Ö:: فیدراڵیزم و سووکه‌ ئاوڕێکی مێژوویی. به‌شی دووهه‌م

نووسینی: جه‌لال حاجی‌زاده

پر‌‌‌ۆفسێور ئاندرسن ده‌بێژێت‌:‌(( تایبه‌تمه‌ندی و سیفه‌تێک که سیستمی فیدراڵی له سیستمی چڕکراوه جیا‌ ده‌کاته‌وه، بێگومان بڵاو‌بوونه‌وه و بڵاو کردنه‌وه و دابه‌ش کردنی ده‌سه‌ڵاته‌؛ به پێی یاسایه‌کی بنه‌ڕه‌تی، ئه‌رکه‌کانی ده‌وڵه‌ت، ده‌سه‌ڵات و سه‌روه‌ت، مافه‌ره‌واکان، له به‌ینی دوو ئاستی، حکومه‌تی ناوه‌ندی و حکومه‌تی هه‌رێمدا، دا به‌ش ده‌بێت‌...‌))

زانایه‌کی فه‌ڕه‌نسی‌( Hauria ) ده‌نووسێت‌:‌(( یاسای فیدراڵی دوو لایه‌نی هه‌یه، له لایه‌که‌وه به یاسایه‌کی بنه‌ڕه‌تی، ده‌وڵه‌تی فیدراڵ‌دا ده‌نرێ، له لایه‌کی دیکه‌شه‌وه، به یه‌کگرتنێکی رامیاری، نێوان ناوچه‌کانی ئه‌ندام، ده‌ژمێررێت‌))‌.

(‌دوڕانه‌)ی ئه‌مریکاییش له سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌یه که سیستمی فیدراڵ ده‌رکه‌وته‌یه‌کی رامیارییه، که له چوار‌چێوه‌یه‌کی یاساییدا خۆی ده‌نوێنێت‌.

ئه‌گه‌ر‌چی پێناسه‌یه‌کی هاو‌به‌ش و هاو‌ده‌نگ که پڕبه پێستی خۆی بێت له نێوان زانایان و پسپۆڕان نه هاتۆته گۆڕێ به‌ڵام بیری فیدراڵیزم، له بنه‌ڕه‌تدا، به کارێکی یاسایی نێو خۆیی‌(‌داخلی‌) هه‌ر ده‌وڵه‌تێک داده‌نرێ، واته ده‌وڵه‌تی فیدراڵ، به ‌رێککه‌وتننامه‌ یه‌کی نێۆ‌نه‌ته‌وه‌یی(اتحاد بین المللی) دروست نابێت‌.

پرۆدۆن زانایه كی   سیاسی فه ره نسی له ‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌هه‌مدا،له سه ر ئه و باوه ڕه یه كه: سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م سه‌ده‌ی‌ فیدرالیزمه‌. ره‌یمۆن ئارۆن کۆمه‌ڵناسی‌ فه‌رانسه‌ییش، ده‌ڵـێ‌: هه ر وه ك سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌هه‌م سه‌ده‌ی‌ مارکسیزم بوو،  سه‌ده‌ی‌ بیسته‌‌ میش فیدراڵیزم ده‌بێته‌ چاکترین شێوه‌ی‌ ده‌ربازبوون له‌ دروستبوونی‌ کێشه‌کان و رێگه یه كی به كه ڵك بۆ چاره سه ركردنیان.           

 هه‌موو ده‌وڵه‌تێکی فیدراڵ، پێویسته، خاوه‌نی ده‌ستوورێکی هه‌میشه‌یی نووسراوی دیار‌کراوی تایبه‌تی خۆی بێت، له‌و ده‌ستووره‌شدا ده‌شێ چوار‌چێوه‌یه‌کی یاسایی بۆ پێوه‌ندیه‌کانی نێوان هه‌رێمه‌کان و ده‌وڵه‌تی فیدراڵ دیاری بکرێ‌.

پێویسته هه‌ر یه‌که له ناوچه ئه‌ندامه‌کانی ناو‌ده‌وڵه‌تی فیدراڵ و ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی، ده‌ستووری تایبه‌تی و خۆیی، خۆیان هه‌بێ، ئه‌و‌ ده‌ستوو‌ره‌ش به شێوه‌یه‌ک بنووسرێ که هه‌موو‌کار و فرمانه‌کانی گشت لایه‌کیان دیار و دابین بکات‌.

ز‌‌‌ۆر زه‌قه، مافی فیدراڵیزم مافی جیابوونه‌وه و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی سه‌ر به‌خۆ ناگرێته وه، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه سیستمی فیدراڵی هه‌ر به ته‌واوی پارێزگاری یه‌کپارچه‌یی خاک‌(‌تمامیت ارضی‌) و قه‌‌واره‌ی رامیاری ده‌وڵه‌ت ده‌کات‌. له‌ فیدراڵیزم‌دا، له‌ چوارچێوه‌یه‌کی‌ یه‌کگرتوودا ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر لایه‌نه‌کانی‌ به‌شدار واتا هه‌رێمه‌کان دابه‌ش ده‌کرێ‌. له‌م سیستمه‌دا به‌پێچه‌وانه‌ی‌ کۆنفیدراڵیزم بڕیاره‌کانی‌ ناوه‌ند راسته‌وخۆ روویان له‌ خه‌ڵکی‌ هه‌موو وڵاته‌.

خاڵێکی گرینگی فیدراڵیزم ئه‌وه‌یه، سه‌ر‌‌‌ۆکی هه‌رێمه فیدراڵه‌کان مافی سه‌ر‌وه‌ریی ده‌وڵه‌تیان نییه‌‌وه ئه‌وه‌ش بێ‌شک له نێوه‌ر‌‌‌ۆکی یاسای هه‌میشه‌یدا ده‌چه‌پسێت‌؛ هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش خۆی له خۆیدا به‌ یه‌کێک له نیشانه گرینگه‌کانی ده‌وڵه‌ت داده‌نرێ‌.

له راستیدا، هه‌موو ناوچه فیدراڵه‌کان وه‌کوو چه‌ند ئه‌ندامێکن له یه‌ک قاپۆڕ و جه‌سته‌دا کۆ‌بوونه‌ته‌وه و به هه‌مووشیان پێکه‌وه له سه‌ر یاسایه‌کی سازش له‌سه‌ر کراو، ده‌وڵه‌تێکی یه کگرتووی فیدراڵ پێکدێنن‌.

ده‌وڵه‌تی فیدراڵ، له چوار‌چێوه‌ی یاسای گشتی نێو‌ده‌وڵه‌تاندا، به‌شێوه‌یه‌کی یه‌کگرتوو ‌و سه‌نترالیزم ره‌فتار ده‌کات، هه‌ر له سه‌ر ئه‌و خاڵه سه‌ره‌کیه‌شه، ز‌‌‌ۆربه‌ی کات، ده‌ستووری ناوخۆیی فیدراڵی رێگه به هه‌رێمه فیدراڵه‌کان نادات که له کایه‌کانی پۆلێتیکی ده‌ره‌وه و دیپلۆماسی، راگه‌یاندن، به‌رپا کردنی جه‌نگ و مۆر کردنی په‌یماننا مه نێو ده‌وڵه‌تیه‌کاندا نوێنه‌ریان هه‌بێت وه یان ده‌نگ و بیرو‌باوه‌ڕی خۆیان ده‌رببڕین، یانی له لایه‌که‌وه فیدراڵه‌کان بۆیان نی یه، ده‌م له کاری یاسای نیۆ‌ده‌وڵه‌تانه‌وه بده‌ن وه له لایه‌کی دیکه‌شه‌وه سه‌ر‌‌‌ۆکی هه‌رێمه فیدراڵه‌کان وه‌ک خاوه‌نی که‌ساییه‌یته‌کی نیۆ‌نه‌ته‌وه‌یی به ئه‌ژمار نایه‌ن‌. ( حوسێن محه‌ممه‌د عه‌زیز – کتێبی فیدراڵیزم‌)‌.

یه‌کلا کردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات، له ناو سیستمی فیدراڵدا گرینگه‌یه‌کی سه‌ره‌کی هه‌یه، ئه‌مه‌ش له دوو رێگه و به دوو شێوه ده‌توانرێت ده‌سته به‌ر بکرێت‌.‌

1- ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمه فیدراڵه‌کان ده‌سنیشان ده‌کری و له ده‌ستووری هه‌میشه‌یی زه‌ق ده‌کرێته‌وه و ‌جه‌ختی له سه‌ر ده‌کرێت، جا ئه‌گه‌ر شتێکیش مایه‌وه و له ناو یاسا که‌دا تۆمار نه‌کرابێ، بۆ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی ده‌مێنێته‌وه، واته ‌‌وه‌ک مافێک بۆی ته‌رخان ده‌کرێت‌.

2- ده‌سه‌ڵاته‌کانی ده‌وڵه‌تی فیدراڵ له ناویاسای هه‌میشه‌ییدا دیاری ده‌کرێت. دیاره هه‌ر دیارده و شتێکی که له نێو یاسا که دا باسی لێنه کرابێت، له سنووری ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمه فیدراڵه‌کان ده‌ژمێردرێت‌.

توێژه‌ری به‌رێز حوسێن محه‌ممه‌د عه‌زیز له درێژه‌ی دوانه‌که‌ی له مه‌ڕ فیدراڵیزمدا ده بێژێت:

یه‌کێ له خیسڵه‌ته هه‌ر گرینگه‌کانی ده‌وڵه‌تی فیدراڵ، له " یه‌کێتی "   و " سه‌ربه‌خۆیی" پێکهاتووه . ده‌نگه ناسراوه‌کانی ده‌وڵه‌تی فیدراڵ، چ له سه‌ر ئاستی سه‌رۆکی هه‌رێمه‌کان بێ چ  له سه‌ر ئاستی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی، له سێ ده‌سه‌ڵاتی جیاوازی یاسادانان « مقننه »، جێ‌به‌جێ‌کردن « اجرائیه »‌وه دادگه‌ریی‌«قضائیه‌» پێکدێنن‌.

له سیستمی فیدراڵدا، جگه له‌وه‌ی حکومه‌تی ناوه‌ندی له فه‌رهه‌نگ و زه‌رفییه‌ت و هێز و هه‌روه‌ها تایبه‌تمه‌ند‌یه پۆزیتیڤه‌کانی ناوچه فیدراڵه‌کان، بۆ پێشکه‌وتن و گه‌شه‌پێدانی وه‌ڵات که‌ڵک وه‌ر‌ده‌گرێت‌؛ ده‌توانین وه‌کوو ئیمتیاز و قازانج په‌نجه بۆ ئه‌و خاڵانه‌ی خواره‌وه‌یش رابکێشین‌. (حکومتهای محلی و عدم تمرکز-نشر قومس-دکتر ابولقاسم طاهری)

1- له شێوه‌ی حکومه‌تی فیدراڵدا، ناو‌چه‌کان و هه‌رێمه بچووکه‌کان وه‌کوو مه‌یدانی ئه‌زموون و تاقیکاری، ز‌‌‌ۆر یاسا و رێسایان لێ ئه‌زموون و پێوار ده‌کرێت ، ئه‌گه‌ر ده‌رئه‌نجامێکی چاک و به سوودیان بێت، ده‌توانرێت بۆ گشت وه‌ڵات بڵاوبکرێته‌وه و که‌ڵکیان لی‌وه‌ر گێرێت‌.

2- له‌م شێوه حکومه‌ته‌دا، حکومه‌تی ناوه‌ندی ده‌توانێت بێ ئه‌وه‌یکه زه‌خت و ز‌‌‌ۆر یه‌ک به‌کار به‌رێت و ئاسیوێک له ئازادی و ما فه‌ره‌واکان و سه‌روه‌ری « حاکمیت » ناو‌چه  فیدراڵه‌کان بدات و بیانڕووشێنێت، یاسای هاوبه‌شی‌«‌متحدالشکل‌» و هاوسه نگیه‌ک بۆ یه‌کسان کردنی کاروباری ئیداری و رامیاری، کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری له گشت وه‌ڵاتدا سه‌قامیگر بکات و به‌کاریان بگرێت، به تایبه‌تی ئه‌ویاسا و پێداویستیانه‌ی که تایبه‌تمه‌ندی گشتیان‌( ویژگیهای عمومی )هه‌یه‌ و له‌ ئاستی کیشوه‌ردا، کاردانه‌وه‌یه‌کی پته‌ویان بۆ به‌دی ده‌کرێت‌.

3- مکانیزمی چاوه‌دێری و کۆنتر‌‌‌ۆل و هاوسه‌نگیه‌ک که له حکومه‌تی فیدراڵدا هه‌یه له که‌ڵه‌که‌ بوون و چڕکاری دژبه به‌رژه‌وه‌ندی هێزه‌کانه‌ی سێ‌لایه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵات‌(ضد منافع قوای سه گانه قدرت‌)  به‌رگری ده‌کات، به واته‌یه‌کی دیکه، به شێوه‌یه‌کی له‌مپه‌ر، کاریگه‌ری ده‌بێت، له گه‌ڵ ئه‌وه‌ش له‌ که‌مایه‌سی و قۆرغکردنی مافی ئازادی تاکه‌که‌سی و گه‌لایه‌تی، فه‌رهه‌نگی و مه‌زهه‌بی وه‌هه‌روه‌ها ڕوشاندن و ده‌ست درێژی کردن به سه‌ر ما‌فه ‌ره‌واکانی‌تر،به جۆرێکی ز‌‌‌ۆر گونجاو به‌رگری ده‌کات، واته‌ به‌ره‌نگاریان ده‌بێته‌وه و به‌رهه‌ڵست و ناکۆکی نێوانیان لاواز ده‌کات‌.

4- کۆ و که‌ڵه‌که نه‌بوونی ده‌سه‌ڵات و قوورسایی هێزه‌کانی سێ‌لایه‌نه‌ی حکومه‌ت، که له تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی هه‌ره‌سه‌ره‌کی و بناخه‌یی ده‌وڵه‌تی فیدراڵ دێنه ئه‌ژمار، له زه‌خت و کار و زه‌حمه‌تی سه‌رشان و ئه‌رکه قورورسه‌کان یا خود کۆبوونه‌وه‌یان له سه‌ر ئه‌ستۆی حکومه‌تی ناوه‌ندی پێشگیری ده‌کات، به‌تایبه‌ت له‌م وه‌‌ڵاتانه که جه‌ماوه رو حه‌شیمه‌تیان ز‌‌‌ۆر تێدایه و جوگرافیایه‌کی پان و به‌رینیان هه‌یه.

5- ئه‌و سیستمه، وه‌کوو فێرگه‌یه‌کی بارهێنان و له هه‌مان کاتدا په‌روه‌رده‌یی ر‌‌‌ۆڵی خۆی ده‌گێڕێت، له به‌ر ئه‌وه‌ی، ته‌واوی خه‌ڵک ده‌ربه‌ر ده‌گرێت، هه‌روه‌ها ز‌‌‌ۆر‌ینه‌ی خه‌ڵک بۆ هاوبه‌شی و هاریکاری و چاودێری و ته‌نانه‌ت به‌شداری و خۆتێهه‌ڵکێشان ته‌یار ده‌کات‌.

بنیات نان، سه‌رکه‌وتن و ژێرکه‌وتنی ده‌وڵه‌تی فیدراڵ، پێوه‌ندێکی پته‌وی، به‌ بوونی بیری دێموکراسی و ڕوانگه‌ی پلۆڕالیزم وه‌یان نه‌بوونیان هه‌یه‌. به واتایه‌کی دیکه، ئه‌و ئاوه‌زگه‌ری‌( عقلانیت‌) و ڕ‌‌‌ۆشنیریه له مه‌ڕ دێموکراسی، پلۆڕالیزم، له لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتداران و فره‌گه‌له‌کان و شاخ و باڵه‌کانیان تا راده‌یه‌کی ز‌‌‌ۆر، له دامه‌زراندن، به‌رێوه چوون و به‌ره و پێشه‌وه بردن وه‌یان، شکستی بیرو‌باوه‌ڕی فیدراڵی و ده‌وڵه‌تێکی فیدراڵی، کاریگه‌ری هه‌یه، واته پێکهاتن و ده‌وامی به‌م بیرو‌ڕایه‌وه، گرێدراوه‌.

هاوسه‌نگی و وێکچوونی نێوان فیدراڵیزم و پلۆڕالیزم دیارده‌یه‌کی ز‌‌‌ۆر به که‌ڵک، بۆ گشت وه‌ڵاتانی فره‌گه‌لی و ئیتنیکی( وه‌کوو ئێران، عێراق،تورکیه و ...) وه‌دیار ده‌خات، له راستیدا پلۆڕالیزم، دژایه‌تی و به‌رهه‌ڵست و قه‌ڵشتێکی گه‌وره‌ی له گه‌ڵ تاکه سالاری و چڕکراوه‌یی و شێوه گه‌لی نادێموکراتیانه هه‌یه‌. له به‌ر ئه‌وه‌یکه، فیدراڵیزم له‌( به ) روانگه‌ی پلۆڕالی واته فره‌ره‌نگی و چه‌ندایه‌تی، هێم و بناغه‌ی بیرو‌ڕای له سه‌ر جیاوازی، چه‌ندده‌نگی و هه‌مه‌ره‌نگی و هه‌روه‌ها جۆاروجۆری و فره‌ویستی، دامه‌زراوه‌.

باسێک له‌وه ‌دا‌نی‌یه، خه‌ڵک مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه که بڕیاربده‌ن" چی" "چۆن" بێت، به‌‌وته‌یه‌کی دیکه‌،بنه‌مای بڕیاردان له ناو هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌کدا، خه‌ڵکه‌.‌ له‌راستیدا به‌ کپ کردنی ده‌نگ و خواستی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌کان و‌به‌ سه‌رکووتکردن، ئاسۆیه‌کی روون‌ به‌‌ دی ناکرێت.

به‌شێکی هه‌ره ز‌‌‌ۆری کێشه‌و گیرو‌گرفتی، وه‌ڵاتانی فره‌نه‌ته‌وه‌یی و ئیتنیکی وه‌کوو، سوریه، تورکیه، ئێران و ... ده‌گه‌ڕێته وه‌بۆ سه‌ر نه‌بوونی مافی گه‌لان‌.

به‌شێکی تریشی، ده‌گه‌ڕێته وه‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه که که حکومه‌ت به‌شێوه‌یه‌کی چڕکراوه و داگیرکه‌رانه، ده‌سه‌ڵات قۆرغ بکات و فه‌رهه‌نگ و ئایین و ڕا وخوێندنه‌وه‌ی تایبه‌تی خۆی له سه‌ر ئه‌وانی‌تر داسه‌پێنێت، یانی ته‌نانه‌ت تاکه‌ ده‌نگی خۆی ده‌نگی خودا بنوێنێت‌.

له‌ وڵاتێکی‌ ئه‌وتۆدا دێموکراسی‌ به‌ته‌نیا به‌رهه‌مهێنه‌ری‌ ویستی‌ دیکتاتۆری‌ زۆرینه‌یه‌، بۆیه‌ دێموکراسی‌ به‌بێ‌ دابه‌شکردنی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ سیستمێکی‌ فیدراڵـی‌دا ناتوانێ‌ رێگاچاره‌ی‌ کێشه‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌‌و پێکه‌وه‌ژیانی‌ نه‌ته‌وه‌کان بێ‌. له‌م پێوه‌ندی‌یه‌دا "ئاریند لیپهارت" پرۆفیسۆری‌ رامیار‌و مامۆستای‌ هۆڵه‌ندیی‌ زانکۆی‌ کالیفۆرنیا له‌ به‌رهه‌مێکی‌دا به‌ ناوی‌ "دێموکراسی‌ له‌ کۆمه‌ڵگا فره‌نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌کان‌دا"، ده‌ڵـێ‌: ئه‌و شێوه‌ دێموکراسی‌یه‌ی‌ رۆژئاوا له‌ وڵاتانی‌ جیهانی‌ سێهه‌م که‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ زۆرینه‌ زاڵه‌ ناچه‌سپێت، چونکه‌ که‌مینه‌ هه‌میشه‌ له‌ دۆخی‌ ئۆپۆزیسیۆن دایه‌‌و ناتوانێ‌ بگاته‌ مافی‌ خۆی‌، له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی‌ ئه‌وتۆدا دێموکراسی‌ له‌ رێگای‌ کوالیسیۆن که‌ نوێنه‌رایه‌تیی‌ هه‌موو نه‌ته‌وه‌کان به‌شداری‌ تێ‌دا بکه‌ن، به‌دی‌ دێ‌.(رامبوود لووتفپوری---بابه تی بڵاو كراو به نێوی فیدراڵیزم)

ز‌‌‌ۆر ڕوونه، بۆ چاره سه‌ر کردنی کێشه و مه‌سه‌له‌کانی وه‌ڵاتانی فره‌ره‌گه‌زی و فه‌ره‌ره‌نگی، که بێگومان ز‌‌‌ۆر سه‌ره‌کی و بنه‌مایین، بێ په‌رده بڵێین ده‌شێت پلۆڕالیزم و ز‌‌‌ۆرینه فه‌رهه‌نگی قه‌بووڵ بکرێت، دان به مافه‌ره‌واکانی گه‌لانی ئیتنیکی، به چه‌شنێکی فه‌رمی و یاسایایی بنرێت و شێوازێکی فۆرمووڵه‌ و رێکوپێک بدۆ‌زرێته‌وه که به‌ڕای ئێمه و پڕای خه‌ڵکی ئیتنیک وگشت گه‌ل و قه‌ومه جۆراوجۆره‌کان، باشترین و به جوابترین که‌ره‌سه، پر‌‌‌ۆسه‌ی دێموکراتی فیدراڵیه‌ته، پر‌‌‌ۆسه‌یه‌ک که به ته‌واوی واتای خۆیه‌وه، رووحی دێموکراسی و رووحی به‌رابه‌ری و ئازادی تیایدا ده‌ستنیشان و ده‌سته به‌ر بکرێت؛ بێ شک ئه‌وه ئێمه ده‌باته سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه که ته‌نیا رێگه چاره و د‌‌‌ۆزی تاقیکراو، له ناو ده‌‌‌‌ۆله‌ته‌کانی فره‌گه‌لی و فره‌نه‌ته‌وه‌یی،سه‌قامگیرکردن و به‌رێوه بردنی و سیستمی فیدراڵیزمی دێموکراتیکی نه‌ته‌وه‌ییه، چونکوو به باشترین شێوه، توانسته‌ی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانی « National Interest » له خۆیدا جێ کرد‌‌‌ۆته‌وه .

دان پێدان به پلۆرالیزم و له گه‌ڵ ئه‌وه‌ش راپه‌رموونی  به‌ مافی گه‌لان و ئیتنیک، فه‌رهه‌نگ و ئایینه جۆراو‌جۆره‌کان وه هه‌روه‌ها دانه به‌ر کردنی داخوازیه‌کانیان، له ژێر نسێی ژیانێکی ئازاد، سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی دێموکراتیکانه‌دا، ته‌نیا رێگه چاره‌ له‌‌م وه‌ڵاتانه‌‌دا به‌دی ده‌کرێت که‌، ره‌وایی و یاسایی (‌مه‌شرووعییه‌ت‌) هه‌یه‌. بێ‌شک ئه‌وه‌ش هه‌نگاونان به‌ره و ئاسۆیه‌کی نوێیه‌.

 به‌ سه‌رنجدان به‌ رووداوه‌کان و دۆخی ناوچه‌یی وێده‌چێ بڵێینن، فیدراڵیزمی دێموکراتیک وه‌ک له‌ دایکبوونه‌وه‌ی سه‌رده‌می کۆن له‌ داوێنی سه‌رده‌می نوێدا، وه‌ک ده‌رکه‌وتنی رابردوو له‌ ئێستادا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌.

وا چاوه ڕوان ده‌کرێت، له بارو‌د‌‌‌ۆخی ئێستادا، خه‌یاڵی ئه‌سبۆلسیته‌کان‌(‌ئیستبداد‌) و لایه‌نگرانی سیستمی چڕکراوه‌یی دژ به دێموکراسی، له گشت ناوچه‌ی مێزوپۆتامیادا، به‌ره‌وپسان و قرتانه‌ و له راستیدا ته‌نگه‌یان پێ هه‌ڵچندراوه‌.

بێگومان بۆ وه‌دی هاتنی ئه‌و ئاسۆ و تارماییه ده‌بێت گشت گه‌لان و خه‌ڵکان و نه‌ته‌وه‌کان له سه‌ر داخوازیه‌کان و مافه مامڵه هه‌ڵنه‌گرانه‌ی مه‌ده‌نی و دێموکراتیه‌کانیان کۆک و هاو ده‌نگ بن، وه به‌ره‌و گه‌یشتن به ئامانجه‌کانیان هه‌نگاوی گونجاو ته‌نانه‌ت پێویست هه‌ڵبگرن‌.

ئه‌گه‌ر به‌وردی چاو به سه‌ر ده‌ورو‌وبه‌رماندا بخشکێنین و تێڕوا‌نینێکی به‌ر‌بڵاومان بێت، به روونی گۆڕانکاریه‌کان له که‌نار و ناوه‌ر‌‌‌ۆکی وه‌زعی خۆمان ده‌بینین، ز‌‌‌ۆرینه‌ی گه‌له‌کانی نێو‌ کیشوه‌ره چڕکراوه‌کان، بۆ نموونه‌، کورده‌کان، ئازه‌ریه‌کان، تورکمانه‌کان، عه‌ڕه‌به‌کان، به‌لووچه‌کان پێیان ناوه‌ته قۆناغ و قه‌ناعه‌تێکه‌وه، که ئاماده‌گیان بۆ په‌ره‌پێدانی سیستمێکی پلورالیزم و هه‌مه‌لایه‌نه یا خود دێموکراسیه‌تێکی راسته‌قینه، هه‌یه و له‌ ڕه‌واڵه‌ت و نێوه‌ر‌‌‌ۆکی خۆیاندا هه‌ست به پێوست بوونی ده‌که‌ن، هه‌روه‌ه‌ها به شێوازی جیاجیا و به زمانێکی خامۆش قاوی ده‌که‌ن‌.

به متمانه وه ده ڵێین که، راده ی ته یار بوون و په ره سه ندنی گشتی به ورده وه بوون له سه ر فاکته ره سه ره کیه کانی ناو خۆیی و دراوسێیه تی و ده ره کی، میلله تی ئێران، له قۆ‌‌ۆناغێکی باش و گونجاودا جێ گرتووه و گه یشتۆته قۆناغێکی گوازتنه وه ی مێژوویی، هه ر چه ند ئه وه پێویستی و پێوه ندیه کی سه ره کی به پلان و ئاوه زگه ریه وه هه یه .

به بێ کزی و ته عاروونه‌وه بڵێین ئیترکات و ساتی ئه‌وه گوزه‌راوه‌، جه‌ماعه‌ت و کۆمه‌ڵێک گشت باڵه‌کانی ده‌سه‌ڵات و حکومه‌ت داگیربکات، وه‌یان گه‌ل و ده‌سته‌یه‌ک به‌شێوازی تێۆکراسی و یه‌زدانسالاری، له ژێر ناوی مافی ئیلاهی ( Divine righte‌) بخاته ژێر ڕکێفی ده‌سه‌ڵاتی خۆی و هاوکات ده‌ست درێژی به سه‌ردابکات، بێ‌شک ده‌شێت له ئاسمانه‌وه بۆ زه‌وینی دابه‌زین‌.

با په‌رده له سه‌ر ئه‌وه‌ش لاده‌ین، ئیتر خودا ‌ته‌نانه‌ت ده‌نگی تاقی ده‌سه‌ڵاتدا رونوخبه نابیسێت، هه‌ر ده‌نگی ئه‌وان ده‌نگی خودا نی‌یه، به‌ڵکوو ده‌نگی گشت خه‌ڵک و نه‌ته‌وه جۆراو جۆره‌کان ده‌نگی خو‌دایه‌!

له تاقمێک له‌و ده‌وڵه‌تانه که ز‌‌‌ۆڕنای خه‌ڵک سالاری دینی و دێموکراسی خوێی و فڵان و فیسار ... لێده ده‌ن، به هیچ شێوه‌یه‌ک پره‌نسپه‌کانی دێموکراسی ڕه‌چاو ناکرێت یا جۆره زڕه دێموکراسیه‌کی چه‌واشه‌که‌رانه، به پاشکۆیه‌کانی دینی، بوومی، مه‌رجی و ... له لایه‌ن نه‌ته‌وه‌، و ده‌سه‌ڵاتی باڵا ده‌ست پیاده ده‌کرێ، دێموکراسی به گه‌لانی خۆیان ره‌وا ده‌بینن به‌ڵام مافه یاسایی و مر‌‌‌ۆیی دێموکراسیه‌کانی گه‌لانی دیکه‌ی بنده‌ستیان ژێر‌پێ ده‌خه‌ن و هه‌ر به ته‌واوی نووزه‌یان لێ ده‌بڕن‌.

ئاشکرایه ئه‌گه‌ر دوو پره‌نسیپی سه‌ره‌کی دێموکراسی فیدراڵی که بریتین له ئازادی و به‌رابه‌ری، له ناو سیستمی حکومه‌ت سه‌ر هه‌ڵنه‌دات و گرێدراو به‌وه‌ش، ده‌سه‌ڵاتی خودی خه‌ڵک له مه‌ڕ خه‌ڵک به مه‌سڵه‌حه‌ت و بۆچوونی خه‌ڵک، ئازادی بیروڕای هه‌موو گه‌ل و نه‌ته‌وه ئیتنیکیه‌کان له گشت بوارێکه‌وه، له ناوه‌ر‌‌‌ۆکی دێموکراسی خوازیدا ره‌گ و ریشه نه‌هاوێژێت،‌ بوونی ئه‌وان وه‌به‌رچاو نه‌گرێت،چه‌و‌سانه‌وه و توانه‌وه‌ی ئه‌و گه‌لانه گومانی لێ ناکرێت‌. دیاره‌ دێموکراسی زۆرینه‌یی و چه‌واشه‌که‌رانه‌ به‌ دێموکراسی فیدراڵی چاره‌سه‌ری دێت.

که وایه، جۆره حکومه‌تێک دێته کایه‌وه که ده‌توانین به دێموکراسی فیدراڵی ناوی لێبه‌رین، دێموکراسی فیدراڵی شێوه و شێوازی حکومه‌ت کردن نی‌یه، به‌ڵکوو ره‌وت و شێوازێکی ژیانه‌وه و ژیان به سه‌ربردنه، دێموکراسی فیدراڵی ته‌رجوومانی چه‌ند ده‌نگی و فره نه‌ته‌وایه‌تی و چه‌ندایه‌تیه.

‌ئه‌وه‌ی راستی بێت له پاڵ بنه مای ئایدیۆلۆژی و پرینسیپی یه‌کێتی و رێککه‌وتنی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌کان له سه‌ر بنچینه‌یه‌کی هه‌مه لایه‌نخواز و یاسایه‌کی شیاو و پڕاگماتیکانه ‌و پیشکه‌وتووانه، له سه‌ر کۆڵه‌که‌ی پلۆڕالیزم و به‌رابه‌ری و ئازادی، مه‌رجی قایمی دێموکراسی، به‌ ئه‌ژمار دێت.

بۆ نوێکردنه‌وه‌ی دێموکراسی له قاڵب و قاپۆڕی فیدراڵیدا ده‌بێت ئه‌و بۆ چوونه ترسناک و در‌‌‌ۆیینه‌یه‌وه لا‌بنێین که ز‌‌‌ۆر بوونی هه‌مه‌ڕه‌نگی له حکومه‌تدا، خۆی له خۆیدا ده‌بێته هۆی زیاد بوونی دژایه‌تی و پێکدادان‌!

له راستیدا پێچه‌وانه‌ی ئه‌و مه‌سه‌له‌یه راسته، چونکوو دژایه‌تی ( cOnflict ) له کۆمه‌ڵگادا نه ته‌نیا سروشتی و پێویسته، به‌ڵکوو تا راده‌یه‌کی ز‌‌‌ۆریش خوازراوه.

‌ده‌ر ئه‌نجام :

بیرو باوه‌ڕی فیدراڵیزم له دوو سه‌ر چاوه‌ی سروشتی و مێژوویی ده‌ر ده‌که‌وێت، به‌ڕای ئێمه ئه‌و جۆره سیستمه له کوردستانی کۆن و ئێراندا به ده‌ستی ژیرانه‌ی کورده‌کانه‌وه هاتۆته کایه‌وه‌ یا خود هزرڤانانی كورد به‌ پێشه‌نگ و دامه‌زرینه‌ری سیستمی فیدڕالی و کۆنفیدراڵی‌ ده‌ناسرێن؛ گه‌زافه نابێت ئه‌گه‌ر بڵێین هه ر‌له‌سه‌ره‌تاوه، فیدراڵیزم له کوردستاندا شێوه‌ی حکومه‌ت کردن نه‌بووه، به‌ڵکوو شیوه‌و رێبازێکی سه‌ره‌کی ژیان به‌سه‌ر بردن بووه‌. کورد به‌درێژایی مێژوو له‌ مێزوپوتامیادا ژیاوه‌ و به‌رگری له خۆی کردووه و بۆ مانه‌وه‌ی خۆی و دابینکردنی مافه ‌نه‌ته‌وایه تیه ‌کانی، وه‌ هه‌روه‌ها بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌یش له‌ هیچ چه‌شنه ‌له خۆبردوویه ك(فداكاری) دریغی نه‌کردووه و به‌رده‌وام هه‌وڵیداوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به سه‌ربه‌خۆیی له‌ کوردستاندا بژی، بۆیه‌ فیدراڵی وه‌ک شێوه‌یه‌ک بۆ دابین کردنی مافه‌کانی په‌سه‌ند کردووه‌.

ئه‌و ‌نموونانه‌که‌ له‌ناوه‌ر‌‌‌ۆکی بابه‌ته‌که‌دا په‌نجه‌مان بۆ راکێشان، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنێت، هه‌ڵبه‌ت مانگه‌شه‌ویش سه‌ر له ئێواره دیاره‌!

دیاره، ئه‌و بیرو باوه‌ڕه، بیرو باوڕێکی ز‌‌‌ۆر کۆنه، له پێش زایینه‌وه په‌یدا بووه تا ئه‌و ڕ‌‌‌ۆش، له هێندێ ووڵاتانی جیهاندا، به شێوه و ناوه‌ر‌‌‌ۆکی جۆراوجۆر، کاری پێ ده‌کرێ و به‌رده‌وامیش له گۆڕاندایه، تا چه‌ن گه‌لێکی جیاواز بتوانن له چوار چێوه‌ی ده‌وڵه‌تێکی یه‌کگرتوو، پێکه‌وه هه‌ڵکه‌ن و به شێوه‌یه‌کی باشتر و شیاوتر بژین‌.

به رای ئێمه گرینگترین جۆری‌ فیدراڵیزم ، فیدراڵیزمی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌، که‌ وه‌ک رێگاچاره‌یه‌ک بۆ کێشه‌ی‌ جیاوازیی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌، کولتووری‌‌و ئایینی‌ له‌ قه‌واره‌یه‌کی‌ سیاسی‌‌و جۆگرافیایی‌دا که‌ڵکی‌ لـێ‌ وه‌رده‌گیردرێ‌، ئه‌م بیردۆزه‌ وه‌ک باشترین شێوه‌ی‌ پێکه‌وه‌ژیانی‌ نه‌ته‌وه‌‌و ئایینه‌ جیاجیاکان له‌ وڵاتێکی‌ فره‌نه‌ته‌وه‌دا ده‌ناسرێ‌.

بیرو باوه‌ڕی فیدراڵیزم له روانگه‌ی پلۆراڵیزم، دێموکراسی و سیکۆلاردا، وه‌ک یه‌کێ له مافه‌کانی دیار‌یکردنی چاره نووسی گه‌لان، وه‌ک سیستمێکی ده‌وڵه‌تی ده‌توانێ چه‌ن گه‌لێکی جیاواز، له چوار چێوه‌ی نموونه‌ی ده‌وڵه‌تی فره نه‌ته‌وه و نیشتماندا کۆکاته‌وه، هه‌ر گه‌لێکیش له سنووری دیاریکراوی هه‌رێمه‌کانی خۆیدا، به سه‌ر به‌خۆیی و سه‌ر به‌ستی فرمانڕه‌وایی خۆی بکاو به ئازادی بژی‌. به ده‌سته واژه‌یه‌کی‌تر، به قه‌بووڵ کردنی ئه‌و مافه و له‌سه‌ر هه‌‌‌‌وێنی دێموکراسی راسته‌قینه ده‌بێ نه‌ته‌وه‌ی باڵا ده‌ست، له گۆشه نیگاو دیدێکی مر‌‌‌ۆڤپه‌روه رانه و باوه‌ڕێکی پێشکه‌وتوو خوازانه‌وه، له چاره سه‌ر کردنی کێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، گه‌لانی بنده‌س و که‌مینه و چه‌وساوه، ڕه‌فتار بکات‌. له چاخی ئێستادا وڵاتانی‌ فیدراڵـی‌ 50 له 100ی وشکایی‌ زه‌وی‌ پێک دێنن‌كه80 له 100ی دانیشتووانی‌ خه ڵك له و ولاتانه دا نیشته جێن.

گومان له‌وه ناکرێت، تێوری نه‌زمی نوێی جیهانی و پڕ‌‌‌ۆژه‌ی ر‌‌‌ۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی گه‌وره ( نوێ ) و کرانه‌وه‌ی چاوی گه‌لان، مه‌ده‌نیه‌تێک پێکدێنێت که ئه‌م مه‌ده‌نییه‌ته نوێیه که له ناوه‌ر‌‌‌ۆکی دێموکراسی فیدراڵ گه‌ڕده‌خوات، له سه‌ر بنه‌مای ده‌ستگایه‌کی تازه بنیات ده‌نرێت و له سه‌ر بیرو‌ڕاو هه‌ڵسو‌که‌وتێکی پراگما‌تیک و پۆزیتیڤانه و جیاواز له ڕابردووی ته‌نگ‌نه‌زه‌رانه و گۆشه بیری، ده‌توانرێت، به‌دی بێت؛ ئه‌و مه‌ده‌نییه‌ته نوێیه، بنه‌مای ره‌فتار و کرده‌وه‌یه‌کی تازه‌مان بۆ داده‌ڕێژێت و بۆ مه‌یدان و گۆڕه‌پانێک ڕاکێشمان ده‌کات، که ئیتر پێشێل کردنی مافی گه‌لان و زڕه دێموکراسی و به یت و بالۆره‌ی دێموكراسی گه ری و... به‌ره‌و هه‌ره‌س هێنان ده‌بات‌. (‌محه‌مه‌د ‌ره‌زا جه‌عفه‌ری – به‌ره و مه‌ده‌نیه‌تی نوێ)

 دیاره‌فیدراڵی بوونی  زۆربه ی وڵاتانی‌ گه‌وره‌ی‌ جیهان وه‌ک، ئه‌مریکا، رووسیا، کانادا، مه‌کزیک، ئۆسترالیا، هیند، برێزیل، ئارژانتین، ئاڵمان‌و. . .  ، سه رنجی ئێمه بۆ لای خۆی راده كێشێت.

با به بێ مه‌ترسی و بوێرانه بڵێین ئه‌گه‌ر خۆمان وه‌ک میلله‌تێکی خاوه‌ن مێژوو، پێشکه‌وتوو له پێناوی چاره‌سه‌ریه‌کی دێموکراتیکی و مر‌‌‌ۆڤایه‌تی و ئازادیخوازانه‌دا هه‌نگاوێکی به په‌له‌و به که‌ڵک و گونجاو به مه‌به‌ستی سه‌قامگیر کردنی دێموکراسی راسته‌قینه‌و هه‌مه لایه‌نه‌ی فیدراڵی هه‌ڵنه‌نێینه‌وه بێگومان زه‌ختی ر‌‌‌ۆژگار و جه‌بری چه‌رخه‌و شه‌پی‌زه‌مان، ئه‌وه‌مان تێده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌وه‌ش دوا ڕ‌‌‌ۆژێکی نادیار و لێڵی له پێش ده‌م دایه و بێ‌شک نابێ ئه‌وه له بیر بکه‌ین . وا باشه له‌و راستیه تفت و تاڵه‌‌ش خۆمان نه دزینه وه.

تێبینی:

ئه‌گه‌رچی سیستمی فیدراڵ وه‌ک شێوه و رێبازێکی به که‌ڵک و ز‌‌‌ۆر پێویست له چاخ و پێداویستی هه‌نووکه‌ییدا خۆی ده‌نوێنێت، به‌ڵام ده‌بێ دوو تێبینیمان بێت‌:

یه‌که‌میان ئه‌وه‌یه که ئه‌م سیستمه ته‌نانه‌ت به فورمووڵ و شێوازێکی گشتی دێته ئه‌ژمار، چونکوو هیچ وه‌ڵات و کێشوه‌رێکی فیدراڵ نا‌توانین بد‌‌‌ۆزینه‌وه که له‌سه‌ر یه‌ک یاساو دیره‌کی و ێکچوو و هاو چه‌شن، دامه‌زرابێت، بۆیه ده‌بێ بڵێین به تێبینی و تێڕوانینێکی تایبه‌تی له هه‌ر کیشوه‌رێکدا به‌وه به‌ر چاو گرتنی داخوازی و تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی خه‌ڵک و گه‌ل و نه‌ته‌وه و فه‌رهه‌نگ و دین و مێژووی ئه‌م کیشوه‌رانه، سیستمی فیدراڵی ره‌چاو بکرێت و کاری له سه‌ر بکرێت‌.

له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی فیدراڵیزم، به باری ده‌سه‌ڵات و ئامرازی دابه‌شکاری ده‌سه‌ڵات له نێوان مه‌رکه‌ز و ناوچه فیدراڵه‌کان به جۆر گه‌لی جیاواز دابین ده‌کرێت، هه‌روه‌ها له باری جوگرافی و مێژوویی و ژیۆ‌پۆلیتیکه‌وه به شێوه گه‌لی‌تر، ده‌توانرێت دابین و ده‌سته به‌ر بکرێت‌.

دووه‌میان ئه‌وه‌یه که ئه‌مه نابێت له بیر بکه‌ین که ئه‌و سیستمه‌ وه‌ک ئایه‌یه‌کی پیر‌‌‌ۆز‌( مووقه ده‌س )‌نی‌یه‌که ته‌نیا هه‌ر ئه‌مه‌ بێت و ئیتر هیچ‌، به‌ڵکوو ده‌شێ بگوترێ‌، به‌وه به‌ر‌چاو ‌گرتنی خولیای ده‌سه‌ڵات و چاخ و تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی ئێستای ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و هه‌روه‌ها به تێڕوانینێکی قووڵ‌، له سه‌ر کاره‌سات و پێداویستیه‌کانی جیهانی و ... ئه‌و شێوازه حکومه‌تکردنه به جوابترین شێوه و رێبازگه‌ی سیاسی له چاخ و کاتی ئێستادا ده‌ژمێردرێت‌.

کۆتایی

جه‌لال حاجی زاده

سه‌رچاوه‌کان

1-‌واسیلی نیكیتین ده‌ڵێت ‹‹ ره‌گه‌زی كورد، دیارده‌ی هۆزه‌كانی كۆنی گوتی، لۆلۆ، مانایی، سوباری، نایری، میتانی، كوردۆك و ئؤرارتۆیه‌، كة بێگومان هه‌موویان به‌ زمانی مادی، كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یه‌یان زاراوه‌ی جیاوازیان بووه‌، گفتگۆیان كردووه‌. ››

دیاكۆ نۆف ده‌ریده‌بڕێ: ‹‹ له‌ نیوه‌ی هه‌زاره‌ی دووهه‌مهی پ.ز له‌ناو زمانه‌كانی ئاسیادا، ووشه‌گه‌لی هیند و ئورووپایی به‌ چه‌شنێكی ئاشكرا وه‌به‌ر چاو ده‌كه‌وێت؛ له‌ سه‌ده‌كانه‌ ( 15-16 )ی پ.ز له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناویندا، ده‌وڵه‌ت و كیشوه‌رێك به‌ناوه‌ میتانه‌ هه‌بووه‌ كه‌ پاشاكانیان نێوی هیند و ئورووپاییان له‌سه‌ر بووه‌.

دوكۆر سپایزار به‌ كۆ كردنه‌وه‌ و بڵاو كردنی كتێبی ( گه‌له‌كانی مێزوپوتامیا ) كه‌ له‌ ساڵی ( 1930 ) دا له‌ بۆستۆن بڵاو كراوه‌ته‌ و‌ه‌، به‌ ده‌لیل و به‌ڵگه‌ی زانستی و متمانه‌دار، په‌یوه‌ندی كورده‌كانی ئێستای له‌گه‌ڵ گه‌لی‌ ‹‹ گوتی ›› كۆن تاپۆ كرد

2- دكتر‌حسین بشیریه – جامعه شناسی سیاسی

3-‌دکتر ابوالقاسم –طاهری – حکومتهای محلی و عدم تمرکز – نشر قومس

4-‌محه‌مه‌د ‌ره‌زا جه‌عفه‌ری – به‌ره و مه‌ده‌نیه‌تی نوێ

5- ‌عالم‌، عبدالرحمن – بنیادی علم سیاست

6- محه‌ممه‌د‌حمه‌‌باقی ،شۆڕشی شێخ عوبه‌ید‌‌‌ۆڵڵای نه‌هری

7- دکترابوالقاسم طاهری- اندیشه‌های سیاسی در غرب

8-. حوسێن محه‌مه‌د‌ عه‌زیز – فیدراڵیزم و ده‌وڵه‌تی فیدراڵ –چاپی باشووری کوردستان

9- اندیشه‌های سیاسی اسلام-دکتر حمید عنایت

10-شیخ،آغاودولت-مارتین ڤان بروین سن-ترجمه‌ ابراهیم یونسی

11-تحقیقی درباره‌ كرد و كردستان-پروفسور محمدامین زكی-ترجمه و توضیح –حبیب الله تابانی-انتشارات آیدین-1377

12- تاریخ انیشه‌های سیاسی در اسلام و ایران-دکتر حاتم قادری

13-  تاریخ اندیشه‌ سیاسی در اسلام معاصر،حمید عنایت،ترجمه‌،بهاالدین خرمشاهی

14- گه‌ڕانێک به‌دوای دموکراسی له میدیاوه هه‌تا ئه‌مریکا،''ستێفه‌ن مانسفیڵد'' و دکتۆر ''داگلاس لایتۆن'')

15-دانشنامه‌ سیاسی_دا ریوش آشوری،ص238

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.