له‌ ئاوێستاو په‌هله‌وی نامه‌کان وه‌رگیراون.

له‌ شانامه‌دا هاوسه‌ری گه‌شتاسب به‌ که‌تایوون کچی قه‌یسه‌ری ڕۆم‌و له‌ ئاوێستادا به‌ هووتاسا ‌(Hutasa) له‌ بنه‌ماڵه‌ی نه‌وذه‌ر ناو براوه‌. ئاوێستا باسی گه‌وره‌یی‌و پیاوچاک‌و دلێری‌و جوامێریی ناوبراو ده‌کا به‌ڵام گه‌شتاسبی شانامه‌ له‌باری خوو و خده‌ ڕاست پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی ئاوێستایه‌، بۆوێنه‌ سته‌مێکی زۆری له‌ ئیسفه‌ندیاری کوڕی کردووه‌و بۆته‌ هۆی مردنی پڕکاره‌ساتی‌و.... گێڕانه‌وه‌ی مێژوونووسانی ئیسلامیش هه‌ر کورته‌یه‌که‌ له‌ شانامه‌. گومان له‌وه‌دانیه‌ که‌ گێڕانه‌وه‌کانی ئاوێستا ڕاستترن، چونکه‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کیی به‌سه‌رهاتی ئه‌و زنجیره‌ پادشایانه‌ ئاوێستایه‌و شانامه‌ دیسان فیرده‌وسی یا ئه‌وانه‌ی شانامه‌ی پێش وی‌یان نووسیوه‌، به‌که‌یفی خۆیان، یا له‌زمانی خه‌ڵکی ڕا که‌ ئه‌و به‌سه‌رهاتانه‌یان سینگ به‌ سینگ بۆ یێکتری گێڕاوه‌ته‌وه‌، ده‌ستیان ده‌چیرۆکه‌کانی ئاوێستا وه‌رداوه‌.

ئاینی زه‌رده‌شت ئی شه‌ش هه‌زار ساڵ پێش هه‌خامه‌نشی‌یه‌کانه‌و بێجگه‌ له‌ به‌ڵگه‌نامه‌ مێژوویی‌یه‌کانیش، به‌پێی ناوه‌رۆکی دینه‌که‌‌و ڕه‌وتی به‌ره‌و پێشچوونی ئایینی یێکخواپه‌رستی، له‌ ناو دینه‌ یێکتاپه‌رسته‌کاندا، ده‌بێ زۆر کۆنتر له‌ سه‌رده‌می ماده‌کان بێ چونکه‌ له‌وده‌مانه‌دا دینی یێکخواپه‌رستی زۆر زیاتر پێشکه‌وتبوو، هه‌ر وه‌ک ده‌بینین دینی زه‌رده‌شت هه‌رچه‌ند به‌ یێکخوا په‌رستی ده‌ژمێردرێ به‌ڵام هێشتا سێبه‌رێکی دووخواییشی پێوه‌دیاره‌. ئه‌هوه‌رامه‌زدا ئه‌هریمه‌ن - وێڕای ئه‌وه‌ش، هێندێک نیشانه‌‌ی دیکه‌ش دانراون که‌ هه‌رچه‌ند نه‌ شه‌ریکی خوان نه‌ جێی ده‌گرنه‌وه‌، به‌ڵام بۆ ناسینی هێمان، (وه‌ک مێهرو ئه‌ناهیتاو ئاگرو ڕۆژو...)  که‌چی دینه‌ یێکخوایی‌یه‌کانی دی هه‌ر خوایه‌ک ده‌ناسن‌و نیشانه‌ی بۆدانانێن‌و ڕاسته‌وخۆ ده‌یپه‌رستن. هه‌رچه‌ند له‌ دینی عیسادا خوا چووکه‌یه‌کیان داناوه‌ که‌ ئه‌ویش عیسایه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ له‌ خودی دینه‌که‌دا نه‌بووه‌و پێ‌یه‌وه‌ زیاد کراوه‌. دینه‌کانی دیکه‌ی وه‌ک ئی نووح‌و داوودو ئیبراهیم‌و مووساو...ش هه‌ر یێکخوایین. بێجکه‌ له‌وه‌ش چه‌ندین زانای به‌ناوبانگی پێش زایینیش که‌ هاوچه‌رخی هه‌خامه‌نشیان یا نیزیک به‌وان بوون‌، وه‌ک: 1- گزان‌تووس(Xantus)، که‌کۆنترین نووسه‌ری یۆنانی‌یه‌ که‌ ناوی زه‌رده‌شتی هێناوه‌، 2- دیووجانووس (210ی پ.ز)، 3- ئه‌فلاتوون، 429 - 347ی پ.ز) کتێبێکی هه‌یه‌ به‌ناوی ئالکی بیساده‌س (Alkibiades). له‌و ژێرنووسه‌ی شاگردانی ئه‌ره‌ستاتالیس‌و هووموودرووس له‌سه‌ر کتێبی ناوبراو نووسیویانه‌، 4- پۆلینووس، ناسراو به‌ که‌ به‌ پۆلینووسی گه‌وره‌ (23 - 79 زایینی)‌. 5- پلووتارخووس (plutarkhus) 6- تێئۆپۆمپئووس (Theopompusw) دیاریدانی زه‌رده‌شت ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ 6000 ساڵ پێش هه‌خامه‌نشی‌یان. شانامه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ چیرۆکه‌کانی ئاڤێستا وه‌رگیراوه‌و ده‌کرێ بڵێین ڕیشه‌ی له ‌ناو ڕاستی‌یه‌کاندایه‌، به‌إم هه‌ر وه‌ک دابی ئه‌وده‌می که‌ ڕاستی‌و ئه‌فسانه‌ له‌ مێژوو دا تێکه‌ڵ ده‌کران‌و مێژوونووسی به ‌شێوه‌ی ئێستا باو نه‌بووه‌، فیرده‌وسیش هه‌ر ئه‌و ڕووداوه‌ مێژوویی‌یه‌ ته‌ماوی‌و ئه‌فساناویی‌یانه‌ی ناو ئاوێستای زۆرتر به‌لای هه‌ستی توندی ئێرانی‌و ئێرانی دۆستی‌و  نه‌ته‌وه‌ په‌رستیی خۆیدا ڕاکێشاون‌و لێی زیاد کردوون‌و ته‌نانه‌ت شوێنی ڕووداوو ناوه‌کانیشی به‌که‌یفی خۆی گۆڕێون. ئه‌و به‌وکاره‌ی ویستوویه‌تی هه‌ستی بڕوایی به‌خۆبوونی ئێرانی‌یان‌و شانازی‌یه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌کانی ئێران، دوای زاڵبوونی عه‌ره‌ب‌‌و که‌سانی بێگانه‌ی وه‌ک سوڵتان مه‌حموودو.... ببووژێنێته‌وه‌. ئه‌وه‌ش هێنده‌ی دی له‌ وردی‌و ڕاستیی ڕووداوه‌کان که‌م ده‌کاته‌وه‌.

بۆوێنه‌ ده‌ڵێ: ”رستم یلی بوود به‌زابلستان     منش کرده‌ام رستم داستان“

واته‌: (ڕۆستم پاڵه‌وان بوو له‌ زابولستان              ئه‌من کردوومه‌ ڕۆسته‌می داستان)، که‌ به‌و شێعره‌ی نیشان ده‌دا له‌ڕاستیدا ڕۆسته‌م هه‌ر پاڵه‌وانێکی ناوچه‌ی خۆی بووه‌و ئه‌و ناوو ناوبانگی وا گه‌وره‌ی بۆ سازکردووه‌. هه‌روه‌ها له‌و شێعره‌دا که‌ ده‌ڵێ: (بسی رنج بردم دری سال سی...)، یا ئه‌و شێعره‌ی که‌ نیشانده‌ری ڕوانگه‌یه‌تی له‌سه‌ر کورد:

(کنون کرد از آن تخمه‌ دارد نژاد                کز آباد ناید بدل برش یاد    

بود خانهایشان سراسر پلاس  ندارند دردل زیزدان هراس)

واته‌: (کورده‌کان پێکهاتوون ئا له‌و نه‌ژاده‌     ئاوه‌دانی‌و شاریان که‌متر له‌یاده‌               

ماڵیان که‌ ڕه‌شماڵه‌و کوێنی له‌سه‌ره‌           ترسی یه‌زدانیشیان له‌دڵ به‌ده‌ره‌).

فیرده‌وسی له‌وسه‌رده‌مه‌دا که‌ موسوڵمانه‌تی له‌نێو کوردو فارسدا له‌وپه‌ڕی بڕه‌وی خۆیدا بوو، ئاوا دوژمنانه‌ هه‌ڵده‌کوتێته‌ سه‌ر کوردو به‌ دووره‌شارو ده‌وار نشین‌و دوور له‌ شارستانیه‌ت‌و له‌خوا نه‌ترسی ناوده‌با. فیرده‌وسی لێره‌دا وه‌ک ڕه‌گه‌زپه‌رستانی پارس - له‌ هه‌خامه‌نشی‌یه‌کانی ڕه‌گه‌زپه‌رست ڕا بگره‌ تا شۆڤێنیسته‌ توندڕه‌وه‌کانی فارسی ئه‌وڕۆ - ده‌وری کورد یا ماده‌کا‌ن له‌مێژووی ئێراندا زۆرتر بشارنه‌وه‌و تا ده‌کرێ بێده‌نگه‌ی لێڕا بکه‌ن، تا گرنگیی هه‌خامه‌نشی‌یه‌کان زۆرتر بنوێنن‌و ده‌ڵێن دامه‌زرێنه‌ری زنجیره‌ی هه‌خامه‌نشی ئێرانی له‌چه‌نگ بێگانه‌ (مه‌به‌ست ماده‌کانه‌) ده‌ربازکردو فه‌رمانڕه‌وایی‌یه‌که‌ی دا ده‌ستی ئێرانی‌یان (مه‌به‌ستی پارسه‌کانه‌). فیرده‌وسیش وه‌ک هه‌موو مێژوونووسه‌ نه‌ته‌وه‌ په‌رسته‌کانی پارس مه‌به‌ستی هه‌ر به‌ته‌نی نووسینی مێژوو نه‌بووه‌. ئه‌و تا بۆی گونجاوه‌ بابه‌تی هانده‌رانه‌شی تێکه‌ڵاوی چیرۆکه‌کانی کردووه‌ تا هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی فارس زیندوو کاته‌وه‌ که‌ خه‌ریک بوو له‌ژێر گوشاری فه‌رهه‌نگ‌و زمانی عه‌ره‌بدا به‌ته‌واوی پاک ده‌بۆوه‌. هه‌ر وه‌ک له‌ کۆندا باوبووه‌، له‌و شێوه‌کاره‌‌دا بۆ گه‌وره‌تر کردنه‌وه‌ی که‌سایه‌تی‌یه‌ک یا ڕووداوێک، دونیایه‌ک ئه‌فسانه‌و شتی سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ تێکه‌‌ڵاوی ڕووداوه‌کان ده‌کران، ئه‌وه‌ نه‌ک هه‌ر له‌کاری فیرده‌وسیدا سه‌یر نیه‌ به‌ڵکوو له‌نێو کوردانیشدا له‌ به‌یته‌کاندا زۆر باوبووه‌. به‌داخه‌وه‌ ئه‌و کاره‌ هێنده‌ی دیشی له‌ سه‌نگی مێژوویی چیرۆکه‌کانی شانامه‌ که‌م کردۆته‌وه‌. هه‌روه‌ها به‌پێی یه‌شته‌کان‌و ئاوێستاش، شوێنی پادشاکان زۆریان له‌ زنجیره‌ی ئه‌لبورز بوونه‌ که‌ ئه‌وکاتی و‌ڵاتی ماده‌کان بووه‌، فیرده‌وسی که‌ به‌ هه‌ڵبه‌سته‌که‌ی ده‌ر ده‌که‌وێ دڵی له‌ کوردان ڕازیش نه‌بووه‌ ویستوویه‌تی ئه‌و پادشایانه‌ زۆرتر بۆلای ڕۆژهه‌ڵات ڕاکێشێ‌و بواریان بۆ له‌ کوردی شوشتنه‌وه‌ بۆ بڕه‌خسێنێ. بۆ وێنه‌ کتێبی(تاریخ ده‌هزارساله‌ ایران) له‌ لاپه‌ڕه‌ی 65ی دا چیرۆکی هومای کچی به‌همه‌ن‌و چێهرزاد له‌ شانامه‌‌ڕا ده‌گێڕێته‌وه‌: ”که‌ هوما هاته‌ سه‌رته‌خت، ساسانی براشی به‌جێی هێشت‌و چووه‌ نه‌یشاپوورو ئیدی هه‌رگیز نه‌گه‌ڕاوه‌ به‌لخ‌و‌ هیچ ناوێکیشی له‌خوشکی نه‌هێنا. هوما ده‌ستی کرد به‌ دادگه‌ری‌و شار ئاوه‌دان کردنه‌وه‌. که‌ کوڕه‌که‌شی بوو له‌وترسه‌ی نه‌کا مه‌زنان پادشایه‌تی‌یه‌که‌ی لێ بستێننه‌وه‌، به‌شه‌و کوڕه‌که‌ی ده‌گه‌ڵ هێندێک زێڕو زێو ده‌سندووقێکی خست‌و سندووقه‌که‌ی قیڕ داداو به‌دیجله‌ی داهێشت‌و به‌خه‌ڵکی کوت منداڵه‌که‌م له‌به‌رچووه‌و خه‌ڵکیش باوه‌ڕیان پێکرد. جلک شۆرێک ئه‌و سندووقه‌ی‌ له‌ئاوێ گرته‌وه‌و کوڕه‌ی ناو نا داراپ‌و به‌خێوی کرد. داراپ هه‌ڵیداو فێری سواری‌و تیرهاویشتن بوو و بووه‌ کوڕێکی ئازا.“ شانامه‌و ته‌به‌ری ده‌ڵێن: ”ڕۆژێک جلک شۆره‌که‌ی هه‌ڵده‌پێچێ تا دایک‌و بابی ڕاسته‌قینه‌ی پێ بناسێنێ‌و ئه‌ویش ناچار باسی سندووقه‌که‌ی بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌. داراپ شمشێر‌و مه‌تاڵێک وه‌ده‌ست دێنێ‌و به‌ره‌و به‌لخ وه‌ڕێده‌که‌وێ. له‌ڕێدا تووشی ڕه‌شنه‌واد، سه‌رداری ئێرانی ده‌بێ که‌ به‌فه‌رمانی هوما ده‌چێته‌ شه‌ڕی ڕۆم. ڕه‌شنه‌واد له‌خه‌ودا ده‌بینێ که‌ داراپ شای ئێرانه‌، جا ئه‌سپ‌و جلکێکی له‌باری ده‌داتێ‌و ڕه‌گه‌ڵ خۆی ده‌خا. داراپ له‌شه‌ڕدا زۆر ئازایه‌تی ده‌نوێنێ که‌ ده‌بێته‌ هۆی سه‌رسووڕمانی ڕه‌شنه‌وادو پاڵه‌وانانی له‌شکر. له‌ ڕێی گه‌ڕانه‌وه‌دا ڕه‌شنه‌واد چیرۆکی داراپ‌و سندووقه‌که‌ به‌نامه‌یه‌ک‌ به‌ هوما ڕاده‌گه‌یێنێ. هوما داراپی له‌ ڕێ وڕه‌سمێکی تایبه‌ت دا ده‌باته‌ باره‌گاو باری عام ده‌داو به‌خه‌ڵکیی ده‌ناسێنێ‌و پاشان له‌سه‌ر ته‌ختی پاشایه‌تی دایده‌نێ‌و له‌ ترسی تۆڵه‌ ده‌یه‌وێ له‌کوڕه‌که‌ی دوور بێ‌و داوای لێده‌کا فه‌رمانڕه‌وایی پارسی بداتێ. دارابیش پارس ده‌داته‌ ده‌ست دایکی. هوماش تا ده‌مرێ پارس به‌ عه‌دل‌وداد به‌ڕێوه‌ده‌با. ماوه‌ی پادشایه‌تیی هوما به‌سه‌ر ئێراندا سی‌و دووساڵ بووه‌و له‌ هه‌شتاساڵیدا مردووه‌. داراپ ئه‌وجار پارسیش ده‌گرێته‌ ده‌ست خۆی‌و پێته‌خته‌که‌ی ده‌گوێزێته‌وه‌ وێنده‌رێ‌و به‌سه‌ر پارس‌و به‌لخدا پادشایه‌تی ده‌کا.“ ئاوا ئه‌وجاریش خه‌ون به‌رنامه‌ بۆ پادشایانی ئێران داده‌نێ‌و وه‌ک خه‌ونه‌که‌ی ئیختۆویگۆ، به‌شێک له‌چیرۆکی مووساو فیرعه‌ون دووپات ده‌بێته‌وه‌. ...

چیرۆکه‌که‌ی شانامه‌، پێته‌خت ده‌کاته‌ به‌لخی لای باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران، به‌ڵام هومای کچی به‌همه‌ن له‌ به‌لخ سندووقی منداڵه‌که‌ی به‌شه‌وێ به‌دزی ده‌ دیجله‌ داوێ! و سه‌رداریش ده‌نێرێته‌ شه‌ڕی ڕۆم - که‌ ده‌بێ به‌پێی ئه‌و چیرۆکانه‌ چه‌ند ده‌وڵه‌تی له‌گه‌ڵ شوێنی ده‌سته‌ڵاتی هومادا ده‌نێواندابن - سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ شانامه‌ ئه‌و پادشایانه‌ی‌ کردوون به‌ ئی ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران به‌ڵام گۆڕه‌پانی زۆربه‌ی شه‌ڕو زۆر کاری دیکه‌یا‌ن له‌لای ڕۆژئاوا‌و ناوه‌ندی ئێران‌و زۆرتر له‌ ئه‌لبورزو زاگرۆس، ‌واته‌ و‌ڵاتی مادو شوێنی نیشته‌جێ‌‌بوونی کوردانه‌. ‌ بێگومان یا له‌ ڕۆژهه‌ڵات بوونه‌که‌ درۆیه‌ یا له‌شکری ئێران به‌سه‌ر ئه‌وهه‌موو و‌ڵاته‌دا هه‌ڵفڕیوه‌!

ڕاستی‌یه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ به‌لخێکیش له‌لای ڕۆژ ئاوا هه‌یه‌ که‌ سپایزێر ده‌ڵێ له‌نیزیک خاپووره‌‌و به‌شێک بووه‌ له‌ نیشتمانی میتانی‌یه‌کان، که‌ گه‌لێکی به‌هێزی کورد بوون. کتێبی (تاریخ تطبیقی باستانی ایران تاخاتمه‌ شاهنشاهی داریوش سوم، نگارش کیوس باوند، انتشارات گوتنبرگ) له‌لاپه‌ڕه‌ی 64یدا له‌زمانی که‌تزیاسه‌وه‌ ده‌ڵێ: ”... ئارباکس (شای ماد) که‌ ناهومێد ببوو، تا بیستی له‌ (باخته‌ر) ڕا له‌شکرێک دێته‌ یاریده‌ی پادشای ئاشوور، چووه‌ لای سپای باخته‌رو هانیدان له‌دژی ئاشوور هه‌ستنه‌وه‌و یاریده‌ی وی بده‌ن. ئه‌وان که‌ به‌ بیستنی هه‌واڵی ئازادی له‌ بن نیری ئاشوور، زۆر شادبوون‌و هاتنه‌ یاریده‌ی ئارباکس...“ ئه‌وه‌ش نیشان ده‌دا که‌ و‌ڵاتێک به‌ناوی باخته‌ر له‌ژێر ده‌سته‌ڵاتی ئاشووردا هه‌بووه‌ که‌ خه‌ڵکه‌که‌ی له‌ سته‌می ئه‌و داگیرکه‌رانه‌ وه‌زاڵه‌ هاتوون. به‌سه‌رنج دان به‌وه‌ی که‌ به‌لخی لای ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران نه‌ له‌وکاته‌دا له‌به‌رده‌ستی ئاشووردا بووه‌و نه‌ له‌شکره‌که‌شی ده‌یتوانی له‌کاتی ئه‌وشه‌ڕه‌دا بگاته‌ لای نه‌ینه‌وا – مه‌گه‌ر و‌ڵاتی ماد داگیر بکا – هیچ گومان له‌وه‌یدا نامێنێ که‌ ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌و باخته‌ره‌ی لای ڕۆژئاوای کوردستانه‌ که‌ سپایزێر باسی ده‌کا.    

ئاوا ڕاستی‌یه‌کان باشتر ده‌رده‌که‌ون‌و تێده‌گه‌ین که‌ ئه‌گه‌ر چیرۆکی هومای کچی به‌همه‌ن ڕاست بێ، ناوه‌ندی فه‌رمانڕه‌وایی‌یه‌که‌ی ئه‌و به‌لخه‌ی لای سه‌رچاوه‌ی دیجله‌یه‌و که‌وتۆته‌ ڕۆژئاوای کوردستان‌و که‌وابوو ئێرانیش. 

گێڕانه‌وه‌یه‌کی دیکه‌ له‌ سه‌عالیبی‌و فیرده‌وسی هه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێ دارابی گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ فیلقووس پادشای یۆنانیش به‌شه‌ڕدێ‌و شکستی پێده‌داو ده‌یخاته‌ به‌رده‌ستی خۆی‌و کچه‌که‌شی ده‌خوازێ. کوڕێکی لێ ده‌بێ که‌ ناوی ده‌نێ ئه‌سکه‌نده‌ر، ئاوا ئه‌سکه‌نده‌ر ده‌بێته‌ یێکێک له‌ پاڵه‌وانانی جێ شانازیی ئێران. داراب کوڕێکی بوو که‌ ناویان نا دارا، به‌لعه‌می‌و ته‌به‌ری ده‌ڵێن ئه‌سکه‌نده‌ر کوڕی داراب نه‌بووه‌ به‌ڵکوو ئی فیلیقووسه (ڕاستیه‌که‌شی هه‌ر ئه‌وه‌یه‌)‌ که‌ ئه‌سکه‌نده‌ریش گه‌یشته‌ ته‌مه‌نی گه‌نجی، باوکی خۆی له‌ دانی باج به‌ داراب مه‌نع کرد. داراب 12 ساڵان پادشابوو به‌شی زۆری و‌ڵاتانی دونیا باجیان دایه‌. ئه‌و 50 ساڵ ژیا.

لێره‌دا بی‌ئیحتوباریی شانامه‌ به‌ته‌واوی ده‌رده‌که‌وێ. ئه‌وانه‌ی ڕه‌گه‌ز په‌رستێکی توندی ئێرانی بن ناتوانن بیسه‌لمێنن که‌ شایانی ئێران شکستیان خواردووه‌و هه‌ر وه‌ک ڕه‌سمی مێژوونووسانی ئێرانی ڕاستی‌یه‌کانیان گۆڕیوه‌و داگیرکه‌رێکی وه‌ک ئه‌سکه‌نده‌ر‌و خولامزاده‌ی تورکی وه‌ک سوڵتان مه‌حموودو ته‌نانه‌ت مه‌غووله‌کانیشیان کردۆته‌ ئێرانی بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنن که‌س ئێرانی پێ داگیرناکرێ! بۆ دابین کردنی هه‌ستی مه‌زنیخوازیشیان که‌یانی‌یان به‌ چه‌سپێکی مێژوویی له‌ هه‌خامه‌نشی‌یان گرێ ده‌ده‌ن.

یه‌کێک له‌و تێکدانه‌ سه‌یروسه‌مه‌رانه‌ی به‌ناو مێژووناسانی ده‌مارگرژی فارس چیرۆکی خه‌ونی ئیختوویگۆیه‌ که‌ زه‌بیحوڵڵای مه‌نسووری له‌ کتێبی ”سرزمین جاوید“ دا ده‌یگێڕێته‌وه‌: 

”ئاستیاژ پادشای ماد له‌خه‌ودا دیتی که‌ له‌ زگی ماندانی کچی - که‌ له‌ (که‌مبووجیه‌)ی ئه‌میری پارسی ماره‌کردبوو – داره ‌مێوێک ڕواو لکه‌کانی ئه‌وداره‌ له‌ هه‌شت لاوه‌ وه‌جووڵه‌که‌وتن نه‌ک هه‌ر هه‌موو شاری هه‌مه‌دان‌و خاکی مادیان داپۆشی به‌ڵکوو له‌ که‌متر له‌ کاتژمێرێکدا ته‌واوی و‌ڵاتانی قوڕنه‌ی ئاسیاش به‌ لک‌و گه‌‌ڵاکانی داپۆشران. هه‌رچه‌ندی ئاستیاژ گه‌ڕا بۆی نه‌کرا هه‌مه‌دانی پێته‌ختی و‌ڵاته‌که‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌و به‌شه‌یپووری پاسه‌وانانی کۆشکه‌که‌ی وه‌خه‌به‌ر هات... ئاستیاژ که‌ له‌ به‌رده‌نووسه‌کانی وه‌ده‌ستهاتوو له‌ بابلدا به‌ناوی (ئیشتۆویگۆ) نووسراوه‌، پاش وه‌خه‌به‌رهاتن ده‌فکران ڕۆچوو و له‌ خه‌ون زانانی بانگ کردن‌و خه‌ونه‌که‌ی بۆ گێڕانه‌وه‌و داوای کرد بۆی لێکده‌نه‌وه‌. خه‌ون لێکده‌ره‌وان پاش ڕا گۆڕینه‌وه‌ کوتیان که‌ له‌ زگی ماندانای کچی کوڕێک په‌یدا ده‌بێ که‌ و‌ڵاتی مادو و‌ڵاتانی دیکه‌ش داگیرده‌کاو کۆتایی به‌پادشایه‌تیی ماد دێنێت. ئاستیاژ بڕیاری دا هه‌ر که‌ ماندانای کچی زا ئه‌گه‌ر زارۆکه‌که‌ی کوڕ بوو بیکوژن تا فه‌رمانڕه‌وایی ماد له‌ناو نه‌چێ.

ماندانا پاش چه‌ند مانگان کوڕێکی بوو. به‌ فه‌رمانی شا کوڕه‌که‌یان لێ‌ئه‌ستاندو پادشا زارۆکه‌که‌ی دا ده‌ستی یێکێک له‌ هاوڕازانی به‌ناوی (هارپاگووس) تا بیکوژێ. هارپاگووسیش زارۆکه‌که‌ی دا ده‌ستی گاوانێک به‌ناوی (میت ری دا تس)و پێی گوت ئه‌ومنداڵه‌ به‌ره‌ مه‌زرایه‌و له‌شوێنێک داینێ با داعبا بیخۆن. به‌هه‌ڵکه‌وت هه‌ر ئه‌وڕۆژه‌ ژنی گاوانه‌که‌ منداڵێکی به‌ مردوویی بوو و به‌ پێشنیاری ژنه‌که‌ی جلکی شازاده‌ی کرده‌ به‌ر ته‌رمی کوڕه‌که‌ی خۆی‌و شازاده‌ی له‌ جێگای کوڕه‌که‌ی داناو ته‌رمی کوڕه‌که‌ی خۆشی له‌ ده‌شتێ فڕێدا.. داعبا ته‌رمه‌که‌یان خواردو جلکه‌که‌ی ماوه‌. هارپاگووس که‌ به‌رگه‌که‌ی دیت دڵنیا بوو که‌ شازاده‌ گورگ خواردوویه‌تی‌و ڕاپۆرتی دا به‌ شای که‌ گورگ کوڕه‌‌که‌ی خواردووه‌.

ئه‌وه‌ کورته‌ی گێڕانه‌وه‌ی هێرۆدۆته‌. سه‌باره‌ت به‌له‌دایکبوونی کوورۆش. هێرۆدۆت بۆخۆی ده‌ڵێ چوار چیرۆکم  له‌سه‌ر له‌دایکبوونی کوورۆش بیستووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌یانم هه‌ڵبژاردووه‌.“

(زبیح‌الله‌ منصووری) پاشان ده‌ڵێ: ”هێرۆدۆت سێ‌چیرۆکه‌که‌ی دیکه‌ ناگێڕێته‌وه‌ به‌ڵام له‌ نووسراوه‌‌ی که‌سانی دیکه‌دا هه‌ن‌و هه‌موویان له‌سه‌ر ناوی ئه‌وکه‌سه‌ی کوورۆشی له‌ هارپاگ وه‌رگرتووه‌ تا بیباته‌ چۆله‌وارو به‌دڕندانی به‌خواردن دا یێکده‌نگن‌و ده‌ڵێن گاوانی گه‌نج له‌و‌کاته‌دا هه‌ر بیست ساڵ ده‌بوو. ئه‌و له‌ هارپاگووسی بیستبوو منداڵه‌که‌ کوڕی که‌مبووجیه‌یه‌، بۆیه‌ ‌نێوی بابی که‌مبووجیه،‌ واته‌ (کوورۆش)ی لێنا.... میتری داتس هه‌رچه‌نده‌ گاوان بوو به‌ڵام خوێنده‌وار بوو. هه‌ر که‌ کوڕه‌که‌ هێندێک گه‌وره‌بوو ده‌به‌ر خوێندنی نا...“

عه‌بدوولعه‌زیمی ڕه‌زایی، نووسه‌ری مێژووی ده‌هه‌زارساڵه‌ی ئێران، له‌ لاپه‌ڕه‌ی 170 تا 177چی درۆی بۆی کراوه‌ بۆ ڕازاندنه‌وه‌ی زیاتر ڕه‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌فسانه‌ی هێرۆدۆتی خستوون‌و زیاتر له‌ شه‌ش لاپه‌ڕه‌ی کتێبه‌که‌ی پێ پڕ کردوونه‌وه‌، ئه‌گه‌ر زه‌بیحوڵڵا ئه‌فسانه‌که‌ی له‌ زمانی هێرۆدۆته‌و گێڕاوه‌ته‌وه‌، عه‌بدولعه‌زیم باسی سه‌رچاوه‌که‌ی نه ‌کردووه‌ و وای ده‌گێڕێته‌وه‌ هه‌ر وه‌ک بۆخۆی له‌وێ بووبێ. با له‌وه‌ی زیاتر له‌سه‌ر ئه‌و گله‌یی‌یانه‌ له‌ مێژوو نووسانی ده‌مارگرژی ئێرانی نه‌دوێم. ئه‌وه‌نده‌م هه‌ر بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕاده‌ی ده‌مارگرژی‌و دوژمنایه‌تیی کوێرکوێرانه‌ی ئه‌و چه‌شنه‌ مێژوونووسانه‌ باس کرد که‌ به‌داخه‌وه‌ ژماره‌شیان که‌م نین‌و ئه‌وه‌ی دڵی من ده‌ته‌زێنێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌داخه‌وه‌ هێندێک له‌ مێژوونووسانی کوردیش وه‌ک پێشتر باسم کردن، به‌چاو نووقاوی ڕاست ده‌چنه‌ بن باری ئه‌و شێواندنه‌ ئاشکرایه‌. به‌ڵام شتێکی سه‌یرتر که‌ له‌ کتێبه‌که‌ی عه‌بدولعزیمی ڕه‌زاییدا که‌وته‌ به‌رچاوم‌و لێره‌دا هه‌ر بۆئه‌وه‌ی ڕاده‌ی دوژمنایه‌تیی ئه‌وچه‌شنه‌ مێژوونووسانه‌ بخه‌مه‌ ڕوو، به‌پێویستی ده‌زانم بڕگه‌یه‌کی بچووک له‌ لاپه‌ڕه‌ی 173ی لێ بێنمه‌ به‌رچاوی خوێنه‌رانی به‌ڕێز: ”... موغه‌کان (به‌ئاستیاکیان) گوت: درێژه‌ی پادشایه‌تیی تۆ بۆ ئێمه‌ کێشه‌ی ژیانه‌، چونکه‌ هه‌رچی بێ ئه‌و منداڵه‌ ئێرانی‌یه‌و‌ له‌گه‌ڵ ئێمه‌ بێگانه‌یه‌‌و بێگومان ئه‌گه‌ر و‌ڵاتمان بکه‌وێته‌ ده‌ستی، خه‌ڵک ئازادیی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن، به‌ڵام تۆ هاونیشتمانمانی‌و... پێشنیار ده‌که‌ین منداڵه‌که‌ بنێری‌یه‌وه‌ لای دایک‌و بابی...“ ئاوا ده‌بینین چۆن ئه‌ونووسه‌ره‌ هه‌ر کوورۆش‌و باب‌و باپیری باوکیی وی واته‌ پارسه‌کان به‌ ئێرانی داده‌نێ‌و ماده‌کان له‌حاست ئێرانی‌یاندا به‌بێگانه‌ ده‌زانێ‌و هه‌ر له‌بیریشی ده‌چێته‌وه‌ که‌ ماده‌کان چۆنیان دوژمنانی گه‌لانی بانووی ئاریا تێک شکاندو ده‌ستیان له‌ تاڵانی و‌ڵاتی مادو پارس کورت کردنه‌وه‌و هه‌ر به‌قسه‌ی خۆشی هه‌ر ئه‌ومادانه‌ یێکه‌م ده‌وڵه‌تی ئێرانی‌یان له‌ بانووی ئێراندا دامه‌زراند‌. کتێبه‌ مێژوویی‌یه‌کانی مێژوونووسانی فارس به‌تایبه‌تی له‌و جێگایانه‌ که‌ ده‌بێ باسی کورد – یا باپیرانی – بکه‌ن بۆ شێواندنی ڕاستی‌یه‌کان زۆر شتی پێچه‌وانه‌ی یێکتری ده‌ڵێن که‌ خوێنه‌رێکی وریا ده‌توانێ به‌ هاسانی بیان بینێته‌وه‌. بۆ وێنه‌، عه‌بدوولعزیمی ڕه‌زایی له‌ لاپه‌ڕه‌ی 176ی کتێبه‌که‌یدا، له‌سه‌ر داگیر کرانی هه‌مه‌دان، به‌شانازی‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: ”له‌شکری کوورۆش ده‌ستیان کرد به‌ تاڵانی شارو زێڕو زێوو سامانێکی زۆریان به‌تاڵان برد که‌ به‌شی زۆرتری بردرایه‌ ئه‌نزان“و هه‌روه‌ها ده‌نووسێ ”... (ئاستیاک) پاشان هه‌موو ئه‌وکه‌سانه‌ی له‌شار بوون – له‌ پیرو گه‌نج – جاڕی دان‌و چه‌کداری کردن‌و بۆخۆی بوو به‌ فه‌رمانده‌ریان‌و چووه‌ شه‌ڕ، به‌ڵام تێشکاو له‌شکره‌که‌ی له‌ناوچوون‌و خۆی بوو به‌ دیلی پارسه‌کان... پادشای پارس پاش گرتنی ئاستیاک چووه‌ ئۆکباتان‌و ئه‌وشاره‌ی گرت‌ (550ی پ.ز)و سپایی‌یه‌کانی ده‌ستیان کرد به‌ تاڵانی شاره‌که‌و ئامرازو که‌رسته‌ی زۆری زێڕو زێویان به‌تاڵان برد‌و به‌شێکی زۆرتری ناردرا ئه‌نزان“ ئه‌وجار ئه‌و جه‌نابه‌ له‌بیری ده‌چێته‌وه‌ له‌وێ چی کوتووه‌و له‌ لاپه‌ڕه‌ی 248 ده‌ڵێ: ”... کوورۆش به‌ شێوه‌یه‌کی ئاقڵانه‌ ده‌ستی به‌سه‌ر و‌ڵاتی مادداگرت‌و به‌بێ خوێن ڕشتن هه‌مه‌دانی کرده‌ پێته‌ختی خۆی‌و به‌ڵگه‌نامه‌کان‌و ڕێکخراوی حکوومه‌تی خۆی گواسته‌وه‌ ‌وێ“

له‌لاپه‌ڕه‌ی 159ش ده‌ڵێ ئاستیاک نیزیکه‌ی بیست‌و چوارساڵ پادشایه‌تیی کرد که‌چی هه‌ر بۆخۆی له‌ لاپه‌ڕه‌ی 176 ده‌ڵێ: ”ئاستیاگ پادشایه‌تیی سی‌و پنێجساڵه‌ی خۆی له‌ده‌ست دا.“

جا با بزانین له‌وانه‌ کامه‌یان ڕاستن؟

تاڵانی هه‌مه‌دان‌و ڕاگوێستنی سامانه‌که‌ی بۆ ئه‌نزان، یا کردنی هه‌مه‌دان به‌ پێته‌خت له‌لایه‌ن کوورۆشه‌وه‌و گواستنه‌وه‌ی به‌ڵگه‌نامه‌کان‌و ڕێکخراوی حکوومه‌تی خۆی بۆ ئه‌وشاره؟

قڕکردنی له‌شکری ئاستیاک‌و تاڵان‌و بڕۆیه‌که‌ی ڕاسته‌ یان گرتنی هه‌مه‌دان به‌بێ خوێن ڕشتن؟

ماوه‌ی حکوومه‌تی ئاستیاک سی‌و پێنج ساڵ بوو یا بیست‌و چوارساڵ؟

که‌ بێگومان له هه‌رسێ پرسیاردا، به‌شی یێکه‌می به‌پێی هه‌موو به‌ڵگه‌نامه‌کانی مێژوویی ڕاسته‌و ئه‌وی دیکه‌ به‌ته‌واوی درۆیه‌.

هه‌روه‌ها: ژماره‌یه‌ک له‌ مێژوونووسان زۆر به‌سه‌یری تێکۆشاون ئه‌و قاره‌مان‌و پادشایانه‌ی ناو ئاوێستای شه‌ش هه‌زار ساڵ پێش مادو هه‌خامه‌نشی‌یان بکه‌نه‌ پادشایانی ئه‌و دوو زنجیره‌ی. له‌وه‌دا ته‌نانه‌ت که‌یانی‌یانیشیان کردۆته‌ دووبه‌ش: که‌ی قوباد بۆته‌ ‌دیاکۆو تاده‌گاته‌ ئیختوویگۆ، ئه‌و پادشایانه‌ی ماد به‌ که‌یانی ناسراون. به‌شی دووهه‌می زنجیره‌ه‌ی که‌یانی له‌و دابه‌شبوونه‌ بێ واتایه‌دا له‌ که‌یخه‌سره‌وڕا - که‌ کردوویانه‌ته‌ کوورۆش - ده‌بنه‌ هه‌خامه‌نشی (بڕواننه‌ ‌ 1- تاریخ تطبیقی ایران تاخاتمه‌ شاهنشاهی داریوش سوم، کیومرث باوند، انتشارات گوتنبرگ، ص 121، - که‌ که‌یخه‌سره‌و ده‌کاته‌ کوورۆش، به‌و پێ‌یه‌ پادشاکانی که‌یانیی پێش وی ده‌بێ ماد بن، یا (تاریخ ریشى نژادی کرد، احسان نوری)، که‌ ده‌ڵێ: به‌قسه‌ی زۆربه‌ی زانایانی مێژوو (مه‌به‌ستی بێگومان فارسه‌کانه) شای یه‌که‌می که‌یان – که‌یقوباد – دیاکۆ – دیوسیس – دامه‌زرێنه‌ری ده‌سته‌ڵاتی ماد  که‌ سه‌رۆکی تیره‌ی مانتایی بووه‌...). به‌ سه‌رنجدان به‌وه‌ی که‌ مادو هه‌خامه‌نشی هه‌رچه‌نده‌ له‌ ڕه‌گه‌زێکن، به‌ڵام له‌ دوونه‌ته‌وه‌ی جودان. نازانم چون ده‌کرێ زنجیره‌پادشایی که‌یانی‌یان که‌ تایفه‌یه‌کن، به‌شێکیان هه‌خامه‌نشی‌ (واته‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ی پارس)و به‌شێکیشیان (له‌ نه‌ته‌وه‌ی ماد ) بن؟ له‌وه‌شڕا به‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ بۆ بێ‌بناخه‌بوونی ئه‌و بۆچوونه‌ که‌ ده‌ڵێ کوورۆش که‌یخه‌سره‌وه‌، ده‌رده‌که‌وێ.

چیرۆکی منداڵیی کوورۆش وا وێده‌چێ له‌ڕووی چیرۆکی مووسا‌و فیرعه‌ون سازکرابێته‌وه‌ ده‌نا ئه‌گه‌ر به‌ڵێن با کوورۆش بکوژرێ بۆ داینێن بۆ داعبای دڕنده‌و بۆ نه‌یکوژن که‌ هاسانتره‌، هاوڕازه‌که‌ی شا بڵێین ڕوحمی به‌ منداڵه‌که‌ داهاتووه‌، ئه‌دی بۆ ده‌یدا به‌گورگی بیابان؟ درۆیه‌کی ئاشکرای دیکه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێ گاوانه‌که‌ خوێنده‌واربوو، که‌ ئه‌وانه‌ی ئاگاداری مێژووی کۆن‌و دۆخی ئه‌وکاتی کۆمه‌‌ڵایه‌تی بووبن ده‌زانن خوێندن له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌ر ئی هێندێک چینی تایبه‌تیی لای سه‌رووی کۆمه‌ڵ بوو و شوان‌و گاوانی نه‌ده‌گرته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئێستاش شوان‌و گاوان له‌کوردستان له‌ خوێندن به‌دوورن‌و کوێره‌وه‌ریی به‌خێوکردنی ئاژه‌ڵ ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌یان پێ‌نادات.

به‌کورتی ایختوویگۆ ده‌زانێ کوورۆش نه‌وه‌یه‌تی. بۆ تۆڵه‌ فه‌رمان ده‌دا کوڕی هارپاگووس که‌ هاوته‌مه‌نی کوورۆش ده‌بێ بکوژن‌و گۆشته‌که‌ی ده‌رخواردی بابی ده‌‌ن. سزادانی‌ ئاواتوندو بێبه‌زه‌یی‌یانه‌ له‌ پادشایانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌‌و ته‌نانه‌ت له‌ ئێراندا تا ئێستاشی ده‌گه‌ڵ بێ، دوور نیه‌و ته‌نیا ڕه‌نگه‌ شکڵه‌که‌ی بگۆڕێ، بۆوێنه‌ له‌ زه‌مانی موحه‌ممه‌د ره‌زاشادا ڕۆژنامه‌ نووسێکی ئێرانی که‌ - ناوه‌که‌یم له‌بیر نه‌ماوه‌ - له‌سه‌ر نووسینی هێندێک بابه‌تی ڕه‌خنه‌گرانه‌ که‌ ده‌زگای میری پێی قه‌ڵس بوو، له‌ میوانداری‌یه‌کی بنه‌ماڵه‌ی پادشادا به‌زیندوویی نه‌وتی پێداکراو له‌نێو چه‌پڵه‌ڕێزانی به‌شدارانی مێوانداری‌یه‌که‌دا ئاوری تێبه‌ردراو بوو به‌ خه‌ڵووز‌. به‌ڵام چۆن ده‌کرێ پادشایه‌کی خاوه‌ن 35 ساڵ ئه‌زموونی فه‌رمانڕه‌وایی سه‌رداری له‌شکری خۆی سزابدا له‌ سه‌ر نافه‌رمانی‌یه‌کی ئاوا گه‌وره‌و چه‌ندین ساڵ شاردنه‌وه‌ی ڕاستی‌و لادان له‌ فه‌رمان که‌ بێگومان جێگای لێبووردن نه‌بووه‌‌و ته‌نانه‌ت پاش ئه‌و سزادانه‌ زۆر بێڕه‌حمانه‌یه‌ش له‌سه‌ر کاری وه‌لانه‌با که‌ هیچ، هێشتا هه‌ر باوه‌ڕێشی پێ‌بکاو بیشی نێرێته‌ شه‌ڕی نه‌یاران‌و سه‌ر بزێوانی و‌ڵاته‌که‌ی.

ڕووی دزێوی ئه‌و ساخته‌کاری‌یه‌ دێره‌دا خۆ ده‌نوێنی که‌ بۆ گه‌وره‌تر کردنه‌وه‌ی کوورۆش ده‌بێ ئیختۆویگۆ بکرێته‌ ئاژده‌هاک‌و به‌وه‌شڕا - سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی به‌کوته‌ی زۆر مێژوونووسانی فارس، و‌ڵاتی به‌بێ کێشه‌و شه‌ڕو به‌ئارامی به‌ڕێوه‌برد - بکرێته‌ زه‌ححاک‌‌. بۆوێنه‌ نووسه‌ری مێژووی ده‌هه‌زارساڵه‌ی ئێران له‌ لاپه‌ڕه‌ی 159 دا ده‌ڵێ: ”ئاستیاک تا ساڵی (550ی پ.ز) و‌ڵاتی به‌وپه‌ڕی لێزانی‌و لێوه‌شاوه‌یی به‌ڕێوه‌برد...“ پاشانیش بێ ئه‌وه‌ی سه‌رنج بداته‌ ڕسته‌کانی پێشووی ده‌ڵێ: ”...به‌ڵام سه‌رنجێکی وه‌های نه‌ده‌دا به‌ ئاسووده‌یی خه‌ڵکی‌و هه‌ر ئه‌وه‌ش بوو به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ ده‌وره‌ی دوایی‌ی پادشایه‌تی‌یه‌که‌ی، زۆربه‌ی خه‌ڵک لێی ناڕازی بن.“  به‌ڵام ناڵێ ئه‌گه‌ر ئه‌و پادشایه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌لێزانی‌و لێوه‌شاوه‌یی‌و له‌ ئاسایشدا و‌ڵاتی به‌ڕێوه‌بردووه‌، چۆن خه‌ڵکی لێ‌ڕازی نه‌بوون؟ له‌وه‌ڕا ده‌رده‌که‌وێ که‌ ئه‌وه‌ خه‌ڵک نه‌بوون که‌ له‌دژی ئاستیاک ڕه‌گه‌ڵ دوژمن که‌وتن. ئه‌دی ئه‌وانه‌ کێ‌بوون؟

نووسه‌ری کتێبی (تاریخی ماد ا.م. دیاکۆنۆف، ترجمه‌ کریم کشاورز، چاپی تاران، 1379، ‌لاپه‌ڕه‌ی  384تا387) له‌و جێگایه‌دا که‌ باسی کێشه‌و ناڕه‌زایی سه‌ردارانی ماد له‌ ئیختۆویگۆ ده‌کا: ”هێرۆدۆت ده‌ڵێ که‌ ئاستیاک (ئیشتوویگۆ) سه‌باره‌ت به‌ ماده‌کان بێبه‌زه‌یی بوو، به‌ڵام هه‌ر به‌ بێ نێوان له‌وێدا بابه‌ته‌که‌ ڕوون ده‌بێته‌وه‌ که‌ مه‌به‌ستی وی له‌ مه‌زنانی ماد یا (یه‌که‌م که‌سان له‌نێوان ماده‌کان)و پاشماوه‌کانی شا چکۆله‌کان‌و ده‌هیووپۆتی بووه‌. ... له‌و سه‌رده‌مه‌دا فه‌رمانڕه‌وایی‌یه‌کی به‌هێزو ‌ده‌سته‌ڵات‌و یێکگرتووی پادشایه‌تی له‌ ماددا، ته‌نیا به‌ مه‌رجی به‌ربه‌ره‌کانی له‌گه‌ڵ مه‌زنان‌و به‌ پاڵپشتی گشت ئازاده‌کان - بریتی له‌ کۆیله‌داران‌و ناکۆیله‌داران ده‌یتوانی سه‌ربگرێ. ئیشتوویگۆ (ئاستیاک) له‌ سیاسه‌تی خۆیدا له‌ ئامۆژگاری‌یه‌کانی دینی موغان که‌لکی وه‌ر ده‌گرت ‌و ئه‌و ئامۆژگاری‌یانه‌ به‌بڕوای من له‌و سه‌رده‌مه‌دا هێشتا له‌‌گه‌ڵ ده‌ستووراتی سه‌ره‌تایی‌و‌ په‌یوه‌ندیی دار له‌ گه‌ڵ ناوی زه‌رتۆشترا زۆری جیاوازی نه‌بووه‌‌و خه‌ڵک زۆر ئۆگری بوونه‌.... و موغان له‌و سه‌رده‌مه‌دا دوژمنانی له‌ ئاشتی نه‌هاتووی ده‌وڵه‌مه‌ندان‌و مه‌زنان‌و پێشه‌وایانی ئووله‌کانی ناوچه‌یی بوون، که‌ یێک گرتوو نه‌بوون‌و له‌گه‌ڵ ئه‌و ئامۆژگاری‌یانه‌ی له‌ زمانی زه‌رده‌شته‌وه‌ ده‌کوتران له‌ دژایه‌تیدا بوون.... وه‌بیر دێنینه‌وه‌ که‌ به‌ر له‌ زه‌رده‌شت شا چکۆله‌کان بۆخۆیان پێشه‌وای دینی بوون‌و له‌ئاکامدا ده‌سته‌ڵات‌و بڕکردنی قسه‌ی وان په‌یوه‌ندیی هه‌بوو به‌ پله‌ی دینی‌یان. تا ئه‌وکاته‌ی فه‌رمانڕه‌وایی‌و پادشایه‌تی‌و دین له‌ده‌ستی پاشماوه‌کانی ئه‌و شاچکۆلانه‌ دابوو، نه‌ده‌کرا مه‌زنانی عه‌شیره‌تیی کۆن به‌ته‌واوی به‌ تێشکاو بزانین. بۆیه‌ش ئه‌و دینه‌ یێک گرتووه‌ی که‌ موغه‌کان بێگومان نوێنه‌ری بوون - هه‌رچۆنێک بووبێ - بۆ شای ماد گرنگی‌یه‌کی یێکجار زۆری هه‌بوو. .. به‌ربه‌ره‌کانیی کۆیله‌دارانی ئاسایی ‌‌و که‌سانی لایه‌نگری ایشتۆویگۆ له‌لایه‌ک‌و مه‌زنان ‌و نه‌جیبانی گه‌وره (که‌ هارپاگه‌ له‌ مادو کوورۆش له ‌پارس له‌سه‌رووی ئه‌وان بوون) له‌دژیان، له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌ کێشه‌که‌ی به‌وپه‌ڕی تدونوتیژتری گه‌یاند. ئه‌وه‌یکه‌ له‌ سه‌رده‌می ئیشتۆویگۆ (ئاستیاک) دا شه‌ڕێکی گه‌وره‌ ڕووی نه‌داو شوێنێک داگیر نه‌کراو له‌ئاکامدا مه‌زنان‌و خزمه‌تکارانی له‌شکر ده‌ستکه‌وت‌و تاڵانێکیان له‌و سۆنگه‌وه‌ وه‌ده‌ست نه‌که‌وت، بێگومان بوو به‌هۆی توندتربوونی نێوان ناخۆشیی شا له‌گه‌ڵ ئه‌وتاقمه‌ له‌ کۆیله‌داران (و له‌شکری‌یان). هه‌رچۆنێک بێ له‌ سه‌رده‌می ئاشووری‌یه‌کانیشدا دۆخه‌که‌ ئاوا بووه‌و پادشایه‌تیی مادیش له‌زۆرباره‌وه‌ ببوو به‌ خاوه‌نی ڕێکخراوی کۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌وان. هه‌واڵێ په‌یوه‌ندیدار به‌ بێبه‌زه‌یی ایشتۆویگۆ (ئاستیاک) سه‌باره‌ت به‌ هارپاگه‌ هه‌ر وه‌ک ئه‌و چیرۆکه‌یه‌ که‌ هێرۆدۆت له‌باره‌ی تۆڵه‌ ساندنه‌وه‌ی ئێسکیته‌کا‌ن له‌ هووه‌خشته‌ره‌ (کیاکسار) ده‌گێڕنه‌وه‌و وه‌ک به‌شه‌کانی دیکه‌ی ئه‌و چیرۆکه‌ - که‌ گۆیا ئیشتۆویگۆ (ئاستیاک) له‌خه‌ودا سه‌رۆی بۆهاتووه‌و فه‌رموویه‌تی کوڕی ماندانای کچی بکوژن‌و منداڵه‌که‌یان خسته‌ پێش دڕندان‌و کۆیله‌یه‌کی شوان به‌شێوه‌یه‌کی سه‌رسووڕهێنه‌ر ڕزگاری کردو سه‌ره‌نجام کوڕه‌که‌ به‌پله‌ی پادشایه‌تیی خۆی گه‌یشته‌وه ... ئه‌وانه‌ هه‌موووی ئه‌فسانه‌ی سازکراون که‌ زۆر له‌سه‌ر سه‌رکه‌وتووانی به‌ناوبانگی ئه‌فسانه‌یی یا مێژوویی‌و یا دامه‌زرێنه‌رانی پادشایه‌تی‌یه‌کی گه‌وره‌ وه‌ک سارگۆن‌و مووساو فه‌ره‌یدوون‌و زۆری دیکه‌ کوتراون.

هێرۆدۆت به‌ مێژوونووسێکی دروستکارو بێلایه‌ن‌و ڕاست ناسراوه‌. ئه‌و هه‌ڵانه‌ی له‌ نووسراوه‌کانیدا پێکهاتوون، ئی ئه‌وکه‌سانه‌ن که‌ ئاگاداری‌یه‌کانیان داوه‌تێ که‌ به‌داخه‌وه‌ پارسه‌کان بوون‌و بۆیه‌ش زۆرتری نووسراوه‌کانی به‌ لایه‌نگریی پارسه‌کان خۆ ده‌نوێنن.

هێرۆدۆت بۆخۆی ده‌ڵێ که‌ ئیشتۆویگۆ (ئاستیاک) هارپاکه‌ی کرده‌ فه‌رمانده‌ی له‌شکری مادو ئاوا قسه‌ی خۆی ڕه‌د ده‌کاته‌وه‌. ... به‌ڵام ایشتۆویگۆ (ئاستیاک) بێگومان نه‌ک له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خوا لێی گۆڕیبوو، به‌ڵکوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ کارێکی بێبه‌زه‌یی‌یانه‌ی سه‌باره‌ت به‌ هارپاگه‌ نه‌کردبوو، کردی‌یه‌ فه‌رمانده‌ی له‌شکری خۆی... هه‌روه‌ها جێگای سه‌رسووڕمان نیه‌ که‌ هارپاگه‌ (ڕێبه‌ری پیلانی مه‌زنانی ماد) کوورۆشی پارسی بکاته‌ داواکاری تانج‌و ته‌ختی پادشایه‌تیی ماد. چونکه‌ کوورۆش که‌ کوڕی ماندانای کچی دووهه‌می ئیشتۆویگۆ (ئاستیاک)و نه‌وه‌ی هه‌قی بوو، که‌متر له‌ ”سپیتامه‌“ - که‌ به‌هۆی بیروباوه‌ڕه‌ ڕامیاری‌یه‌که‌ی له‌به‌رچاوی مه‌زنان ناخۆشه‌ویست‌و نه‌خوازراو بوو - شیاوی دانیشتن له‌ سه‌ر ته‌ختی شایی نه‌بوو.“

به‌وه‌دا ده‌رده‌که‌وێ که‌ کێشه‌ی کوورۆشیش له‌گه‌ڵ باپیری هه‌ر له‌ ڕکه‌به‌ریی ئه‌وو سپیتامه‌ڕا هاتووه‌و کێشه‌که‌ له‌سه‌ر پله‌و ده‌سته‌ڵات بووه‌ نه‌ک ته‌مای ئیختۆویگۆ بۆ کوشتنی کوورۆش به‌منداڵی. پێموایه‌ لێره‌دا هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ بۆ دانی ئاگاداریی به‌که‌لک به‌ خوێنه‌رانی به‌ڕێز، بۆزانینی‌زۆرتر‌و تێگه‌یشتنی باشتر له‌وپه‌یوه‌ندی‌یه‌داو له‌ ڕاستی‌دا هه‌ڵدانه‌وه‌ی به‌ڕه‌ له‌سه‌ر هه‌تێوه‌کان.... له‌سه‌ر هۆی خه‌یانه‌تی هارپاگه‌ش دیاکۆنۆف له‌ لاپه‌ڕه‌ی 21ی تاریخ ماد ده‌ڵێ: ”ئاستیاگ (ئیشتوویگۆ) له‌سه‌ر ته‌ختی شایی دانیشت‌و  35 ساڵ پادشایه‌تیی کرد. له‌ ئاکامی هاندانی هارپاگه‌، یێکێک له‌ مه‌زنانی ماد – که‌ دڵی له‌ هووه‌خشته‌ره‌ ئێشابوو – به‌هۆی کوورۆشی کوڕی ماندانای کچی ئاستیاک‌و که‌مبووجیه‌ی پارسی له‌سه‌ر ته‌خت وه‌لابرا.“

پاشان مێژوونووسانی فارس بۆ گه‌وره‌کردنه‌وه‌ی کوورۆش ڕاستی‌یه‌کان زۆر ده‌گۆڕن‌و تاکتیکه‌ زیره‌کانه‌کانی به‌ مرۆڤدۆستی ناو ده‌به‌ن. ئه‌وکوورۆشه‌ی پێته‌ختی باپیری تاڵان‌و له‌شکره‌که‌ی قڕده‌کا‌و خه‌ڵکی شاری باپیری خۆی به‌کۆیله‌ ده‌با، چۆنه‌ کۆیله‌ی یه‌هوودی ئازاد ده‌کاو له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی بابل - پاش گرتنی و‌ڵاته‌که‌یان - وا مێهره‌بان ده‌بێ‌و په‌رستگاکانیان بۆ ئاوه‌دان ده‌کاته‌وه‌و سوجده‌ بۆ بوته‌کانیان ده‌با؟ ئی بن به‌ڕه‌ی لێره‌دا دێته‌سه‌ر به‌ڕه‌ی که‌: ئه‌و ده‌بوو ده‌گه‌ڵ ”کرێزووس“ی پادشای لیدی به‌شه‌ڕهاتبا، که‌ خاوه‌نی سواره‌نیزام‌و چه‌ک‌وچۆڵی به‌کار بوو و له‌دژی کوورۆش له‌گه‌ڵ میسرو بابل‌و سپارتیش پێکهاتبوون. کوورۆش بابلی خافڵگیر کردو گرتی. ئه‌و به‌زیره‌کیی خۆی ده‌رسی له‌ تێشکانه‌که‌ی ئاشووری‌یان وه‌رگرتبوو و ده‌یزانی گه‌وره‌ترین هۆکاری تێشکانیان به‌ده‌ستی ماده‌کان، توندوتیژی‌و سته‌می له‌ سنوور به‌ده‌ریان بوو له‌گه‌ڵ گه‌لانی بنده‌ستیاندا، هه‌ر بۆیه‌ش بوو که‌ هێنده‌ی ده‌گه‌ڵ بابلی‌یه‌کان‌و یه‌هوودی‌یه‌کان چاکه‌و مێهره‌بانی نواند که‌ له‌هیچ داگیرکه‌رێک‌و ته‌نانه‌ت له‌ پادشاکانی خۆیانیش چاوه‌ڕوانی نه‌بوون. بابلی‌یه‌کان وایان کردبوو که‌ ته‌نانه‌ت گه‌لی خۆشیان خواخوایان بوو داگیرکه‌رێکی له‌وێنه‌ی کوورۆش له‌چه‌نگ پادشای سته‌مکاریان ده‌ربازیان کا. بۆیه‌ که‌ زانیان ڕه‌فتاری کوورۆش ئاوایه‌، نه‌ک به‌چاوی داگیرکه‌ر به‌ڵکوو به‌دیده‌ی ڕزگاریده‌رێک لێ‌یان ڕوانی. کوورۆش، که‌ داهێنه‌رو پسپۆڕێکی بێوێنه‌ی سه‌ربازیی سه‌رده‌می خۆی بوو، ئاوا زیره‌کانه‌ دڵی خه‌ڵکه‌که‌ی بۆلای خۆی ڕاکێشا. دوو مه‌به‌ستی له‌وکاره‌ هه‌بوون، که‌ هه‌رتکی بۆ جێبه‌جی بوون. یێکیان کردنی دووگه‌لی بێگانه‌ی بابل‌و یه‌هوود به‌ دۆستی خۆ. دووهه‌م له‌ئاکامی ئه‌و دۆستایه‌تی‌یه ‌دا دڵنیابوون له‌ پشتی جه‌بهه‌، واته‌ دڵنیایی له‌وه‌ی که‌ له‌کاتی هێرش بۆسه‌ر لیدی‌و میسرو ئێسپارتدا، له‌پشته‌وه ‌ڕا که‌س له‌گه‌ڵ دوژمنانی پێک نایه‌....

له‌و دوایی‌یانه‌دا هێندێک شتی دوور له‌ ڕاستیم له‌ کتێبه‌ مێژوویی‌یه‌کانی نووسه‌رانی کورد یا تلویزیۆنه‌کانی کوردی له‌زمانی هێندێک به‌ وته‌ی خۆیان مێژووزان که‌وته‌ به‌رچاووگوێ که‌ به‌ڕاستی تووشی سه‌رسامی کردم. بۆ وێنه‌ ”پڕۆفسۆر محه‌ممه‌د ئه‌مین زه‌کی“ له‌ کتێبی (تحقیقی تاریخی درباره‌ کردو کردستان)دا ده‌نووسێ: ”پاش کیاکسار، ئاژده‌هاک له‌ جێگای باوکی دانیشت‌‌و ماوه‌یه‌کی به‌بێ شه‌ڕو خوێن ڕشتن تێپه‌ڕاندو له‌ به‌دبه‌ختی‌یان هه‌ر له‌و کاته‌دا حکوومه‌تی فارس به‌هێزبوو و به‌هۆی ئه‌و لاوازی‌یه‌ش که‌ له‌ حکوومه‌تی ماددا به‌دیهاتبوو، به‌ سه‌رهه‌ڵدانی (کوروش = سیروس) یا که‌یخه‌سره‌و.... “

هه‌رچه‌ند که‌یخه‌سره‌و به‌پێی ناوه‌رۆکی ئاوێستا ته‌نانه‌ت ناتوانێ ئی سه‌رده‌می ماده‌کانیش بێ، چونکه‌ ئه‌و شایه‌ ئی سه‌رده‌می زه‌رده‌شته‌و زه‌رده‌شتیش به‌شاهیدیی مێژوو ئی 6000ساڵ پێش ماده‌کان بووه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ وێچواندنی ناویش بێ ئه‌ونووسه‌رانه‌ ده‌بوو که‌یخه‌سره‌و وه‌ کیاکسار (فره‌وه‌رتیش) بچوێنن که‌ زۆر نیزیکتره‌و زۆرتریش وه‌وی ده‌چێ تا کورۆش. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و کتێبه‌ یه‌کێکه‌ له‌ به‌نرخترینی ئه‌و کتێبانه‌ی له‌سه‌ر مێژووی کورد دیومن، به‌داخه‌وه‌ ئه‌و نووسراوه‌ی دوو خاڵی زۆر لاوازی تێدا به‌دی ده‌کرێن:

یه‌که‌م - ناوی ئاژده‌هاک بۆ ئیختوویگۆ دوایین پادشای ماد، که‌ هێندێک نووسه‌ری ده‌مارگرژی فارس که‌لکیان لێ‌وه‌رگرتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وپادشایه‌ی پێ‌‌بکه‌ن به‌ زه‌ححاکی خوێنڕێژ، که‌ دیاره‌ ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ زۆرتر له‌ به‌رهه‌می مێژوونووسانی هه‌رمه‌نی هه‌ڵێنجراوه‌. احسان نوری له‌ (تاریخ ریشه‌ نژادی کرد) ده‌ڵێ: ”ڤیکتۆر لانکلوا“ نووسراوه‌کانی نووسه‌رانی ئه‌رمه‌نیی کۆکردۆته‌وه‌و ده‌ڵێ ”به‌ ئه‌رمه‌نی به‌ (مادی) ده‌ڵێن مارو له‌ زمانی ئه‌رمه‌نیدا به‌ پاشماوه‌کانی ئاژده‌هاک دوایین پادشای ماد ده‌ڵێن (ویشتا بازوونه‌ک) واته‌ هه‌ژدیها زاده‌کان.“ - ئه‌وناوه‌ تاڕاده‌یه‌کیش وێده‌چی له‌وه‌ڕاهاتبێ‌ که‌ یۆنانی‌‌یه‌کان ئیختوویگۆیان کردووه‌ به‌ ئاستیاک‌‌و ئه‌و وشه‌یه‌ش وه‌ ئاژده‌هاک ده‌چێ که‌وابوو بۆ ئیختوویگۆی پێ نه‌که‌ن به‌ زه‌ححاکی خوێنڕێژ؟ و کاوه‌ی کوردیشی پێ نه‌که‌ن به‌خائینی کورد؟

دووهه‌م - ئه‌وه‌ی که‌ ڕاشکاوانه‌ کوروش به‌ که‌یخه‌سره‌و ناوده‌با، به‌جۆرێک که‌ ته‌نانه‌ت له‌ مێژوونووسێکی ده‌مارگرژی کوروش په‌رستی وه‌ک ذه‌بیح‌‌الله‌ مه‌نسووری وه‌پێش ده‌که‌وێته‌وه. ئه‌و که‌ کاتێک ناوی کوروش ده‌باو ده‌یه‌وێ بیکا به‌ که‌یخه‌سره‌و ئاوا ڕاست‌و ڕه‌وان نایڵێ‌‌و لانی که‌م ئه‌وه‌نده‌ ئینسافی تێدا دێڵێته‌وه‌ که‌ بڵێ: ”کوروش با بڵێین که‌یخه‌سره‌و“  سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و له‌ لاپه‌ڕه‌ی 96ی کتێبه‌که‌ی ده‌ڵێ: ”... له‌سه‌رده‌می ئاژیده‌هاک، دوایین پادشای ماد، ئه‌و حکوومه‌ته‌ له‌ساڵی (550ی پ.ز) به‌ده‌ستی سیرووس یا که‌یخه‌سره‌وی مه‌زنی پارسی له‌ناوچوو. پاش ڕووخانی حکوومه‌تی ماد، ته‌واوی سه‌رزه‌مینه‌کانی کوردستان له‌گه‌ڵ به‌شه‌کانی دیکه‌ی به‌رده‌ستی ماده‌کان که‌وتنه‌ به‌رده‌ستی فه‌رمانره‌وایانی هه‌خامه‌نشی - که‌یان....“ به‌ڵام دوایه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی له‌ لاپه‌ڕه‌ی 304ی کتێبه‌که‌ی دیوسیس یا دیاکۆی کردۆته‌ که‌یقوباد. به‌و واتایه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ڕاستیش بێ، ده‌بێ که‌یانی‌یان ماد بن‌. ئه‌دی هه‌خامه‌نشی‌و ماد که‌ دوو نه‌ته‌وه‌ی‌ جیان، چۆن ده‌توانن هه‌ردووکیان که‌یانی بن؟ ئه‌وه‌و ژماره‌یه‌کی دیکه‌ هه‌ڵه‌ی مێژوویی نیشان ده‌ده‌ن که‌ کتێبی له‌وبابه‌ته‌، له‌سه‌ر مێژووی کوردستان، ده‌بێ چه‌نده‌ له‌ ڕاستی‌و وردبینی به‌دوور بن، هه‌رچه‌ند به‌ده‌ستی نووسه‌ری کوردیش نووسراون، به‌ڵام له‌ تێکدانی مێژووی کورددا ته‌نانه‌ت له‌ نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌ توندڕه‌وه‌کانی فارسیش وه‌پێش که‌وتوونه‌وه‌.

جا بابزانین کوورۆش چۆن بۆته‌ که‌یخه‌سره‌و:

کتێبی (تاریخ ده‌هزارساله‌ ایران)  له‌ لاپه‌ڕه‌ی 51دا ده‌ڵێ: ”ئه‌و لێکۆڵه‌ره‌وانه‌ی که‌ بنه‌ماڵه‌ی که‌یانی‌و هه‌خامه‌نشی به‌یێک ده‌زانن، له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن که‌ که‌یخه‌سره‌و هه‌ر ئه‌و کوورۆشه‌ی هه‌خامه‌نشی‌یه‌، ئه‌و بیره‌یان له‌وه‌ڕا بۆ په‌یدا بووه‌ که‌ چیرۆکی ژیانی وان، ئه‌گه‌ر‌ به‌ته‌واویش نا، لانی که‌م تا ڕاده‌یه‌ک وێک ده‌چێ:

1-       دایکی هه‌ردووکان ئی نه‌ته‌وه‌ی بێگانه‌ن، واته‌ دایکی که‌یخه‌سره‌و کچی ئه‌فراسیابی‌ توورانی‌ودایکی کوورۆش کچی پادشای مادبووه‌.

2-       هه‌ردووک پادشا دوور له‌ باوکیان گه‌وره‌ ده‌بن: که‌یخه‌سره‌و له‌ ده‌رباری توورانی‌یان‌و کوورۆش له‌ ده‌رباری ماده‌کاندا.

3-       که‌یخه‌سره‌و پاش شه‌ڕی په‌یتاپه‌یتا توورانی‌یه‌کان له‌ ئێران وه‌ده‌ر ده‌نێ‌و کوورۆشیش پاش چه‌ندساڵ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ سه‌کاکان، ئه‌وان له‌ ئێران ده‌رده‌کاو سنووری ئێران ده‌گه‌یێنیته‌ سه‌یحوون‌و له‌ قه‌راغ ئه‌و چۆمه‌ شارێک به‌ناوی کوورۆش سازده‌کا.

4-       هه‌ر وه‌ک چۆنیه‌تی کوژرانی که‌یخه‌سره‌ومان لێ ڕوون نیه،‌ ئاگاداری‌یه‌کی ته‌واویشمان له‌سه‌ر مردنی کوورۆش نیه‌و مێژوونووسان له‌سه‌ری کۆک نین.

5-       ئاوه‌زو زانایی‌و دادگه‌ریی که‌یخه‌سره‌و له‌گه‌ڵ ئاقڵ‌و ته‌گبیر‌و لاواز لاواندنه‌وه‌ی کوورۆش وێکده‌چن.“  

ئایا هیچ دلیلێک بۆ سلماندنی شتێک ‌له‌وه‌ی بێناوه‌رۆکتر ده‌بێ؟

- هه‌ر چه‌ند دایکی هه‌رتکان له‌ نه‌ته‌وه‌ی باوکیان نه‌بوون، به‌ڵام وه‌ک یێک حیسابکردنی ماده‌کان که‌ خاوه‌نی ڕاسته‌قینه‌ی ئێران‌و دامه‌زرێنه‌ری یه‌که‌م پادشایی ئێران‌‌و بناخه‌دانه‌ری فه‌رهه‌نگی ئێران بوون‌و به‌ فه‌رمانڕه‌وای هه‌موو ئێران - به‌ فار‌سه‌کانیشه‌وه‌ - ناسراون نه‌ک وه‌ک داگیرکه‌ر.

- ده‌سته‌ڵاتی ماده‌کان به‌سه‌ر ئێراندا هه‌ر ماوه‌یه‌کی کورتی وه‌ک دوازده‌ساڵه‌ی ئه‌فراسیاب نه‌بووه‌، به‌ڵکوو زۆر درێژه‌ی کێشاوه‌و به‌پێچه‌وانه‌ی توورانی‌یه‌کان هه‌ر ئی زه‌مانی پادشایه‌ک نه‌بووه‌ به‌ڵکوو چه‌ندین پادشای ماد له‌ئێراندا (به‌ و‌ڵاتی پارسه‌کانیشه‌وه‌)‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌یان کردووه‌.

- ماده‌کان واته‌ تایفه‌ی دایکی کوورۆش له‌ هه‌موو مێژووداو به‌ وته‌ی هه‌موو مێژوونووسان به‌ ئێرانی ناسراون‌و هه‌رگیز ناوی داگیرکه‌ریان له‌سه‌ر دانه‌نراوه‌، که‌ چی توورانی‌یه‌کان ته‌نیا شایه‌کیان بۆ ماوه‌یه‌کی کورت ئێرانی داگیر کردووه‌و له‌لایه‌ن ئێرانی‌یانیشه‌و وه‌ک داگیرکه‌ر ڕه‌تێنراوه‌و ده‌رکراوه‌.

ڕاسته‌ هه‌رتک پادشا دوور له‌باوکیان گه‌وره‌ده‌بن، به‌ڵام شێوه‌ی گه‌وره‌بوون‌و ڕه‌وتی ڕووداوه‌کانی په‌یوه‌ندیدار به‌ باوکیان ئه‌وه‌نده‌ لێک دوورن که‌ وێک چواندنیان به‌ هیچ فێڵ‌و داتاشین‌و ڕاسته‌وپاسته‌کردنێک ناگونجێ:

- هه‌ر چه‌ند دایکی هه‌رتکان له‌ نه‌ته‌وه‌ی باوکیان نه‌بوون، به‌ڵام وه‌ک یێک حیسابکردنی ماده‌کان که‌ خاوه‌نی ڕاسته‌قینه‌ی ئێران‌و دامه‌زرێنه‌ری یه‌که‌م پادشایی ئێران‌‌و بناخه‌دانه‌ری فه‌رهه‌نگی ئێران بوون‌و به‌ فه‌رمانڕه‌وای هه‌موو ئێران - به‌ فار‌سه‌کانیشه‌وه‌ - ناسراون نه‌ک وه‌ک داگیرکه‌رو ده‌سته‌ڵاتیشیان به‌سه‌ر ئێراندا هه‌ر ماوه‌یه‌کی کورتی وه‌ک دوازده ‌ساڵه‌ی ئه‌فراسیاب نه‌بووه‌، به‌ڵکوو زۆر درێژه‌ی کێشاوه‌و به‌پێچه‌وانه‌ی توورانی‌یه‌کان هه‌ر ئی زه‌مانی پادشایه‌ک نه‌بووه‌ به‌ڵکوو چه‌ندین پادشای ماد له‌ئێراندا (به‌ و‌ڵاتی پارسه‌کانیشه‌وه‌)‌ فه‌رمانڕه‌وایی‌یان کردووه‌. ماده‌کان واته‌ تایفه‌ی دایکی کوورۆش له‌ هه‌موو مێژووداو به‌ وته‌ی هه‌موو مێژوونووسان به‌ ئێرانی ناسراون.

- ماده‌کان هه‌رگیز ناوی داگیرکه‌ریان له‌سه‌ر دانه‌نراوه‌، که‌ چی توورانی‌یه‌کان ته‌نیا شایه‌کیان بۆ ماوه‌یه‌کی کورت ئێرانی داگیر کردووه‌و له‌لایه‌ن ئێرانی‌یانیشه‌و وه‌ک داگیرکه‌ر ڕه‌تێنراوه‌و ده‌رکراوه‌.

- هه‌ڵسه‌نگاندنی ماده‌کانی دامه‌زرێنه‌ری ئێران له‌گه‌ڵ توورانی‌یه‌کان که‌ هه‌میشه‌ به‌دژی ئێران ناسراون ئه‌وه‌نده‌ ده‌لیلێکی بی‌ناوه‌رۆکه‌ که‌ منداڵیش پێکه‌نینی پێی دێ. به‌بێگانه‌ناسینی ماده‌کانیشم له‌لایه‌ن مێژوونوسانی له‌و چه‌شنه‌ی فارس له‌لا سه‌یر نیه‌، هه‌ر وه‌ک یێکه‌م جاریش نیه‌. کورد به‌درێژایی مێژوو له‌ ئێراندا وه‌ک بێگانه‌ سه‌یری کراوه‌و وه‌ک بێگانه‌ش هه‌ڵس‌وکه‌وتی ده‌گه‌ڵدا کراوه‌. له‌وبواره‌دا ئه‌وه‌نده‌ به‌ڵگه‌ی مێژوویی هه‌ن که باسکردنیان له‌و به‌شه‌دا ناگونجێ‌و له‌جێی خۆدا ده‌چمه‌سه‌ریان. به‌ڵام یێکێک له‌ نموونه‌کانی هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ کوورۆش پاش ئه‌وه‌ی به‌هێزی خائینانی ناوخۆی ماد هاته‌ سه‌رکارو سه‌ربه‌خۆیی کوردی خسته‌گۆڕه‌وه‌، هه‌رچه‌ند نه‌یوێرا میرانی کورد له‌سه‌ر و‌ڵاته‌کانی خۆیان دانه‌نێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر وه‌ک له‌دواییدا ده‌یبینین، سه‌ربه‌خۆیی‌یه‌کی نیوه‌چڵیشی له‌ناوچه‌ی خۆیاندا پێ ڕه‌وا نه‌دیتن‌و چاوه‌دێری پارسی له‌سه‌ر دانا‌ن. داریووشی هه‌خامه‌نشی به‌وه‌ش ڕانه‌وه‌ستاو میره‌ماده‌کانی هه‌ر کۆ کردنه‌وه‌، وه‌ک ئه‌وکاره‌ی سه‌فه‌وی‌و قاجارو عوسمانی‌و ئاتاتورک، ده‌وری 2000 - 2500 ساڵ دواتر کردیان. 

ڕاسته‌ هه‌رتک پادشا دوور له‌باوکیان گه‌وره‌ده‌بن، به‌ڵام شێوه‌ی گه‌وره‌بوون‌و ڕه‌وتی ڕووداوه‌کانی په‌یوه‌ندیدار به‌ باوکیان ئه‌وه‌نده‌ لێک دوورن که‌ وێک چواندنیان به‌ هیچ فێڵ‌و داتاشین‌و ڕاسته‌وپاسته‌کردنێک ناگونجێ:

- باوکی کوورۆش ئێرانی بووه‌و له‌ ماڵه‌خۆ‌و نیشتمانی خۆیدا (واته‌ وڵاتی پارس) بۆته‌ فه‌رمانڕه‌واو په‌نابه‌ر نه‌بووه‌و له‌ باوکی خۆی نه‌تۆراوه‌‌و نه‌چۆته‌ پاڵ نه‌ته‌وه‌یه‌کی بێگانه‌، که‌چی سیاوه‌شی باوکی که‌یخه‌سره‌و له‌باوکی خۆی تۆراوه‌و په‌نای بردۆته‌ به‌ر پادشای تووران که‌ بێگانه‌و دووژمنی له‌ئاشتی نه‌هاتووی ئێران‌و به‌ته‌مای داگیرکردنی و‌ڵاتی باوکی سیاوه‌ش بووه‌.

- سیاوه‌شی باوکی که‌یخه‌سره‌و به‌ده‌ستی بابی دایکی‌و له‌ وڵاتێکی بێگانه‌ ده‌سته‌ڵاتی ناوچه‌یه‌کی دوور له‌ پارسی پێ ئه‌سپێردراوه‌.

- باوکی کوورۆش فه‌رمانڕه‌وای پارسیش بووه‌، نه‌ک ئی شوێنێکی دوور له‌ نیشتمانی خۆی‌و ته‌نانه‌ت به‌یارمه‌تیی کو‌ڕه‌که‌ی له‌دژی خه‌زووری خۆی (پادشای ماد) پیلانی گێڕاوه‌....

- باوکی که‌یخه‌سره‌و به‌ده‌ستی خه‌زووری خۆی کوژراوه‌،

- باوکی کوورۆش زیندوو بووه‌و که‌س ته‌مای کوشتنێی تێدا نه‌بووه‌.

- که‌یخه‌سره‌و بوتخانه‌ی بوتپه‌رستانی له‌ که‌ناری گۆلی چیچێست وێران کردووه‌، ئه‌و وه‌ک مه‌زداپه‌رستێک دژی چه‌ندخواپه‌رستی‌و بوتپه‌رستی بووه‌.

- کوورۆش دژایه‌تیی هیچ ئوولێکی نه‌ده‌کردو نه‌ک هه‌ر بوتخانه‌ی وێران نه‌ده‌کردن، به‌ڵکوو به‌وته‌ی مێژوونووسان ته‌نانه‌ت هه‌رشوێنێکی ده‌گرت بوتخانه‌کانی بۆ ده‌پاراستن، ته‌نا‌نه‌ت به‌دابی خۆیان نوێژیشی تێدا ده‌کردن‌و ئه‌گه‌ر وێرانیش بووبان بۆی ئاوه‌دان ده‌کردنه‌وه‌.

- که‌یخه‌سره‌و ئی زه‌مانی زه‌رده‌شت‌و پشتیوانی بووه‌، به‌ڵام کوورۆش زۆر دوای زه‌رده‌شت بووه‌‌و زه‌رده‌شتی هه‌ر نه‌شدیوه‌.

- باوک‌و باپیری کوورۆش پادشای چووکه‌ بوون که‌ هه‌ر ناوچه‌ی خۆیان‌ ئه‌ویش له‌ژێر ده‌ستی پادشای گه‌وره‌تردا له‌به‌رده‌ستدابووه‌و هیچکامیان ده‌ستیان له‌ دوورتر له‌ناوچه‌ی خۆیان نه‌ڕۆیشتووه‌و پادشای هه‌موو ئێران نه‌بوون،

به‌ڵام که‌یخه‌سره‌و باب‌و باپیری بابیشی پادشای گه‌وره‌و سه‌ربه‌خۆو ئی هه‌موو ئێران بوون نه‌ک هه‌ر ئی ناوچه‌یه‌ک.   

- ده‌لیلی 3و4و 5 ئه‌وه‌نده‌ لاوازن که‌ هه‌ر بۆ ڕه‌دکردنه‌وه‌ش نابن، به‌هه‌زاران پادشای به‌هێز له‌ دنیادا هه‌ن که‌ دوژمنانیان له‌ و‌ڵاتی خۆیان وه‌ده‌رناوه‌و زۆر پێش کوورۆشیش هووه‌خشته‌ره‌ی‌ پادشای ماد نه‌ینه‌وای گرت‌و به‌ڵای ئاشووری‌یه‌کانی داگیرکه‌ری بۆهه‌میشه‌ له‌سه‌ر خه‌ڵکی ئێران که‌م کرده‌وه‌. ڕوون نه‌بوونی چۆنیه‌تی مردنی دووکه‌سیش به‌ڵگه‌یه‌ک نیه‌ بۆ یێکبوونیان‌و خۆ بۆ وێکچوونی ڕه‌فتارو ئاوه‌زی دووکه‌سیش که‌ پێوانه‌یه‌کی به‌رچاو له‌ گۆڕێدا نیه‌و له‌ ئه‌ندازه‌گرتن نایه‌، ئیدی هه‌ر بۆ باسکردنیش نابێ.

پاشان نووسه‌ری (تاریخ ده‌ هزارساله‌) هه‌ر له‌وێدا له‌سه‌ری ده‌ڕواو ده‌ڵێ: ”نولدکه‌ Noldeke“ به‌ڕاشکاوی دان به‌ حایشاندنی یێکبوونی هه‌خامه‌نشی‌و که‌یانی‌یان داناهێنێ‌و ڕه‌نگه‌ به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌فراسیاب‌و ئاستیاک، کوور‌ۆش‌و که‌یخه‌سره‌و و هارپاگووس‌و پیرانی وه‌یسه‌ له‌ڕاستیدا ویستبی پاساو بۆ حایشاندنه‌کانی هێرتێل (Hertel)و هێرتسفێلد (Hertzfeld) بێنێته‌وه‌. به‌ڵام لێکۆڵینه‌وه‌کانی کریستین سێن (Keristensen)و ڕه‌خنه‌کانی وی له‌سه‌ر هێرتێل‌و هێرتسفه‌لد تا ڕاده‌یه‌کی جێگای په‌سند حایشاندنی یێکبوونی که‌یانی‌یان‌و هه‌خامه‌نشی‌یان ڕه‌د ده‌کاته‌وه‌و ئه‌ودووانه‌ به‌ته‌واوی لێک جیا ده‌کاته‌وه‌. 

له‌بیرم نیه‌ له‌کورد تیوی یا تلویزیۆنی کوردستان وتووێژیان له‌گه‌ڵ مامۆستایکی کوردی مێژوو ده‌کرد. هێندێک له‌قسه‌کانی ده‌ری ده‌خست ناوبراو ئه‌وه‌ی زۆرکه‌می له‌سه‌ر ده‌زانێ مێژووی کۆنه‌‌‌و ته‌نانه‌ت له‌ مێژووی سه‌رده‌میش ئاگاداری‌یه‌کی له‌قه‌ده‌ر خوێنده‌واریی خۆی نیه‌. ناوبراو ڕایه‌کی زۆر سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ی هه‌بوو. پێی وابوو کاوه‌ چونکه‌ له‌ئیسفه‌هان بووه‌ کورد نیه‌. ئه‌و مێژوو زانه‌ هه‌ر نازانێ که‌ ئیسفه‌هان له‌ زه‌مانی حکوومه‌تی ماده‌کاندا سنووری لای خوارووی و‌ڵاتی ماد بووه ئێستاش هه‌ر له‌ شوێنێکی زۆر نیزیک له‌ ئیسفه‌هان شارێک به‌ ناوی شاری کو‌رد (شهر کرد) هه‌یه‌، که‌ دوایه‌ له‌جێی خۆیدا باسی ده‌که‌م، ئه‌گه‌ر واشی دانێین که‌ ئیسفه‌‌هان له‌سه‌ر خاکی ماد نه‌بووبێ‌، ئه‌وه‌نده‌ له‌کوردستان نیزیک بووه‌ که‌ وه‌ستایه‌کی ده‌ست ڕه‌نگینی کورد که‌ کاوه‌بێ به‌هاسانی بگونجێ بچێ له‌وێ پیشه‌که‌ی خۆی بخاته‌ خزمه‌تی خه‌ڵکی‌‌و ئه‌وه‌ش کاوه‌ له‌ کوردبوونی ناشواته‌وه‌. تازه‌ ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی باسی بوونی کاوه‌ له‌ ئیسفه‌هانیش ده‌که‌ن، ده‌ڵێن کاوه‌ ئاسنگه‌رێکی خه‌ڵکی یێکێک له‌ گونده‌کانی ده‌وری ئیسفه‌هان بووه‌‌ هه‌ر له‌شاریش نه‌بووه‌ عه‌بدولعه‌زیمی ڕه‌زایی له‌ کتێبی (تاریخ ده‌ هزارساله‌ ایران)دا له‌ زمان ته‌به‌ری ڕا ده‌ڵێ: ”.. له‌و کاته‌دا له‌ ئیسفه‌هان پیاوێک هه‌بووه‌ به‌ناوی کاوه‌، که‌ ئاسنگه‌ر بوو ‌و له‌ گوندێک ده‌ژیا...“ 

ئه‌و مامۆستاکورده‌ی مێژوو و ئه‌فسانه‌ وه‌ک بناغه‌ی مێژووی کۆن ڕه‌د ده‌کاته‌وه‌و ده‌لیله‌که‌ش به‌وه‌ دێنێته‌وه‌ که‌ هۆشه‌نگ 1000 ساڵ پاشایه‌تیی کردووه‌و مرۆڤ ناتوانێ هه‌زارساڵ بژی. له‌وه‌ ئاگادار نیه‌ که‌ زۆرجار کاتێک باسی 1000 ساڵ ده‌سته‌ڵاتی هۆشه‌نگ یا زه‌ححاک‌و... دێته‌ گۆڕێ، ئه‌و ماوه‌ دوورودرێژه‌ ناتوانێ ته‌مه‌نی که‌سێک بێ به‌ڵام زۆر وێده‌چی نوێنه‌ری چاخێکی دوورو درێژی خۆشی (وه‌ک هۆشه‌نگ که‌ ده‌توانێ ده‌ورانی ده‌سته‌ڵاتی گووتی‌یه‌کان بێ) یا سته‌م‌و خوێنڕێژی (وه‌ک زه‌ححاک که‌ زۆرتر وه‌ زه‌مانی ده‌سته‌ڵاتی ئاشوورێ‌یه‌کان ده‌چێ). ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی وه‌به‌رچاو بگرین که‌ زۆر له‌ گه‌لان مێژووی دێرینی خۆیان هه‌ر له‌و چیرۆک‌و ئه‌فسانانه ساغ کردۆته‌وه‌و ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر سه‌رنج ‌بده‌ینه‌ نووسراوه‌کانی مێژوونووسانی کۆنی وه‌ک هێرۆدۆتیش که‌ به‌ باوکی مێژوو ناسراوه‌، یا ئه‌و به‌رده‌نووسانه‌ی کراون به‌ بناغه‌ی مێژووش دنیایه‌ک ئه‌فسانه‌وشتی به‌دوور له‌ ئاوه‌زیان تێدا ده‌بینینه‌وه‌. نه‌ک هه‌ر ئه‌وانه‌ی زۆر کۆنی وه‌ک هێرۆدۆت‌‌و که‌تزیاس‌و ..... که‌ ئی نیزیک به‌ 25 سه‌ده‌ پێش ئێستان، به‌ڵکوو ته‌نانه‌ت له‌ (تاریخ عالم آرای صفوی ص103 – 108) که‌ ئێرانیه‌کان شانازیشی پێوه‌ده‌که‌ن، نووسراوه‌که‌ی پڕه‌ له‌ ئه‌فسانه‌و شتی سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌ڵێ: ”کاتێک له‌شکری شاعه‌بباس له‌ ڕه‌پێ‌‌نانی باریک به‌گی فه‌رمانداری به‌غدادا له‌ زێ‌یه‌یان داو هه‌موو به‌ساغی په‌ڕینه‌وه‌ هه‌ر یێکێک نه‌بێ که‌ ئاو بردی، شاعه‌بباس کوتی ئه‌وه‌ له‌مه‌ نیه‌ ده‌نا ئاو نه‌یده‌برد، بیگرنه‌وه‌ بزانن کێیه‌، که‌ کابرای له‌ ئاوێ ده‌گرنه‌وه‌ ده‌بینن‌ کلکی هه‌یه‌، ده‌رده‌که‌وێ له‌ کوردانی یێزیدیی گه‌ڵ له‌شکری باریک به‌گ بووه‌ که‌ نه‌یتوانیوه‌ له‌گه‌ڵ وان ده‌رباز بێ بۆیه‌ خۆی ده‌ناو له‌شکره‌که‌یاندا شاردۆته‌وه‌...“ خۆ ئه‌وه‌ هه‌ر ئی 5 سه‌ده‌ پێش ئێستایه‌و ئێرانیه‌کانیش به‌شانازی‌یه‌وه‌ به‌سه‌رچاوه‌یه‌کی باوه‌ڕپێکراوی مێژووی سه‌فه‌ویی ده‌زانن. که‌وابوو ئه‌گه‌ر ئه‌فسانه‌ وه‌ک سه‌رچاوه‌یه‌کی مێژووی کۆن وه‌لانێن، چمان بۆ ده‌مێنێته‌وه‌؟ له‌جێی خۆیدا وردتر ده‌چمه‌وه‌ سه‌ر ئه‌و باسه‌ بۆیه‌ لێره‌دا به‌کو‌رتی ده‌یبڕمه‌وه‌. 

مرۆی وریا به‌چاوپێداخشاندنێک به‌ نووسراوه‌ی مێژوونوووسانی فارس‌و یا لایه‌نگرانیان ده‌توانێ لێ‌یان له‌هه‌ڵڵاداو ئی بن به‌ڕه‌یان لێ بێنێته‌ سه‌ر به‌ڕه‌ی. بۆوێنه‌ هێرۆدۆت به‌ئاشکرا ده‌ری ده‌خا که‌ ڕوانگه‌ی له‌سه‌ر ماده‌کان باش نه‌بووه‌و زۆرتر که‌وتۆته‌ ژێر کار تێکردنی پارسه‌کان، کاتێک باسی دیاکۆ ده‌کاو ده‌ڵێ: ”یێکێک له‌ که‌سانی به‌ئاوه‌زی ماد به‌ناوی دیۆکێس (Deiokes) کوڕی فروۆ‌‌رتێش (Phruortesh) هه‌وای به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سته‌ڵات‌و پادشایه‌تیی که‌وته‌سه‌ری. جا بۆ دابینکردنی هه‌ستی مه‌زنی خوازیی خۆی گه‌ڵاڵه‌ی داڕشتن.... ئه‌و که‌ له‌لایه‌که‌وه‌ باوه‌ڕی به‌ دادپه‌روه‌ری بوو و له‌ لایه‌کیشه‌وه‌ خوازیاری ده‌سته‌ڵات بوو،... “ (تاریخ ده‌ هزارساله‌ ایران، عبدالعظیم رضائی، ص154) ئه‌وه‌ له‌کاتێکدایه‌ که‌ ناوبراو خه‌یانه‌تی کوورۆشی هه‌خامه‌نشی به‌ باپیری به‌ هێنانه‌وه‌ی ئه‌فسانه‌یه‌ک پاساو ده‌داته‌وه‌و باسی مه‌زنیخوازی‌و ده‌سته‌ڵاتخوازیی کوورۆش ناکا، که‌ چۆن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی پوورزاکه‌ی بۆ جێنشینیی ئیختۆویگۆ دیاری کرا، ئاڵای یاخیبوونی هه‌ڵداو ته‌نانه‌ت پێته‌ختیشی تاڵان کردو کێشایه‌وه‌ شاری باوکی.

یا هه‌ر ئه‌و کتێبه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی 155یدا ئاوا سه‌ربه‌خۆیی خوازیی فره‌وه‌رتیش لێکده‌داته‌وه‌: ” ... به‌ڵام پاش ماوه‌یه‌ک له‌ئاکامی له‌خۆ باییبوونی به‌هۆی زاڵبوونی به‌سه‌ر پارسه‌کاندا‌و پێکهاتنی له‌گه‌ڵ کیمێری‌یان‌و مانتائی‌یان، بڕیاری دا هێرش بکاته‌ سه‌ر ئاشوورو و‌ڵاته‌که‌ی به‌ته‌واوی سه‌ربه‌خۆ بکات‌و...“

له‌ زۆر نووسراوه‌ی مێژوویی دا باس ده‌کرێ که‌ ماده‌کان ئاسه‌وارێکیان به‌ نووسراوه‌ لێ به‌جێ نه‌ماوه‌ بۆیه‌ مێژوویان زۆر ڕوون نیه‌، که‌ ئه‌گه‌ر لێی وردبینه‌وه‌، به‌زۆرهۆ ئه‌وه‌ش جێگای گومانه چونکه‌ هه‌روه‌ک له‌جێگای خۆیدا باسی ده‌که‌ین، ئه‌وان که‌ پێش پارسه‌کان ‌خه‌ت‌و خوێنده‌واری‌یان له‌ و‌ڵاتی ئاریادا بڕه‌و پێداو گرنگی‌یه‌کی زۆریان دایه‌ خوێندن‌و خوێنده‌واری، چۆن ده‌کرێ له‌ خۆ ناساندیان به‌ نووسراوه‌ ئه‌وه‌نده‌ی پارسه‌کانیان پێ نه‌کرابێ - پارسه‌کان نووسینیش له‌ماده‌کان فێربوون - ‌و یا له‌گه‌لانی دراوسێ په‌ند وه‌رنه‌گرن‌و بۆ نه‌وه‌که‌یان نه‌نووسن که‌ چیان کردووه‌. تۆ بڵێی هه‌خامه‌نشیان که‌ به‌ره‌به‌ره‌ ده‌سته‌ڵاتی ماده‌کانیان که‌م کرده‌وه‌، ئاسه‌واره‌کانیشیان نه‌سڕیبنه‌وه‌؟ ئه‌وانه‌و زۆر بابه‌تی دیکه‌ له‌به‌رده‌م مێژوونووسی کورددان که‌ نه‌وه‌ی کوردیان لێ تێ‌‌بگه‌یێنێ.

بۆیه‌ قۆڵم لێهه‌ڵماڵی که‌ به‌دوای ڕاستی‌یه‌کاندا بگه‌ڕێم‌و تاده‌کرێ به‌ به‌ڵگه‌ی ڕوونی مێژوویی ڕاستی‌یه‌کان ڕوون که‌مه‌وه‌. کێشه‌ی گه‌وره‌ی من له‌و بواره‌دا دوور بوون له‌ و‌ڵات‌و سه‌رچاوه‌ بوو. زمانی ئینگلیسیم ئه‌وه‌نده‌ باش نه‌بوو که‌ بچمه‌ ناو سه‌رچاوه‌مێژوویی‌یه‌کانی ده‌ره‌وه‌ هه‌رچه‌ند ئه‌وانیش به‌داخه‌وه‌ بۆ پێگه‌یشتن به‌ ڕاستی‌یه‌کان زۆر لاوازن. ئه‌وان هه‌موو شته‌کانیان له‌ و‌ڵاتانی به‌رده‌ستی داگیرکه‌رانی کوردستان وه‌ده‌ست که‌وتووه‌، هه‌موویان له‌ زمانی نه‌یارانی کورد بیستووه‌، بناخه‌ی مانالێدانه‌وه‌و تێگه‌یشتنیان به‌جێگای ئه‌وه‌ی زمانی کوردی بێ‌و له‌و زمانه‌ ـ که‌ له‌ زمانی ئاوێستاو مادو په‌هله‌وی‌و به‌گشتی باپیرانی کورد نیزیکتره‌ - بۆ خوێندنه‌وه‌ی به‌ڵگه‌نامه‌کانی کۆنی مێژوویی که‌لک وه‌رگرن، له‌زمانه‌ نامۆیه‌کانی دیکه‌ی ناوچه‌ که‌لکیان وه‌رگرتووه‌. بێجگه‌ له‌وه‌ش زۆرتر سه‌رنج دراوه‌ته‌ ئاسه‌واری مێژوویی ده‌ره‌وه‌ی کوردستان‌و زۆرکه‌م لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئی ناوچه‌ی کورده‌واری کراوه‌.

نووسینی: عه‌بدوڵڵا ئیبڕاهیمی
ئادیلاید
ئوسته‌رالیا

17/12/2006

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.