Ö:: فیدراڵیزم و سووکه‌ ئاوڕێکی مێژوویی. به‌شی یه‌که‌م

نووسینی: جه‌لال حاجی‌زاده

به نا‌وی یه‌زدانی مه‌زن
به‌شی یه‌که‌م:
با‌به‌ت: فیدراڵیزم و سووکه‌ ئاوڕێکی مێژوویی

پێشه‌کی :
چه‌مکی فیدراڵیزم‌، به شێوه‌ی هه‌نووکه‌‌ی خۆی‌، له سه‌‌ده‌کانی (17
_18)ی زایینی وه‌‌ک واژه‌‌یه‌‌کی ‌‌سیاسی و کۆمه‌‌ڵایه‌‌تی هاتۆته کایه‌وه.
وێده‌چێ‌، شۆڕشی مه‌زنی فه‌ڕه‌نسه و ئه‌مریکا ((ووڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا)) به شێوازێکی نوێ، له هاتنه کایه‌و په‌ره‌سه‌ندنی فیدراڵیزم و پێویستیه‌کانی ڕ‌‌‌ۆڵێکی گرینگیان به‌خۆوه بینیبێت‌.
به واتایه‌کی دیکه‌‌، له چاخی‌‌(17-18) دا ئه‌‌م دوو شۆڕشانه، له سه‌‌ربنه‌‌مای دروشمی ئازادی‌‌، برایه‌‌تی و یه‌‌کسانی‌، وه‌‌ک هانده‌‌رێکی به که‌‌ڵک، له مه‌‌ڕ فیدراڵیزم و به‌ره‌‌وپێدانی کاریگه‌‌ریه‌‌کی ئه‌‌وتۆیان
نواندووه‌‌.
له راستیدا
، بیروباوه‌ڕی فیدراڵیزم له مێژوودا‌‌، ز‌‌‌ۆرکۆنه‌‌، له به‌‌ر ئه‌‌وه ر‌‌‌ۆژئاواییه‌‌کان و پسپۆڕانی بواری کۆمه‌‌ڵایه‌‌تی و رامیاری‌‌، سه‌‌ره تاکه‌‌ی بۆ‌‌سه‌‌رده‌‌می «ئه غریقی»یه کۆنه‌‌کان هه‌ڵده‌‌گه‌ ڕه‌ێننه‌‌وه‌‌.
له‌و هێڵيه‌شه‌وه‌ بۆ پته‌‌و کردنی بۆ چوونه کانیان‌‌، یه‌‌کێتی «ئه سینا و دیلیا
athenia & dilia» و یه‌‌کێتی «‌‌ئه‌‌خیان‌‌achean » له‌‌(281-146)ی پ.ز، به‌ به‌ڵگه ده‌‌هێننه‌‌وه‌‌.( ‌حوسێن محه‌مه‌د‌ عه‌زیز – فیدراڵیزم و ده‌وڵه‌تی فیدراڵ –چاپی باشووری کوردستان)
جگه له‌‌وانه ئیمپڕاتووری (ر‌‌‌ۆمانی)یش که له سه‌ده‌ی حه‌‌وته‌‌می زاییندا دامه‌‌زراوه‌‌، وه‌‌کوو به ڵگه‌‌یه‌‌کی تر دێننه گۆڕێ .
به پێچه‌‌وانه‌‌ی‌‌، ر‌‌‌ۆژ‌‌ئاواییه‌‌کان‌‌، ئێمه له سه‌‌ر ئه‌و ‌‌‌‌باوه‌‌ڕه‌‌ین که بناغه‌‌ی مێژوویی فیدراڵیزم له کوردستانی کۆن واته ر‌‌‌ۆژهه‌‌ڵاتی ناوین ‌‌و‌‌ده‌‌شتی ئێران داڕێژراوه و به‌ ئاشکرایی جێ په‌نجه‌ی کوردی پێوه‌دیاره‌.
دیاره بۆ سه‌‌لماندن و پته‌وکردنی ئه‌‌و ڕا و بۆ‌‌چوونه‌‌ش په‌‌نجه بۆ هه‌‌ندێک نموونه‌‌ی مێژوویی راده‌‌کێشین‌‌.
لۆلۆبیه‌‌کان‌‌، گوتیه‌‌کان و میتانیه‌‌کان‌‌، ده‌‌وڵه‌‌تێکی سه‌‌ر‌‌به‌‌خۆو نیمچه فیدراڵیان له مێزوپوتامیادا بنیات ناوه‌‌.(دارمستتر-دیاکۆنۆف-هێرتسفێڵد مینۆڕسکی-‌
واسيلي نيكيتین –دکتۆر سپایزار) <1>.

به پێی وته‌‌ی مێژوو‌‌نووسان و ئاسه‌‌وار ناسه‌‌کان‌‌، ئه‌‌و حکومه‌ت و‌ ده‌وڵه‌‌تانه‌‌، هه‌‌ر له‌‌‌سه‌ره‌تا‌‌ی دروستبوونیانه‌وه‌‌، له چه‌‌ندین هۆز و عاشیره‌‌تی ئۆتۆنۆمی جیاجیا پێکهاتوون و له سه‌‌ر بنه‌‌مای یه‌‌کێتی و فیدراتیویی‌‌، به‌ردی بناغه‌‌ی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان قایم کردووه‌‌.

هوریه‌‌‌‌کانی ئاریایی‌‌‌‌«که ئه‌‌‌‌وانیش ره‌‌‌‌گه‌‌‌‌زی کوردیان هه‌‌‌‌بووه‌‌‌‌». له ساڵانی‌‌‌‌(2000-1500)ی پێش زایین‌‌‌‌، کۆنفدراسیۆنێکی ناڕاسته‌‌‌‌و خۆیان له هۆز و تیره‌کانی هاونه‌‌‌‌ژاد و ناوچه ئه‌‌‌‌میر‌نشینه‌‌‌‌کانی خۆیان پێکهێناوه‌‌‌‌، به واتایه‌‌‌‌ک، به شێوازێکی هه‌‌‌‌رێم و فیدراڵی یا خود به چه‌‌‌‌شنی هاوپه‌یمانیه‌‌‌‌تی و یه‌‌‌‌کێتی‌‌‌‌(coalition and federation) کاروباری ناوخۆ یان به‌‌‌‌ڕێوه بردووه‌‌‌‌.(کورد و کوردستان-مه‌ردوخ کوردستانی) وه‌(عه‌‌لائه‌ددین سه‌جادی)-( ( تحقيقي درباره‌ كرد و كردستان-پروفسور محمدامين زكي-ترجمه و توضيح –حبيب الله تاباني-انتشارات آيدين-1377)

به گوێره‌‌‌‌ی ده‌‌‌‌قه‌‌‌‌کانی ئاڤێستا‌‌‌‌، ئاریاییه‌‌‌‌کان که له سه‌‌‌‌رزه‌‌‌‌وینی ئه‌‌‌‌ئیرین وه‌ئیجه‌‌‌‌دا سه‌‌‌‌ریان هه‌‌‌‌ڵداوه‌‌‌‌، به شازده ناوچه‌‌‌‌ی فیدراڵی دابه‌‌‌‌ش بوون‌‌‌‌، هه‌‌‌‌ر کام له‌‌‌‌و ناوچه فیدراڵه سه‌‌‌‌ر‌به‌‌‌‌خۆیانه‌‌‌‌، هه‌‌‌‌ڵسوکه‌‌‌‌وت و که‌‌‌‌ل و په‌‌‌‌ل و‌‌‌‌ڕه‌‌‌‌وشت و بۆ‌چوونی جیاواز و تایبه‌‌‌‌ت به‌خۆیان هه‌‌‌‌بووه، گشت ناوچه فیدراڵه‌‌‌‌کان خاوه‌‌‌‌ن ده‌‌‌‌سه‌‌‌‌ڵات و ئیختیاراتی پێویست له هه‌‌‌‌موو بوارێکدا بوون‌‌‌‌، له هه‌‌‌‌مان کاتیشدا وێڕای تایبه‌‌‌‌تمه‌‌‌‌ندی سه‌‌‌‌ره‌‌‌‌کی فیدراڵی و ده‌‌‌‌سه‌‌‌‌ڵاتی ناوچه‌‌‌‌یی‌‌‌‌، هه‌‌‌‌موویان له سه‌‌‌‌ر نێوی‌‌‌‌« ئیرانویچ‌‌‌‌» و له ژێر ئاڵا و به‌‌‌‌یداخی ئه‌‌‌‌هورا‌مه‌‌‌‌زدا و زه‌‌‌‌رده‌‌‌‌شت و ڕیبازگه‌‌‌‌ی ئایینی‌‌‌‌– ‌‌‌‌رامیاری ئاریدا‌‌‌‌، به شێوه‌‌‌‌یه‌‌‌‌کی ناوه‌‌‌‌ندی کۆبوونه‌‌‌‌ته‌‌‌‌وه‌‌‌‌، به جۆرێک که به ‌‌‌‌بێ‌‌‌‌قسه‌‌‌‌، ده‌‌‌‌سکه‌‌‌‌وت و ئاسه‌‌‌‌واری ز‌‌‌ۆر به نرخ و گرینگیان وه‌‌‌‌ده‌‌‌‌ست نه‌‌‌‌ته‌‌‌‌وه و گه‌‌‌‌لانی‌تر واته به‌‌‌‌گشتی مر‌‌‌ۆڤ داوه‌‌‌‌، ڕه‌نگه‌ بتوانین بڵێین، ز‌‌‌ۆربه‌‌‌‌ی هه‌‌‌‌ره ز‌‌‌ۆری ره‌گه‌ز و گه‌‌‌‌له‌کانی دیکه پاشه‌‌‌‌ڕه‌و ‌‌‌‌و ده‌‌‌‌ست به داوێنی ئه‌‌‌‌وان به ئه‌‌‌‌ژمار دێن‌‌‌‌.(مجموعه‌قوانین زردشت یا ڤێندیداد-دارمستتر-ترجمه‌دکترموسی جوان)

ئه‌‌‌‌گه‌‌‌‌ر له حکومه‌‌‌‌ته‌‌‌‌کانی پێشدادی و کیانیه‌‌‌‌کان بترازێین‌‌‌‌، ده‌‌‌‌بێ ئاماژه به حکومه‌‌‌‌تی فیدراڵی ماناییه‌‌‌‌کان بکه‌‌‌‌ین‌‌‌‌، ده‌‌‌‌وڵه‌‌‌‌تی مانایی له پێنج هه‌‌‌‌رێمی فیدراڵ پێکهاتبوو‌‌‌‌، که هه‌‌‌‌ر کامیان وێڕای پێکهاته‌‌‌‌یه‌‌‌‌کی نا‌‌‌‌وه‌‌‌‌ندی‌‌‌‌، ده‌‌‌‌سه‌‌‌‌ڵات و سه‌‌‌‌روه‌‌‌‌ری ناوچه‌‌‌‌کانیان پارازتووه‌‌‌‌.

دیاکۆنۆف( تاریخ ایران باستان) ده‌‌‌‌ڵێت‌‌‌‌«‌‌‌‌... ته‌‌‌‌نانه‌‌‌‌ت حکومه‌‌‌‌تی به هێزی مانایی له پێنج ستراپ و ناوچه‌‌‌‌ی ده‌‌‌‌سه‌‌‌‌ڵاتداریه‌‌‌‌تی "فیدراڵی" (پاژ) پێکهاتبوو.»

له راستیدا، فه‌‌‌‌رهه‌‌‌‌نگی کۆمه‌‌‌‌ڵایه‌‌‌‌تی و فه‌‌‌‌لسه‌‌‌‌فه‌‌‌‌ی سیاسی کورده‌‌‌‌کان‌‌‌‌، به پێچه‌‌‌‌وانه‌‌‌‌ی ڕوانگه‌‌‌‌ی به‌‌‌‌رته‌‌‌‌نگی گه‌‌‌‌له‌‌‌‌کانی دیکه، وه‌‌‌‌ک یۆنانیه‌‌‌‌کان‌‌‌‌، له سه‌‌‌‌ر رێبازگه‌‌‌‌ی به‌‌‌‌ر‌فراوانی ئاڤێستا و زه‌‌‌‌رده‌‌‌‌شت دامه‌‌‌‌زراوه و ره‌‌‌‌گ و ریشه‌‌‌‌ی داکوتاوه‌‌‌‌. فه‌‌‌‌لسه‌فه‌‌‌‌ی سیاسی وبه‌رژه‌وه‌ندی نه‌‌‌‌ته‌‌‌‌وه‌‌‌‌یی و ئایینی هه‌ر ئه‌‌‌‌وه‌‌‌‌ی ده‌‌‌‌سه‌‌‌‌لماند که له ژێر یه‌‌‌‌ک حکومه‌‌‌‌تی کۆنفدراڵی ناوه‌‌‌‌ندی کۆببنه‌‌‌‌وه‌‌‌‌،‌‌‌‌ تا‌‌‌‌، له لایه‌‌‌‌که‌‌‌‌وه فه‌‌‌‌رهه‌‌‌‌نگ و کولتوور‌‌‌‌، ئایین و یاسای ئه‌‌‌‌شایی‌‌‌‌«‌‌‌‌راستی و یاسای جیهانی راسته‌‌‌‌قینه‌‌‌‌» خۆیان پڕبارتربکه‌‌‌‌ن‌‌‌‌ و ‌‌‌‌له لایه‌‌‌‌کی دیکه‌‌‌‌شه‌‌‌‌وه .هاوپه‌‌‌‌یمانێتی و یه‌‌‌‌کێتیه‌‌‌‌کی توندوتۆڵ‌‌‌‌، دژ به قه‌‌‌‌ومه‌‌‌‌کانی ‌‌‌‌گه‌‌‌‌ڕ‌‌‌ۆک و رێگیر وه‌‌‌‌ک ئاشوریه‌‌‌‌کان که قه‌‌‌‌ومێکی چه‌وسێنه‌ر  و ز‌‌‌ۆردارو زاڵم بوون بێننه ئاراوه‌‌‌‌‌.

ئه‌‌‌‌وه هۆیه‌‌‌‌کی گرینگ بووه که ئه‌‌‌‌م رێچکه گه‌‌‌‌لانه‌‌‌‌، که له شکڵدا جیاواز بوون‌‌‌‌، به‌‌‌‌ڵام له ناوه‌‌‌‌ر‌‌‌ۆک و زه‌‌‌‌ین و ره‌‌‌‌گه‌‌‌‌زدا یه‌‌‌‌ک بوون‌‌‌‌، له هێگمه‌‌‌‌تانه‌‌‌‌دا کۆ‌‌‌‌ببنه‌‌‌‌وه‌‌‌‌، ئه‌‌‌‌وسا به ناوی عه‌‌‌‌داڵه‌‌‌‌ت و دادگه‌‌‌‌ری ئه‌‌‌‌شایی‌‌‌‌«نه‌‌‌‌زمی راسته‌‌‌‌قینه‌‌‌‌ی جیهانی‌‌‌‌» و به خواسته‌‌‌‌ی به‌‌‌‌رگری کردن له زوڵم و ز‌‌‌ۆری و چه‌‌‌‌وساوه‌یی و له گه‌‌‌‌ڵ ئه‌‌‌‌وانه‌‌‌‌ش‌،‌‌‌‌دروست کردنی مێزوپۆتامیایه‌کی ‌ ئارام و پێشکه‌‌‌‌‌وتوو‌‌‌‌‌، حکومه‌‌‌‌‌تێکی دێموکراتیکی یه‌‌‌‌‌کگرتوو‌‌‌‌‌ یاباشتر بڵێین هاوپه‌یمانیه‌‌‌‌‌تێکی کۆنفدراڵی به‌‌‌‌‌هێز دابمه‌زرێنن.

 له ناو کۆنفدراسیۆنی ماددا گه‌‌‌‌‌لانی که‌‌‌‌‌مینه‌‌‌‌‌، وه‌‌‌‌‌ک پارسه‌‌‌‌‌کان و پارته‌‌‌‌‌کان‌‌‌‌‌ و ... به‌‌‌‌‌شدار‌‌‌‌‌بوون‌‌‌‌‌. به‌‌‌‌‌ڵام ئه‌‌‌‌‌وه‌‌‌‌‌ی ‌‌‌‌‌که به ئاشکرایی مێژوونا‌‌‌‌‌سه‌‌‌‌‌کان رایانگه‌‌‌‌‌یاندووه‌‌‌‌‌، پارسه‌‌‌‌‌کان و پارته‌‌‌‌‌کان گه‌‌‌‌‌لێکی ز‌‌‌ۆرکه‌‌‌‌‌م بوون واته وه‌‌‌‌‌زنه‌‌‌‌‌یه‌‌‌‌‌کی قوورس نه‌‌‌‌‌بوون به‌و پێ یه‌ش له‌ لایه‌ن مێدیه‌کانه‌وه‌ ته‌واو رێزیان لێ گیراوه‌ و مافی خۆیان پێ به‌خشراوه‌‌‌‌‌‌. به‌ واتایه‌کی دیکه‌، ئه‌‌‌‌‌وانه سه‌‌‌‌‌رجه‌‌‌‌‌م له سه‌‌‌‌‌ر بیرو‌‌‌‌‌ڕا‌‌‌‌‌، دین و فه‌‌‌‌‌رهه‌‌‌‌‌نگ و زمان‌‌‌‌‌، ته‌‌‌‌‌نانه‌‌‌‌‌ت جل و به‌‌‌‌‌رگی ماده‌‌‌‌‌کان هه‌‌‌‌‌ڵسو که‌وتیان بووه‌‌‌‌‌‌، که بێ‌‌‌‌‌شک به ته‌‌‌‌‌واوی گوێ ڕایه‌‌‌‌‌ڵی کورده‌مادیه‌کان له مێژوودا ده‌‌‌‌‌ناسرێن‌‌‌‌‌.(تتبعات ایران-دارمستتر)-(هێرۆدۆت)،(تاریخ ایران باستان ، دیاکونوف،ترجمه‌،روحی ارباب)

''ستێفه‌ن مانسفیڵد'' و دکتۆر ''داگلاس لایتۆن'' له‌ په‌ڕتووکی (گه‌ڕانێک به‌دوای دموکراسی له مێدیاوه هه‌تا ئه‌مریکا)دا به‌و شێوه‌یه‌ رای خۆیان ده‌رده‌بڕن:

((پێش ماننایه‌کان، سومێریه‌کان و ته‌نانه‌ت هیتیه‌کۆنه‌کانیش، ئه‌وه ماده‌کان بوون که توانیان ئیمپراتۆرییه‌تێکی گه‌وره‌ له‌سه‌ر پڕێنسیپگه‌لێکی  دموکراتیک بنیات بنێن)). هه‌ر وه‌ها  ده‌ڵێن که شایه‌د مێده‌کان  شێوازی دموکراسی له‌ زاگرۆسیه‌کان یان  پێشینیانی خۆیان واته‌ گوتیه‌کان فێربووبن. له‌ درێژه‌ی په‌ڕاوه‌که‌دا وای بۆ ده‌چن که‌:"ماد‌ه‌کان[ واته کۆی ئه‌و هۆزانه] حکومه‌تی یاسایان له‌سه‌ر پڕێنسیپگه‌لێک دامه‌زراند که به په‌سندی گشتی گه‌یشتبوو واته هه‌مووی خه‌ڵکی ئه‌وڵاته". به‌باوه‌ڕی نووسه‌ران، ئه‌وه‌یش[یاسا] پشتیوانی و پارێزگاری له که‌مینه‌کان کردوه و هه‌ردوو لایه‌نی خه‌ڵک و حاکمانی پێکه‌وه په‌یوه‌نددابوو."ماده‌کان و دواتریش مێد-پارسه‌کان هه‌ر هه‌مان شێوه‌و فۆرمی حکومه‌تیان به‌کارهێناوه و ئه‌وه‌‌یشیان پێشکه‌ش به جیهان کرد که به یاسای میدیا و پارسه‌کان ده‌ناسرێت. ئه‌و یاسایه‌یش به‌ چه‌ندین جار له نوسخه‌ی مێژوویی و ده‌ست‌نووسی بابل(Bible) دا باسی لێوه‌کراوه"(هه‌مان سه‌رچاوه‌،11).

کوروشی مادی یا خود کوروشی مه‌‌‌‌‌زن‌‌‌‌‌، له ژێر باڵ و په‌‌‌‌‌ڕ و فه‌‌‌‌‌رهه‌‌‌‌‌نگ و ره‌‌‌‌‌وشتی بنه‌‌‌‌‌ماڵه‌‌‌‌‌،کورده‌‌‌‌‌کان و هه‌روه‌ها له سه‌رئایینی و بیری موغه‌‌‌‌‌کان و هه‌‌‌‌‌ڵبه‌‌‌‌‌ت له سه‌‌‌‌‌ر سفره و خوانی بنه‌‌‌‌‌ماڵه‌‌‌‌‌ی ماده‌‌‌‌‌کان گه‌‌‌‌‌وره و په‌‌‌‌‌ره‌‌‌‌‌رده بووه‌‌‌‌‌.

کوروش که به دامه‌‌‌‌‌زرێنه‌‌‌‌‌ری دیارده‌‌‌‌‌ی هه‌‌‌‌‌خامه‌‌‌‌‌نه‌‌‌‌‌ش‌‌‌‌‌، ده‌‌‌‌‌ناسێندرێت به‌‌‌‌‌هان‌‌‌‌‌دانی موغوکان و پیاوه ماقوڵه‌‌‌‌‌کانی ماد‌‌‌‌‌، به تایبه‌‌‌‌‌ت فه‌‌‌‌‌رمانده هێزی سوپای ئاستیاگس و هه‌‌‌‌‌روه‌‌‌‌‌ها فێت‌‌‌‌‌دان و هه‌‌‌‌‌ڵچواندنی تاقمێک له پارسه‌‌‌‌‌کان‌‌‌‌‌، پادشای ماد واته ئاستیاگس سه‌‌‌‌‌ر نخووم ده‌‌‌‌‌کات و خۆی فه‌‌‌‌‌ره‌‌‌‌‌هی‌‌‌‌‌ شایه‌‌‌‌‌تی‌‌‌‌‌(فره و شکۆ) ده‌‌‌‌‌گرێته ده‌‌‌‌‌سته‌‌‌‌‌وه‌‌‌‌‌.

هه‌رچه‌نده‌ پاش ماوه‌یه‌ک، درێژه به کۆنفدراڵی ماد دێت به‌‌‌‌‌ڵام نێوه‌‌‌‌‌ر‌‌‌ۆک و رواڵه‌‌‌‌‌تی حکومه‌‌‌‌‌ت یا خود ده‌‌‌‌‌وڵه‌‌‌‌‌تی کۆنفدراڵی ماد هه‌‌‌‌‌روه‌‌‌‌‌ک خۆی و له سه‌‌‌‌‌رجه‌مسه‌‌‌‌‌ری ئه‌‌‌‌‌سڵی خۆی ده‌‌‌‌‌مێنێته‌‌‌‌‌وه‌‌‌‌‌.

((ئه‌و ڕووداوه مێژوویه‌ ده‌توانێت ئه‌وه‌ ده‌ربخات‌ که نه‌مانی پاشای ماده‌کان به‌ واتای نه‌مانی که‌له‌پوور و کولتووری ماده‌کان، به‌ واتای نه‌مانی یاسا و ده‌سته‌ڵاتی یاسای ماده‌کان و ته‌نانه‌ت بێ‌ڕێزی پارسه‌کان به‌ کیانی ماده‌کان نه‌بووه، وا ده‌رده‌که‌وێت که پارسه‌کان به‌چاوی بێ‌ڕێزی و بچووکیه‌وه نه‌یانڕوانیوه‌ته‌ ماده‌کان،ئه‌و چه‌ند دێڕه‌ی که له بابلیشدا هاتوه، ده‌ڕبڕی ئه‌و راستیه‌یه. ئه‌گه‌ر زه‌ین بده‌ینه شوێنی هه‌ڵکه‌وتنی که‌تیبه‌ی بێستوون، ئه‌و ده‌ستوور و یاسا و که‌تیبه‌یه ده‌بوو له ئیسفه‌هان یان کرمان هه‌ڵکه‌وتبایه نه‌ک کوردستان،به باوه‌ڕی من ئه‌وه نیشانه‌ی گه‌وره‌یی و ڕێزی ماده‌کان له‌لای پارسه‌کان بووه‌، بێجگه‌له ئه‌وه‌ش، له‌دوای نه‌مانی ده‌سته‌ڵاتی ماده‌کان، شاهیدی شه‌ڕو و کوشتاری گه‌وره له نێوان پارسه‌کان و ماده‌کاندا نین، بۆیه‌ به‌ڕێزان دکتۆر مانسفێلد و دکتۆر لایتۆن باس له بوونی هاوپه‌یمانێتی و یاسای هاوبه‌ش و پێبه‌ندی به‌و یاسا هاوبه‌شه ده‌که‌ن. ئه‌وه‌ی که 'کورش'یش ده‌ڵێت که: "ئه‌گه‌ر خه‌ڵک نه‌یه‌وێت به‌سه‌ریاندا حوکم ناکه‌م، که‌سیش ناچار ناکه‌م که دین و مه‌زهه‌بی بگۆڕێت". بێ گوومان  ئه‌وپه‌یامه‌ی کورش ده‌بێ بۆ  غه‌یره پارسه‌کانیش بووبێت و ئه‌گه‌ر وابێت،نیشانه‌ی گه‌وره‌یی و ڕێزی ماده‌کان بووبێت له‌لای کوروش. هه‌روه‌ها ده‌بێ جێگه‌ و پێگه‌ی ماده‌کان ئه‌وه‌نده به‌رزو به‌رچاو بووبێت که 'دانیال' ی پێغه‌مبه‌ر یاسای هاوبه‌شی نێوانیان وه‌بیر 'داریوش' دێنێته‌وه. ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بم، ڕۆژگاری دوای نه‌مانی ده‌سته‌ڵاتی ڕه‌سمی ماده‌کان، بۆ ماده‌کان ته‌نیا نه‌مانی پاشایه‌ک به‌ نێوی 'ئه‌ژده‌هاک' بووبێت نه‌ک کۆیله‌ییه‌تی و بنده‌ستی ماده‌کان له‌ ئاست پارسه‌کان)).( گه‌ڕانێک به‌دوای دموکراسی له میدیاوه هه‌تا ئه‌مریکا،''ستێفه‌ن مانسفیڵد'' و دکتۆر ''داگلاس لایتۆن'')

ئه‌‌‌‌‌وه‌‌‌‌‌ی که روونه و لێره‌‌‌‌‌دا ده‌‌‌‌‌رفه‌‌‌‌‌تی گونجاو بۆ لێدوانی نییه‌‌‌‌‌، سه‌‌‌‌‌ر هه‌‌‌‌‌ڵدان و په‌‌‌‌‌یدابوونی زنجیره‌ی هه‌‌‌‌‌خامه‌‌‌‌‌نه‌‌‌‌‌شی له سه‌‌‌‌‌رده‌‌‌‌‌می داریوشه‌‌‌‌‌‌، که‌ له‌‌‌‌‌لایه‌‌‌‌‌ن نووسه‌‌‌‌‌ران و ئه‌‌‌‌‌فسانه داڕێژه‌‌‌‌‌رانی‌‌‌‌‌، ده‌‌‌‌‌ستپه‌‌‌‌‌روه‌‌‌‌‌رده‌‌‌‌‌ی ره‌‌‌‌‌زاشا و هه‌‌‌‌‌ڵبه‌‌‌‌‌ت شێڤێنیسته‌‌‌‌‌کانی ئێستای فارس‌‌‌‌‌، واته ئه‌‌‌‌‌وانه‌‌‌‌‌ی خۆیان به فارس‌‌‌‌‌! ده‌‌‌‌‌ناسێنن و بۆ پیلان و پلانی خۆیان که‌‌‌‌‌ڵکی به‌‌‌‌‌ر فراوانی به‌ هه‌ڵه‌ داچووی، لێ‌‌‌‌‌وه‌‌‌‌‌رده‌‌‌‌‌گرن‌‌‌‌‌،  به‌رهه‌م هاتووه‌‌‌‌‌.

جا ئه‌‌‌‌‌وه‌‌‌‌‌یکه دیارده‌‌‌‌‌ی هه‌‌‌‌‌خامه‌‌‌‌‌نه‌شی یه‌‌‌‌‌ک سلسله بن یا نا‌‌‌‌‌، هه‌‌‌‌‌رچی هه‌‌‌‌‌ر چۆنێ بێت‌‌‌‌‌، ئه‌‌‌‌‌وه‌‌‌‌‌ی که له‌‌‌‌‌و بابه‌‌‌‌‌تدا شایانی باسه، شێوه‌‌‌‌‌و ره‌‌‌‌‌وتی فیدراڵی بوونی ئه‌‌‌‌‌وزنجیره‌یه‌.

سیاسه‌‌‌‌‌تی حکومه‌‌‌‌‌تی هه‌‌‌‌‌خامه‌‌‌‌‌نه‌‌‌‌‌شییه‌‌‌‌‌کان که له ماده‌‌‌‌‌کانه‌‌‌‌‌وه به میرات پێیان گه‌‌‌‌‌یشت‌‌‌‌‌بوو‌‌‌‌‌، سیاسه‌‌‌‌‌تێکی نه‌‌‌‌‌رم و هاوبه‌‌‌‌‌ش خوازی هه‌‌‌‌‌موو گه‌‌‌‌‌ل و ئیتنیکی ژێر ده‌‌‌‌‌سه‌‌‌‌‌ڵاتیان بووه‌‌‌‌‌، ده‌‌‌‌‌گونجێ بڵێین پلۆرالیزم‌خواز بوون و دانیان به فه‌‌‌‌‌رهه‌‌‌‌‌نگ و زمان و ئایین و فره‌‌‌‌‌ده‌‌‌‌‌نگی گه‌له‌کانی ترداناوه‌. پێویسته بگوترێ گشت ستراپ و هه‌رێمه فیدراڵه‌کان‌، داب و نه‌ریت‌، زمان و دین و فه‌رهه‌نگی ئیتنیکی خۆیان له ژێر ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی‌، به‌ڕێوه بردووه و چالاکی تایبه‌ت و پێویستی خۆیان نواندووه‌.(وه‌ک بابێلیه‌کان )

به هه‌‌‌‌‌ر حاڵ له سه‌‌‌‌‌رده‌‌‌‌‌می هه‌‌‌‌‌خامه‌‌‌‌‌نه‌‌‌‌‌شییه‌‌‌‌‌کان و دوایش ئه‌شکانیه‌‌‌‌‌کاندا‌‌‌‌‌، ئه‌‌‌‌‌وه‌‌‌‌‌ی که دێته به‌‌‌‌‌ر چاو و خاڵێکی گرینگ له خۆیدا وه‌‌‌‌‌دیار ‌‌‌‌‌ده‌‌‌‌‌خات‌‌‌‌‌، ستراپ و ناوچه فیدراڵه‌‌‌‌‌کانه‌‌‌‌‌، که له ژێر حکومه‌‌‌‌‌تی ناوه‌‌‌‌‌ندیدا سه‌ریان وه‌‌‌‌‌ده‌رناوه‌ و ر‌‌‌ۆڵی خۆیان بینیوه‌‌‌‌‌. (تتبعات ایران-دارمستتر)-(مێژووی کورد و کوردستان-مه‌ردوخ کوردستانی)

ئه‌گه‌ر به‌وردی سه‌یر بکه‌ین‌، ده‌بینین ماده‌کان به‌رێبه‌ری و پێشه‌نگایه‌تی دیاکۆی مانایی‌، کۆمگا و یه‌کگرتوویه‌کی سه‌ره‌کی له نیۆان داخیۆ‌( سه‌ر‌‌‌ۆک‌– ئه‌میر‌) و ناوچه جیاجیایه‌کان پێکهاتووه که ده‌شێت به هه‌وه‌ڵین کۆنفدراڵ و پێکهاته‌ی هاوبه‌ش، ناودێری بکه‌ین‌.

گومان له‌وه ناکرێت‌، کۆنفدراڵی ماده‌کان له چه‌ندین ناوچه و هه‌رێمی سه‌ر‌به‌خۆ،یا به‌ وته‌ی هێر‌‌‌ۆ‌د‌‌‌ۆت‌، حه‌وت ناوچه و هۆز له مێژوودا سه‌ری هه‌ڵداوه‌. به که‌مێک جورعه‌ته‌وه ده‌توانین بڵێین نه‌ته‌وه‌یه‌کی یه‌کگرتوو یا خود یه‌کگرتوویه‌کی فیدراڵی واته کۆما‌کۆنفدراڵێکی دێموکراتیکانه‌یان داڕشتووه‌.

جیا له‌وه‌ی که‌، هه‌ر‌کام له‌و ناوچه و هۆزانه به چه‌شنی فیدراڵی ده‌سه‌ڵات و حکومه‌تی فیدراڵی خۆیان بۆ دابین کراوه و له ژێر سێبه‌ری حکومه‌تی ناوه‌ندیدا واته کۆما‌کۆنفدراسێونی ماده‌کان په‌لاماریان برد‌‌‌ۆته سه‌ر ئیمپڕاتووری به ز‌‌‌ۆر لێکپێچراوی ئاشور و له سه‌ر نه‌خشه‌ی جوگرافیا و گۆی زه‌وین پاکیان کردوونه‌ته‌وه‌.

 به‌ڵگه‌یه‌کی تر له‌ مه‌ڕ  مێژووی فیدراڵی که‌ ده‌کرێ ئاماژه‌ی پی بکرێت‌ سه‌رده‌می ساسانیه‌کانه‌. له چاخ و ده‌ورانی ساسانیه کاندا‌، له وه‌ڵاتی پان و به‌رینی ئێران‌، سه‌باره‌ت به بارود‌‌‌ۆخی جوگرافییایی و تۆپۆگرافی ناوچه‌که و به‌رژه‌وه‌ندی و ره‌هه‌ندی نه‌ژادی و نه‌ته‌وه‌یی‌، جیاوازی زاراوه و زمانه‌کان‌، ئایین و مه‌زهه‌به جۆراو‌جۆره‌کان‌، ناوچه فیدراڵه‌کان به‌ر‌پرسی به‌ڕێوه‌بردنی کار و باری ناو خۆیان به حیسێب ده‌هاتن‌، به‌شێوه‌یه‌کی که تاقمێک له‌و ناوچه فیدراڵانه، ته‌نانه‌ت مافی لێدانی سکه‌یان پێدراوه و تاقمێکی دیکه زمان و خه‌تی تایبه‌ت به خۆیان هه‌بووه که له ناو خۆیاندا که‌ڵکیان لێ‌وه‌رگرتووه‌.

(‌شه‌هریاری‌)‌ ساسانیه‌کان به سه‌به‌بی قه‌بوڵ کردن و رێزدانان بۆ سه‌ر به خۆیی ناڕاسته‌و‌خۆی ناوچه‌کانی ئێران وه‌هه‌روه‌ها هه‌رێمه چه‌ند گه‌لایه‌تیه‌کان‌، چ ئارایاییه‌کان و چ سامیه‌کان و تورکه‌کانی کۆچه‌ری بن ده‌ستیان‌، سه‌نگ نه‌بیشته و تاشه‌به‌رده نووسراوه‌کانی خۆیان به زمانه‌کانی ئه‌و گه‌ل و ناوچه ئیتنیکیانه نووسیوه و بڵاویان کرد‌‌‌ۆته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی که له‌‌مێژوی ساسانیه‌‌کان بۆمان ده‌‌ر‌ده‌‌که‌‌وێت ئه‌‌وه‌‌یه که هه‌‌ر کام له‌‌و ناوچه و هه‌‌رێمه ره‌‌نگاو‌ڕه‌‌نگانه‌‌، ئازادی و سه‌‌ربه‌‌خۆیی و گه‌‌یشتن به مافه‌‌ڕه‌‌واکانی سه‌‌ربازی‌‌، ماڵی‌‌، رامیاری‌‌، فه‌‌رهه‌‌نگی و ئایینی خۆیان پێدراوه‌‌. (محه‌ممه‌د‌حمه‌‌باقی ،شۆڕشی شێخ عوبه‌ید‌‌‌ۆڵڵای نه‌هری).

بۆ پته‌و کردنی ئه‌و راده‌ربڕینانه‌ی سه‌روو‌ ئاماژه‌ دان به‌ کتێبێکی پڕبایه‌خ  به‌ نێوی(گه‌ڕانێک به‌دوای دموکراسی له میدیاوه هه‌تا ئه‌مریکا،''ستێفه‌ن مانسفیڵد'' و دکتۆر ''داگلاس لایتۆن'')) که ساڵی 1997 له‌ لایه‌ن دکتۆر ''ستێفه‌ن مانسفیڵد''(S.Mansfield) و دکتۆر ''داگلاس لایتۆن''(D.Layton)ه‌وه بڵاوکراوه‌ته‌وه  لێره‌دا به‌ پێویست ده‌زانم.. کتێبه‌که 85 لاپه‌ڕه‌یه و به‌سه‌ر 4 فه‌سڵدا دابه‌ش کراوه. دوای دوو پێشه‌کی له‌لایه‌ن فه‌رماندار جان ویلدر(J.Wilder)و سێناتۆڕ فرێد تامسۆن(Fred Thompson) فه‌سڵی یه‌که‌م له‌ژێر سه‌ردێری" ڕیشه‌‌کانی دموکراسی له کوردستاندا" ده‌ستپێده‌کات. به مێژووی کوردان و چۆنێتی پێکهێنانی ژیاری و ده‌وڵه‌تی یه‌کگرتووی ماده‌کان(مێد)داد‌ێت و له‌ مه‌ڕ دێموکراسی هۆزه‌کانی کوردی کۆن که‌پێنج هه‌زارساڵ له‌مه‌وبه‌ر به‌ده‌ست هۆزه‌کانی چیاکانی زاگرۆس و ده‌ورووبه‌ری ناسراو به هۆزه‌کانی,Kassites ,Hurrians Lullubi هاتۆته‌ ئاراوه‌ ده‌دوێن و ده‌نووسن:مێژووناسی دێرینی یۆنان 'هێرۆدۆت' باسده‌کات که هۆزه‌کانی؛Bousae,Paretaceni,Strouchates,Arizante,BoudiiوMagi وه‌کوو پێکهێنه‌ر، یه‌کێتیه‌کیان پێکهێنابوو که به مێد ده‌ناسرێت.مێده‌کان دواتر ده‌ستیان به‌سه‌ر هه‌مووی ناوچه‌که‌دا گرت.(هه‌مان،ل9)

نوسه‌ران له‌ به‌شی یه‌که‌می کتێبه‌که‌دا باس له چۆنێتی پێکهێنانی ئیمپراتۆرییه‌تێکی مه‌زن به‌ ده‌ست ماده‌کانه‌‌وه ده‌که‌ن و ڕاو بۆچوونی خۆیان له‌مه‌ڕ چۆنێتی‌و چه‌ندایه‌تی ئه‌و حکومه‌ته‌ گه‌وره‌یه ده‌رده‌بڕن.له‌ سه‌ره‌تادا به‌م شێوه‌یه سه‌باره‌ت به کوردان ده‌دوێن" وادێته‌به‌رچاو که له پێش هۆزه‌کانی دیکه، 'قوتی'(Quti) یان گوتی(Gutium)ه‌کان هێزکی تایبه‌تی بووبێن،وه‌کوو ده‌وڵه‌تێکی نیوه‌پێشکه‌وتوو بۆ نیزیکه‌ی سه‌د ساڵ.به ئیحتمالی زۆر ئه‌وان له‌گه‌ڵ  وڵاتی 'کاردا' یان 'قاردا' یه‌کێتیه‌کیان پێکهێنابێت له به‌شێک له خاکی سومێریه‌کان له سێ هه‌زار ساڵ به‌ر‌ له زاییندا. 'ئه‌لێکساندر(ئه‌سکه‌نده‌ر)ی گه‌وره‌و به‌ناوبانگ ئه‌و خه‌ڵکه‌ی به قاردوک(Qarduk) ناوبردوه ئه‌وکاته‌ی که به‌و وڵاته‌دا تێپه‌ڕیوه. 'پلاینی'(Pliny)یش له‌سه‌ر خه‌ڵکێک ‌ده‌نووسێ که پێشتر پێیان‌ده‌گووترا 'کاردوچی'(Carduchi) به‌ڵام ئێستاکه 'کاردونی'(Carueni)یان پێده‌گووترێت."(هه‌مان،ل9)

نوسه‌ران پشت به مێژوو ده‌به‌ستن بۆ لێکۆڵینه‌وه‌که‌یان و بۆ ره‌تکردنه‌وه‌ی ده‌نگۆیه‌ک به دژی 'گوتیه‌کان'. "به‌شێک له مێژووناسان پێیانوایه که گوتیه‌کان له‌ ژێرده‌سته‌ڵاتی چه‌ند دیکتاتۆڕی بێ‌به‌زه‌یی و زاڵمدا ‌ژیاون. به‌ڵام به‌ڵگه‌ی به‌هێزی دیکه هه‌ن که پێشنیاری دیکه‌ ده‌ده‌نه‌ده‌ست. 'ئای.ئێم.دیاکۆنۆف' له 'که‌مبریجی مێژووی ئێراندا' ده‌ڵێت که گوتیه‌کان حکومه‌ت‌ده‌کران له‌ رێی یه‌کێک له سه‌رۆک هۆزه‌کانه‌وه که بۆ ده‌وره‌یه‌ک هه‌ڵده‌بژێردرا. که‌وابوو ئه‌و هۆزانه‌ی نێو ئه‌وکێوانه یه‌که‌م خه‌ڵکن له دنیادا که دموکراسیان وه‌ک فۆڕمێک له ده‌وڵه‌ت چێژتوه."(هه‌مان،ل9

نوسه‌ران له دواییدا ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌که‌ن که ماده‌کان له شوێنێکی دوورتره‌وه هاتوون و له‌زاگرۆس نیشته‌جێ بوون و دواتر یه‌کێتیه‌کیان(Union) له هه‌مووی هۆزه‌کانی ئه‌و مه‌ڵبه‌نده پێکهێناوه‌ و تاقانه گه‌لێک[له‌و سه‌رده‌مدا] بوون بۆ که‌ڵکوه‌رگرتن له پرێنسیپه‌کانی دموکراسی و هه‌روه‌ها ئازایه‌تی نیزامی بۆ مه‌به‌سته‌کانیان. وه‌ها بوو که  خه‌ڵکانی ئه‌و مه‌ڵبه‌نده توانیان له 727ساڵ پ.ز  ببنه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کی ته‌واو پێگه‌یشته. که له ترۆپکی بوونی خۆیدا له تارانه‌وه هه‌تا ئاتێن(Athens) ده‌سته‌ڵاتی ده‌نواند، ئه‌وه‌ش هاوکاتبوو له‌گه‌ڵ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتن و جاروبار یه‌کسان و هاورێکردنی فه‌رمانره‌واییه‌کانی ده‌ورووبه‌ر وه‌کوو 'ئورارتۆ'یه‌کان(Urartians)و 'ماننا'یه‌کان(Mannaeans)‌. ئه‌مه‌‌یش ده‌توانێت ئه‌وه بگه‌یه‌نێت که، بێجگه‌له چه‌نددانه‌ی تایبه‌ت، ئه‌و خه‌ڵکه‌ی که ئێستاکه ئێمه پێیان‌ده‌ڵێین کورد ده‌توانرێ بنه‌چه‌که‌یان(سلسله،دودمان) بگه‌رێته‌وه سه‌ر 'ماد'ه‌کان .(ماڵپه‌ڕی دیمانه‌، وه‌رگێڕان راپۆرت ،کاوه‌ ئاهه‌نگه‌ری-بلژیک)

نموونه‌‌یه‌‌کی تر که ده‌‌توانین ده‌‌ستی بۆ رایه‌‌ڵ بکه‌‌ین‌‌، تیۆریزه کردنی جۆرێک فیدراڵیزمه که له سه‌‌رده‌‌می خه‌‌لافه‌‌تی ئیسلامه تیدا هاتۆته گۆڕێ‌‌.

ئه‌‌گه‌‌ر به خێرایی چاوێک به‌‌سه‌‌ر خیلافه‌‌تی ئیسلامه تیدا بگێڕین و سه‌‌یری بکه‌‌ین‌‌، ئه‌‌وه‌‌مان بۆ ده‌‌رده‌‌که‌‌وێت که تیۆریسیه‌‌نه‌‌کان و ئیدیۆلۆگه‌‌کانی دیارده‌‌ی خه‌‌لافه‌‌ت‌‌، که بێگومان ماوه‌‌ردی یه‌‌کێکه له هه‌‌ره نووسه‌‌رو بیرمه‌‌نده گه‌‌وره‌‌کانی‌‌دنیای خه‌‌لافه‌‌ت‌‌، هه‌‌روه‌‌ها پێشه‌‌نگ ‌‌و پێشڕه‌وترینیان‌، سه‌‌رنجی ئێمه بۆ‌‌لای خۆی راده‌‌کێشێت‌.

ماوه‌‌ردی«‌‌ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی‌‌» له ساڵانی‌(540ی) مانگی له شاری به‌‌سره له دایکبووه‌، ئه‌‌وپیاوه مه‌‌زنه ڕه‌‌گه‌‌زی کوردی هه‌‌یه و له سه‌‌رده‌‌می خه‌‌لافه‌‌تی (‌ئه‌‌لقادر‌) ژیانی به ‌‌سه‌‌ر بردووه‌، ناوبرا‌‌و به شێوه‌‌یه‌‌کی سیاسی و شه‌‌رعی باسی له ره‌‌وت و جۆرێک فیدراڵیزم کردووه‌.

ده‌‌توانین بڵێین ماوه‌‌ردی هه‌‌ر ئه‌‌و که‌سایه‌تیه‌یه ‌که یه‌که‌مین جار‌، سیاسه‌‌ت و فه‌‌لسه‌‌فه‌‌ی سیاسی، له دنیای خه‌‌لا‌‌فه‌‌تدا به شێوازێکی دینی و به راشکاوی هێناوه‌‌ته ئاراوه‌. به ده‌‌سته واژیه‌‌کی‌‌تر بۆ ‌‌یه‌‌که‌‌مین جار له سه‌‌ر شێوه‌‌ی حکومه‌‌ت کردن و ده‌‌سه‌‌ڵاتی خه‌‌لیفه به مێتۆدێکی سیاسی– دینی پوخت، قسه‌‌ی کردووه و تێوری داڕشتووه‌.(( له په‌‌ڕ‌تووکه‌که‌‌یدا‌، ئه‌‌ماره‌‌ت‌"‌حکومه‌‌تی سه‌‌ر به خۆیی ناوچه‌‌یی‌"،به دوو به‌‌شی سه‌‌ره‌‌کی ده‌‌سته به‌‌ر ده‌‌کات‌، واته‌، ئه‌‌میرایه‌‌تی ره‌‌زامه‌‌ندی‌( ئه‌‌ماره‌‌تی ئیستکفایی)‌‌ و ئه‌‌میرایه‌‌تی ئۆتۆنۆمی سوڵته‌‌یی " ئه‌ماره‌تی ئیستیلایی" خاڵێکی گرینگی ئۆتۆنۆمی سوڵته‌‌یی له سه‌‌ر پرینسیپی رێککه‌‌وتن و بڕیار خۆی نیشان ده‌‌دات‌، له نێوه‌‌ر‌‌‌ۆکی ئه‌‌و ئۆتۆنۆمیه‌‌دا، ده‌‌سه‌‌ڵاتی سه‌‌ر‌‌‌ۆکی ناوچه‌‌که و پانتایی ده‌‌سه‌‌ڵاتداریه‌‌تی هه‌‌رێمه‌‌که به چه‌‌شنێکی فه‌‌رمی‌، له لایه‌‌ن خه‌‌لیفه‌‌وه‌ (ده‌‌سه‌‌ڵاتی ناوه‌‌ندی ) قه‌‌بووڵ ده‌‌کرێت‌؛ ئه‌وه‌ مانای ئه‌‌وه‌‌یه‌، به هۆی دان پێدانی خه‌‌لیفه به ماف و داخوازیه‌‌کانی ناوچه‌‌کانی ژێر ده‌‌سه‌‌ڵاتی حکومه‌‌تی ناوه‌‌ندی‌، پێش به زڵهێزی و شوڕش و جیاوازی خوازی و هه‌‌روه‌‌ها دژایه‌‌تی له و  ناوچانه‌‌دا ‌‌بگرێت‌.( تاریخ انیشه‌های سیاسی در اسلام و ایران-دکتر حاتم قادری)

ئه‌‌وه‌‌ی که سه‌‌رنج راکێشه‌‌ره‌، ئه‌‌وه‌‌یه‌، که ماوه‌‌ردی داوا له خه‌‌لیفه ده‌‌کات‌، له کاتی سه‌‌ر هه‌‌ڵدان و مه‌‌ترسی شۆڕشی ناوچه‌‌کانی ئیتنیکی ژێر سه‌‌یته‌‌ره‌‌ی خه‌‌لافه‌‌ت و له کاتی راست بوونه‌‌وه‌‌ی ئه‌‌میر و حکومڕانێک‌، له هه‌‌ر‌یه‌‌ک له هه‌‌رێمه‌‌کاندا‌، که به بێ ئیزنی خه‌‌لیفه و هه‌‌مبه‌‌ر دژایه‌‌تی له گه‌‌ڵ ئه‌‌و ئه‌‌نجام ده‌‌درێت‌، ده‌‌سه‌‌ڵات و ویست و داخوازیه‌‌کانی ئه‌‌و‌، قه‌‌بووڵ بکات‌، له‌‌گه‌‌ڵ ئه‌‌وه‌‌ش به فه‌‌رمی ئه‌‌و ئه‌‌میره‌ که به ز‌‌‌ۆری شمشیر و زلهێزی جه‌ماوه‌ری راست بۆته‌وه بسه‌لمێنێ، یا خود ده‌سه‌ڵات و سه‌ر‌‌‌ۆکایه‌تی ناوچه فیدراڵه‌که ‌له سه‌ر رێککه‌و‌تننامه‌یه‌کی دوولایانه قه‌بووڵ بکات‌، واته‌ فه‌رمانی ئه‌میری و سه‌ر‌‌‌ۆکا‌یه‌تی سه‌ر به‌خۆیی ناوچه‌که به نووسراوه‌، وه‌ده‌ستی بدات و پێببه‌خشێت. ‌هۆی ئه‌و کاره‌ش ئه‌وه‌یه‌، که ‌ئه‌میر و ناوچه سه‌ر به‌خۆیه،وه‌ک بارو‌د‌‌‌ۆخی پێشووی‌، سه‌ر به حکومه‌تی ناوه‌ند‌(‌خه‌لافه‌ت‌) بمێنێته‌وه‌، یا خود به‌ شکڵێکی که‌م ره‌نگتر ‌وه‌ک به‌رێوه‌به‌ر و دانێنه‌رو ده‌ست و پێوه‌ندیه‌کانی خه‌لیفه له قه‌ڵه‌م بدرێت)). ( تاریخ اندیشه‌ سیاسی در اسلام معاصر،حمید عنایت،ترجمه‌،بهاالدین خرمشاهی)

 که وایه ده‌شێ بڵێین ئه‌مه‌ش شێوه‌یه‌کی تری فیدراڵییه‌ت له سه‌ر‌ده‌می مێژووی ئیسلامه‌تی کورد و ئێران به‌دی ده‌کرێت.

به که‌ڵک‌ وه‌رگرتن له کتێبی محه‌ممه‌د‌حمه‌‌باقی به‌ نێوی‌( شۆڕشی شێخ عوبه‌ید‌‌‌ۆڵڵای نه‌هری ) ده‌توانین چه‌ندین نموونه‌ی دیکه له ناوچه فیدراڵه‌کان وه‌به‌ر چاو بخه‌ین‌، دوابه دوای له‌ت‌له‌ت کردن و لێکدا بڕ کردنی (‌تجزیه کردستان‌) کوردستان له سه‌رده‌می تورکه‌کانی سه‌فه‌وه‌ی‌(1501 ق) و ئیمپراتوو‌ری عوسمانی و له ژێر رێککه‌وتننا‌مه‌ی ڕه‌شی ئه‌ماسیه‌(1555 ز ) چه‌ندین ناوچه‌ی فیدراڵی‌، به شێوازی ئۆتۆنۆمی له ناو کورده‌کاندا هاته کایه‌وه‌.

به‌‌وته‌یه‌کی‌تر ده‌توانین بڵێین کوردستان له‌وساته‌دا به چه‌ندین فدراتی و  ئه‌میرایه‌تی ئۆتۆنۆمی سه‌ر به‌خۆ‌دابه‌ش کراوه‌. له خۆرئاواو باشووری کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی‌، سۆران‌( 1837 )‌، بابان‌(‌1842‌)‌، بادینان‌(‌1843‌)‌، هه‌کاری‌‌‌(‌1848)‌، بۆتان‌(‌1848‌)‌، بتلیس‌(‌ 1849 ‌)‌وه له ر‌‌‌ۆژهه‌ڵاتی کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئێرانیش، ده‌توانین ئه‌و نموونانه زه‌ق بکه‌ینه‌وه: ئه‌رده‌ڵان‌، لوڕستان و موکریان‌. )شۆڕشی شێخ عوبه‌ی دوڵڵای نه‌هری،محه‌ممه‌د حه‌مه‌ باقی)

مێژوو بۆمان ده‌گێڕێته‌وه که ئه‌و هه‌رێمه فیدراڵانه‌ی کوردستان, خاوه‌نی هێزو لشکر و رێکخراوو ئیداره‌ی سه‌ر به‌خۆ‌بوون‌. له ز‌‌‌ۆربه‌ی کاتدا له بری ناوی سۆلتانی عوسمانی له نوێژی هه‌ینی‌دا‌، ناوی سه‌ر‌‌‌ۆکی خۆیان هێناوه‌. هه‌ندێک له و ناوچانه ته‌نانه‌ت پاره و سکه‌ی تایبه‌ت به خۆیشیان لێداوه‌.(ئاغا،شیخ،دولت،مارتین ڤان بروین سن)

 دیاره شێوازی فیدراڵیه‌ت هه‌ر له کۆنه‌وه له ناو کوردو ئێرانیه‌کاندا له ئارادا بووه و ئینکاری ئه‌م جۆره حکومه‌ته ناکرێ‌، چونکوو مێژوو بۆمان ده‌گێڕێته‌وه و ڕووداوه‌کان و مێژوو‌ی بیری فه‌لسه‌فی‌،ئه‌وه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنێت.

بێگومان پاته کردنی ئه‌وه پێویستی به گوتن نییه که مێژوو‌ی ئێران‌(‌به‌ڕێبه‌ری‌ کورد‌) به‌گشتی و کوردستانی گه‌وره به‌‌تایبه‌تی‌، خۆی له خۆیدا هه‌ڵگری ئیده و سیستمێکی سه‌ربه‌ست و فیدراڵیه‌ته‌‌، که ر‌‌‌ۆژ له گه‌ڵ ر‌‌‌ۆژ میوه وبه‌رهه‌می به که‌ڵک بۆ نه‌ته‌وه‌کانی‌تر وه‌دیار ده‌خات و وه‌ده‌ستیان ده‌دات‌، به‌ڵام به‌داخێکی ز‌‌‌ۆره‌ وه خۆی وه‌ک که‌سایه‌تیه‌کی خاوه‌ن فه‌رهه‌نگ و مێژوو‌، له‌‌م که‌ره سه‌یه بێ به‌شن‌، به واتایه‌کی دروستتر بڵێین بێ به‌هه‌ره و بێ به‌ش کراون‌.

ئه‌گه‌ر چی ئه‌وه‌ش حاشا هه‌ڵنه‌گره‌، له مێژووی یۆنانیش چه‌ند کۆنفدراڵێکی وه‌کوو‌: کۆنفدراسێونی دیلووس‌،‌ کۆمه‌ڵگای ئێژه و کۆنفدراسێونی لیسیا پێکهاتووه‌، به‌ڵام نابێت ئه‌وه‌مان له‌بیر بچێت که له‌لایه‌که‌وه، ز‌‌‌ۆر درێژخایه‌ن و سروشتی نه‌بوون و له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه یاسایه‌کی تایبه‌تی و فه‌لسه‌فه‌یه‌کی مه‌ده‌نی و رامیاریان بۆ ئه‌م که‌ره سه‌یه‌له‌پشت نه‌بووه‌، به‌ڵکوو به‌شی ز‌‌‌ۆری له‌به‌ر کاروباری شه‌ڕ و پێکدادان هاتۆته‌چێکردن‌، یان باشتر بڵێین له کۆنفدراسێونی ئه‌واندا یاسای فیدراڵی هه‌بوونی‌(‌وجود‌) نه‌بووه‌، به واتایه‌کی تر یاسایه‌کی سروشتی و بنه‌ڕه‌تی یه‌کگرتوویی له گۆڕدانه‌بووه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش سیستم و رێبازگه‌یه‌کی که فه‌ڵۆک و کاتی و سه‌قه‌ت ده‌ژمێردرێت و له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ش کۆن بوونیان سه‌باره‌ت به مێژووی کۆنفدراڵی و فیدراڵی له مێزوپوتامیای کوردستان، ز‌‌‌ۆر له به‌رچاو نییه‌.

به نموونه ئه‌گه‌ر به وردی و وریایی سه‌یری سیستم و ناوه‌ر‌‌‌ۆکی کۆنفدراڵی ماده‌کان بکه‌ین و شیکاری بکه‌ین‌، به روونی ده‌بینین له ناخی ئه‌م کۆنفدراسێونه دا‌، به پێچه‌وانه‌ی کۆنفدراسێون و کۆمه‌ڵگایه‌کانی یۆنانی‌، یاسای بنه‌ڕه‌تی کۆنفدراڵی و فیدراڵی له ئارادا بووه‌، ئه‌مه‌ش که‌لێن و سنوورێکی جیاواز له گه‌ڵ کۆنفدراڵه‌کانی دیکه‌‌( ئه‌گه‌ر نێو لێنانیان به کۆنفدراڵ راست بێت‌) له مێژوودا پێکدێنێت‌ئینجا به‌پێی وته‌ی فه‌یله‌سوفانی یۆنانی سیستمی حکومه‌ته‌کانی ئه‌و ‌‌سه‌رده‌مه‌ به‌شێوه‌ی ده‌وڵه‌ت شار بوون.( تاریخ اندیشه‌های سیاسی درغرب _ابولقاسم  طاهری)

 لکێندروابه‌وه‌ش شه‌ڕی درێژخایه‌نی نێوان ئاتێن و ئیسپارت و هه‌روه‌ها به‌شداری فه‌یله‌سووف و پیاوه ماقوڵه‌کانیان وه‌ک ئه‌فلاتوون و ئه‌ره‌ستوو و ... له‌رز‌‌‌ۆک بوون و کاتی بوونیان به باشی بۆ ئێمه ده‌سه‌لمێنێت‌.

له راستیدا کۆما کۆنفدراسێونی دیموکراتیکی ماده کان وێڕای ئه‌وه‌یکه هه‌میشه‌یی بووه و شیای هه‌ڵوه‌شاندن و تێکدان نه‌بووه‌، فه‌لسه‌فه‌و بۆ‌چوون و ئایدیۆڵۆژیه‌کی پته‌و و کاکڵه‌یی به‌ ئاسۆیه‌کی روونی له پشت بووه‌.

دیاره ئه‌و نموونانه‌ی که وه‌به‌ر چاومان خستوون ئه‌وه‌مان بۆ ئاشکرا ده‌که‌ن که ئێرانیه‌کانی ئه‌هورایی و ئاریایی به تایبه‌تی کوردستانی گه‌وره‌، به بلیمه‌تی و لێهاتوویی گه‌وره پیاوه‌کانی کورد له سه‌ر‌ده‌مانێکی له‌مێژنیه‌وه له گه‌ڵ ئه‌م جۆره حکومه‌ته پێوه‌ندی و ئاشنایه‌تیان بووه‌، له راستیدا له گه‌ڵ فێدراڵیزمدا ژیانیان به سه‌ر بردووه‌.

بێگومان به هێنانه به ر باسی مێژووی فیدراڵ ئه و پرسیاره قوت ده‌بێته‌وه‌ كه فیدراڵیزم چییه؟یا خود فیدراڵیزم چ شتێكی بۆ په یڤین هه یه؟

هه ر له‌م هێڵه‌وه‌  پێویسته، زۆر به كورتی و به كوردی له مه ڕ فیدراڵیزم باسێک بێنینه‌ئاراوه‌و چه ند تێبینیه كمان بێت.

ده‌رباره‌ی فیدراڵیزم و سیستمی فیدراڵ ده‌توانین ئاماژه به‌وه بکه‌ین که شێو‌ه‌ی فیدراڵ‌، دوو ریشه و بناخه‌ی بنه‌ڕه‌تی هه‌یه‌، یه‌که‌میان به ریشه‌ی سروشتی و دووه‌میان به‌ ریشه‌ی مێژوویی فیدراڵیه‌ت ناودێر ده‌که‌ین‌.

هاتنه ئارای بوون‌(‌وجود‌) و پێویستی حکومه‌تی فیدراڵ و شێوازی ئه‌م جۆره حکومه‌ته له‌روانگه‌ی سه‌ر چاوه‌ی سروشتیه وه،‌ده‌توانین ئه‌وه به‌یان بکه‌ین که ئه‌سپاردن و قه‌وینتی کردنی کارو کرده‌وه‌ی خه‌ڵک و گه‌ل به ده‌ست خودی خه‌ڵک و گه‌له‌کان‌، ئاکامی ئه‌وه‌یه که خه‌ڵک له هه‌مان کاتدا که که‌ندو کۆسپ و باری ناخۆش و کاره‌ساته‌کانی ژیانی ر‌‌‌ۆژانه‌یان به وره و وزه‌ی خۆیان ده‌ده‌نه‌لاوه و چاره‌سه‌ریان ده‌که‌ن‌، به هه‌مان شێوه‌ش ئاماده‌گی و ئه‌زموونی ئه‌وتۆ، به مه‌به‌ستی به‌رێوه‌بردنی کاروباری ئیداری و کۆمه‌ڵایه‌تی‌، سیاسی و ئابوری خۆیان له ناو کۆمه‌ڵگادا په‌یدا ده‌که‌ن‌، له گه‌ڵ ئه‌وه‌ش وێڕای ئه‌وه که راهاتووتر و به هێزتر ده‌بن‌، ده‌توانن هێوه رهێوه‌ر تاکێکی به که‌ڵک و ئازا و پسپۆڕ بۆ چاره‌سه‌ر کردن و کارگێڕی کێشه و مه‌سه‌له کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان له کۆمه‌ڵگای خۆیان په‌روه‌رده‌بکه‌ن‌.

ئه‌و سیستمه پێش هه‌موو شتێک قه‌واره یه‌کی راهێنه‌ره‌. له راستیدا راهێنان و پر‌‌‌ۆسه‌یه‌که‌، که به‌باری گشیته‌وه ده‌توانرێت بۆ هاوکاری و هاریکاری له گه‌ڵ حکومه‌تی ناوه‌ندی به کار بگیردرێت‌، واته جۆرێک بێت که ئه‌و خه‌ڵک و تاکه مه‌یدان پێدراوه بارها تووه بتوانێت به ته‌جره‌به‌ی خۆی ئه‌‌رکی سه‌ره‌کی و ز‌‌‌ۆر قوورس و گرینگی سه‌رشانی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی هه‌ڵبگرێت و بیخاته ئه‌ستۆی خۆی‌، خۆی جێ به‌جێی بکات و یاریده ده‌رێکی گه‌وره و به هێز‌بێت بۆ حکومه‌تی ناوه‌ندی له به‌جێ هێنانی ئه‌رک و پێداویستیه کانی‌.

له ناخی ئه‌و سیستمه‌دا‌، به‌رپرسایه‌تی و په‌یمان‌دان هه‌مبه‌ر کۆمه‌ڵگا ئه‌رکێکی گشتییه‌، به پێچه‌وانه‌ی شێوه‌ی حکومه‌تی چڕکراوه و سه‌نترالیزم که هه‌ر تاک و گه‌لێک ئه‌رک و ئه‌مه گیان تا سنووری بنه‌ماڵه و چوار دیواری خۆیانه‌، ئه‌رک و وه‌فاداری و زه‌حمه‌تی بۆ گشت کۆمه‌ڵگا و هه‌ر هه‌موو تاک و گه‌ل و نه‌ته‌وه کانی دێکه‌ی وه‌ڵاته‌که‌ی له سه‌ر ئه‌ستۆی خۆی ده‌بینێت و له مه‌ڕ ئه‌وان هه‌ست به‌، به‌ر‌پرسایه‌تی و به‌ڵێنی ده‌کات‌.

دیاره له ڕووی سروشتیه‌وه‌، ورووژاندنی هه‌ستی مر‌‌‌ۆڤه‌کانه و بایخ‌دان به توانایی و لێهاتووی ئینسان دێنێته کایه‌وه‌.

هه‌ر وه‌ک ئاماژه‌مان پێدا، له راستیدا  ره‌گ و ریشه‌ی دووه‌می سیستمی فیدراڵی‌، له سه‌ر چاوه‌یه‌کی کۆنی مێژوویی مر‌‌‌ۆڤ هه‌ڵقووڵاوه‌.

بێگومان بۆ یه‌که‌م هه‌ل، له کوردستانی کۆن یا خود کوردستانی سه‌رده‌می ئاڤێستاو له ده‌شتی‌( فلات ) ئێران هاتۆته ئاراوه، ئێمه له سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه سوورین که کورده‌کان داهێنه‌ر و بڵاوکه‌ره‌وه‌ی شێوازی حکومه‌ت کردن به شێوه‌ی فیدراڵی و کۆنفدراڵی دێنه ئه ژمار‌.

دیاره به کورتی و له سه‌ر پێی چه‌ند نموونه‌یه‌کی مێژووییمان له سه‌ره‌تاوه وه‌به‌ر چاوه خستووه‌. ئه‌گه‌رچی نموونه و نیشانه‌ی ز‌‌‌ۆر تێر و ته‌سه‌ل و توندو‌تۆ‌ڵێشمان هه‌ن، جامه‌و دا و پێویستیش نییه، زیاتر له‌وه له‌سه‌ری بڕ‌‌‌ۆیین، چونکوو ئه‌و نموونانه که ‌وه‌ک به‌ڵگه ئاماژه‌مان پێیان کردووه، گه‌واهی ئه‌وه بۆ کورد ده‌ده‌ن‌.

چه‌مکی فیدراڵیزم‌( Federalism ) له ریشه‌ی زاراوه‌ی " Foedus " لاتینی به واتای، په یماننامه، رێککه‌وتن، بڕیار و به‌ڵێنی وه‌رگیراوه‌.

دیاره چه‌مکی فیدراڵیزم بیرو بۆ چوونی ز‌‌‌ۆر له سه‌ره‌و تا ئێستاش زانایانی کۆمه‌ڵناسی و پسپۆڕانی سیاسی، له سه‌ر پێناسه‌یه‌کی یه‌گرتوو، به ته‌واوی کۆک‌نین، به‌ڵام هه‌موویان له سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن که ده‌توانن باسی لێ بکه‌ن و ڕاڤه‌ی ئه‌و بکه‌ن‌.

حوسێن محه‌مه‌د عه‌زیز له‌په‌ڕتووکی فیدراڵیزم و ده‌وڵه‌تی فیدراڵدا ئاوا ده‌نووسێت « ... وه‌ک شر‌‌‌ۆڤه‌یه‌ک له شێوه‌کانی فرمانڕه‌وایی داده‌نرێ، له ڕێی یه‌کگرتنی چه‌ن ووڵاتێکه‌وه، یا، چه‌ن هه‌رێمێکه‌وه، یان چه‌ند ده‌وڵه‌تێکی ناوه‌ندی هاو‌به‌شدا، پێکه‌وه ده‌ژین، بێ ئه‌وه‌یکه له یه‌کتری جیابنه‌وه ‌یان به ته‌واوی یه‌کبگرن‌. »

فێدراڵیزم واتای ئه‌وه‌یه، له یه‌ک ووڵات و حکومه‌تێک، به پێی ده‌ستوور و یاسایه‌کی بنه‌ڕه‌تی و بنچینه‌یی، له سه‌ر بنج و بناوانی به‌رابه‌ری، یه‌کسانی و برایه‌تی به دوو به‌شی سه‌ره‌کی، واته ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی و ده‌وڵه‌تی ناوچه‌یی دابه‌ش ده‌کرێت‌.

ته‌واوی ئه‌و ئامراز و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی بۆ حکومه‌تی ناوه‌ندی، دیاریکراوه و پێویست به‌بوونی هه‌یه، دیاره بۆ حکومه‌تی ناوچه‌یشی وه‌ک مه‌رجێک دێته‌کایه‌وه‌.

«فیدراڵیزم وه‌ک چه‌مکێکی‌ سیاسی‌ له‌ روانگه‌ی‌ تیۆری‌یه‌وه‌ به‌و بیر‌و پره‌نسیپانه‌ ده‌وترێ‌ که‌ بۆ دابه‌شکردنی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ به‌ڕێوه‌بردنی‌ سیستمی‌ سیاسی‌دا له‌به‌رچاو ده‌گیردرێ‌. بنه‌مای‌ ئه‌م فکره‌ له‌وه‌دا هاتووه‌ که‌ له‌ کرده‌وه‌دا فۆرمێکی‌ گونجاو بۆ رێکخستنی‌ کۆمه‌ڵگه‌لێکی‌ جیاله‌یه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای‌ دابه‌شکردنی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ئیداره‌ی‌ سیاسی‌ له‌ نێو چوارچێوه‌یه‌کی‌ جوگرافیایی‌دا بێنێته‌ ئاراوه.) عه‌زیزی‌، ئه‌حمه‌د، فیدراڵیزم‌و سیستمی‌ فیدراڵ‌-».

ئاشکرایه له دنیا و چاخی ئێستادا، حکومه‌ته‌کان له شێوازی چڕکراوه و کۆگاییدا‌(Centralism ) ورده‌ورده به‌ره‌‌و شێوه و حاڵه‌تی نا چڕکراوه‌یی‌( Uncentralism ) و ناوچه‌یی هه‌نگاو ده‌نێنه‌وه، ئه‌و راستیه‌ش هۆی ئه‌وه‌یه، گه‌یشتوونه ئه‌و قه‌ناعه‌ت و قۆناغه‌که، حکومه‌تی ناوچه‌یی و فیدراڵی باشتر و شیاوتر توانسته‌ی پێکهێنانی مه‌ده‌نییه‌ت و ته‌مه‌دوون و پێشکه‌وتنی هه‌یه، هه‌ڵبه‌ت کۆنفدراسێون و کۆمگایه‌کانی وه‌ک ئیتحادیه‌ی ئورووپا و کۆمکاری نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کانی عه‌ڕه‌ب و ... ده‌گه‌ڕێته‌وه سه‌ر ئه‌و بیر و باو‌ڕه‌. داریوش ئاشوری له‌ شرۆڤه‌ی فدراسیۆندا ده‌نووسێت:(فیدراسیۆن بریتی له‌و ده‌وڵه‌ته‌یه‌ که‌ به‌یه‌کگرتنی چه‌ند هه‌رێمی سیاسی،پێکدێت. ده‌وڵه‌تی فیدراڵ که‌ له‌ راستیدس له‌ به‌شه‌بچووکه‌کانی فیدراڵ رێکده‌خرێت مافی خودگه‌ردانی و خودموختاریان پێده‌به‌خشرێت به‌ڵام کاروباری ده‌ره‌وه‌ی خۆیان به‌ ناوه‌ندی فیدراڵ ده‌سپێرن).(دانشنامه‌ سیاسی_دا ریوش آشوری،ص238)‌

له ناو سیستمی حکومه‌تی فیدراڵیدا، دوو ده‌سته حکومه‌ت وه‌به‌ر چاو ده‌که‌وێت، حکومه‌تی ناوه‌ندی و حکومه‌تی هه‌رێم یا خود فیدراڵی هه‌رێم‌.

ده‌سه‌ڵات و سامانی نێوان، ناوه‌ند و ناوچه فێدراڵه که، به پێی یاسایه‌کی هه‌میشه‌یی دابه‌ش ده‌کرێت و له سه‌ر چۆنیه‌تی و چه‌ندایه‌تی کێشه‌و مه‌سه‌له‌کان رێک ده‌که‌ون‌.

بێگومان ئه‌و دابه‌ش کاریه و رێککه‌وتنه یه‌ش ناتوانرێت له یه‌ک لایه‌نه‌وه پێشێل بکرێت وه‌یان بگۆڕدرێت، جا به‌و چه‌شنه، ده‌شێ هه‌م سه‌روه‌ت و سامان و هه‌م هێزو ده‌سه‌ڵات به شێوازێکی عادڵانه و یاسایی دابه‌ش بکرێته‌وه‌.

به‌ گوێره‌ی فه‌رهه‌نگی زانستی سیاسی(علی آقا بخشی و مینو افشاری—ص239-240) حکومه‌تی فیدراڵ ، له‌ سه‌ر دابه‌شکاری ده‌سه‌ڵات به‌ پێی ره‌زامه‌ندی دوولایه‌نه‌ جه‌خت ده‌کات،واته‌ به‌ حکومه‌تی ناوه‌ندی یا خود نه‌ته‌وه‌یی به‌شێکی دیاریکراو له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌به‌خشرێ و بۆ به‌شه‌کانی تری فیدراڵ،رێژه‌یه‌ک له‌ ئۆتۆنۆمی له‌ به‌ر چاو ده‌گیرترێ و هه‌ر دوو گروپه‌که‌ له‌ هه‌نێ ئیمتیازاتی سازش له‌سه‌ر کراو و به‌رته‌سک که‌ڵک وه‌رده‌گرن. یه‌كێ له‌ نیشانه‌کانی حکومه‌تی فیدراڵ ئه‌وه‌یه‌ که‌ نه‌ حکومه‌تی ناوه‌ندی وه‌ نه‌ حکومه‌تی ناوچه‌یی به‌ ته‌نیایی و به‌ بێ ره‌زامه‌ندی لایه‌نه‌کانی دیکه‌ی حکومه‌ت، توانای گۆڕانی ره‌وتی سیستمی سیاسی و یاسای بنه‌ره‌تیان ‌ نی یه‌.))

ده‌وڵه‌تی فیدراڵ جگه له‌وه‌ی مافی گشت گه‌ل و نه‌ته‌وه‌کان له هه‌مووباره‌وه دابین ده‌کات، خۆشی وه‌ک حکومه‌تی ناوه‌ندی مافه‌کانی به‌رده‌وامه، واته له سێبه‌ری ئه‌م جۆره حکومه‌ته‌دا حه‌ق و عه‌داڵه‌ت به یه‌ک نه‌ته‌وه و گه‌ل نییه، به‌ڵکوو حه‌ق ده‌گه‌ڵ هه‌موو نه‌ته‌وه‌کان و به‌گشت نه‌ته‌وه‌کانه، چ ئه‌وانه‌ی ز‌‌‌ۆرینه‌ن و چ ئه‌وانه‌ی که مینه‌و ئه‌قه‌لیه‌ت ده‌ناسرێن، ده‌توانین بڵێین به یه‌که‌وه‌وه به هاو‌به‌شی و هاریکاری له گه‌ڵ یه‌کتره‌وه حکومه‌تێکی فیدراڵی و دێموکراتیک داده‌مه‌زرێنن و پێکه‌وه به یه‌که‌وه حکومه‌ت ده‌که‌ن‌.

له ناوه‌ر‌‌‌ۆکی ئه‌م سیستم و رێبازه‌دا، جگه له جیاوازی هێزه‌کانی سێ‌لایه‌نه‌ی حکومه‌تی‌( قوای سه‌گانه حکومتی Separation Of Powers ) و پره‌نسیپی سه‌ره‌کی سیکۆلاریزم، به‌وه ره‌چاوکردنی ئیراده‌ی گشتی و به پێی یاسای بنه‌ڕه‌تی نه‌ته‌وه‌یی و ناوچه‌یی، کاروباری ناوه‌کی و ده‌ره‌کی، به‌رێوه‌بردنی ئه‌رکه‌کان و ده‌سه‌ڵا‌تداریه‌تی و سه‌روه‌رایه‌تی گشتی‌(‌حاکمیت عمومی‌) له به‌ینی حکومه‌تی ناوه‌ندی و ناوچه‌یی دابین و ده‌سته به‌ر ده‌کرێت‌.‌ (حکومتهای محلی و عدم تمرکز-نشر قومس-دکتر ابولقاسم طاهری)

روونه، هه‌رکام له ناوچه فیدراڵه‌کان، ته‌نانه‌ت بچووکترین به‌شه‌کانیش له کارو‌باری ناوخۆیاندا ئازادن، هه‌ر کامیان بۆیان هه‌یه به پێی داب‌و‌نه‌ریت، فه‌رهه‌نگ و ئایین و و ئیتنیک و کولتووری خۆیان، هه‌ڵسو که‌وت بکه‌ن و به‌رێوه‌به‌ر و به‌رپرسی کار و پێداویستیه کانی‌خۆیان بن‌.

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.