Ö:: کۆنفرانسی ئه‌نقه‌ره‌ هه‌نگاوێکی بچوک به‌ره‌و شکستێکی گه‌وره‌

نووسینی: وه‌هاب شاه محه‌ممه‌د

به‌ پێ هه‌واڵێک له‌لایه‌ن ئه‌نیستیتوتی گلوباڵ ستراتیجی ئه‌نقه‌ره‌، واچاوه‌روان ده‌کرێت که‌ کۆنفرانسێک بۆ هه‌ندێ لایه‌ن سازبکرێت سه‌باره‌ت به‌ ریفراندۆمه‌که‌ی شاری که‌رکوک که‌ بریاره‌ له‌ کۆتای ساڵی 2007 ئه‌نجام بدرێت.. به‌ گوێره‌ی هه‌واڵه‌کان ئه‌وانه‌ی که‌ بۆ ئه‌م کۆنفرانسه‌ بانگهێشت کراون هه‌ریه‌که‌ له‌ به‌ره‌ی تورکمانی، به‌ره‌ی ته‌وافق، حزبی ده‌عوا وه‌ هه‌ندێ لایه‌نی تری نه‌ناسراوی عه‌ڕه‌ب، كورد و ئاشووری و ئیزیدیه‌كانن.

هه‌واڵه‌کان‌ باس له‌وه‌ده‌که‌ن‌ كه‌ له‌و كۆبونه‌وه‌یدا سه‌باره‌ت به‌ ریفراندۆمه‌كه‌ی‌ كه‌ركوك قسه‌ بكرێت و داواش بكرێت كه‌ بۆچونه‌كانی‌ توركیا سه‌باره‌ت به‌مه‌سه‌له‌ی‌ كه‌ركوك له‌ به‌رچاو بگیردرێت. ئه‌م هه‌وڵانه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیا پاش شکستی هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ دێت که‌ له‌ پاش ئازادکردنی عیراقه‌وه‌ دراوه‌ بۆ رێگرتن له‌ ئاسایکردنه‌وه‌ی ره‌وشی هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ کوردستانیانه‌ی‌ که‌ به‌ر شاڵاوی ته‌عریب که‌وتبوون‌ له‌لایه‌ن رژێمی به‌عسه‌وه‌. دیاره‌ ئه‌وه‌ی زیاتر ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیای  نیگه‌ران کردوه‌ نزیکبوونه‌وه‌ی جێجه‌جێکردنی ماده‌ی 140 ی ده‌ستووری تازه‌ی عیراقه‌ که‌ داوای ئاسایکردنه‌وه‌ی ره‌وشی ئه‌و ناوچه‌ دابراوانه‌ ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی ریفراندۆمێکی جه‌ماوه‌ری له‌سه‌ر بکرێت که‌ شاری که‌رکوک به‌ناوجه‌رگی ئه‌و ناوچانه‌یه‌، به‌ پێ ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیا، گه‌رانه‌وه‌ی که‌رکوک بۆ باوه‌شی هه‌رێمی کوردستان هێزێکی سیاسی و ئابوری گه‌وره‌تر ده‌به‌خشێت به‌ کورده‌کان که‌ ماوه‌ێکه‌ سه‌رقاڵی دامه‌زراندنی ژێرخانی ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆن. تورکیا له‌به‌ر هه‌ڵوێستی نیگه‌تیڤانه‌ی بۆ رووخانی به‌عس زۆر له‌و ده‌سکه‌وته‌ سیاسیانه‌ی له‌ده‌ستچوو که‌ ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانانی به‌م وڵاته‌یان ده‌به‌خشی. ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیا تا دوارۆژی رژێمی به‌عس له‌و باوه‌ر نه‌بوون که‌ ئه‌مریکا نیازی هێرشێکی سه‌ربازی له‌و جۆره‌ی هه‌بێت بۆ گۆرینی رژێمی به‌عس، ئه‌مان له‌به‌ر جه‌نگی که‌نداوی دوو، کاتێ ئه‌مریکا رژێمی به‌عسی له‌ کوێت وه‌ده‌رهێنا هه‌موو ئه‌و رووداوانه‌یان به‌ ته‌کتیکێکی سیاسی یان شه‌ری ده‌روونی چاولێده‌کرد له‌ لایه‌ن ئه‌مریکاوه‌،  باوه‌رشیان وابوو که‌ ئه‌مریکا ریسکێکی له‌و جۆره‌ ناکات که‌ ره‌وشی سیاسی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست به‌ره‌و دوارۆژێکی نادیار ببات.

ده‌سه‌ڵاتدارانی ئیسلامی تورکیا له‌لایه‌ن زۆربه‌ی زۆری هێزه‌ سیاسێکانی تری ئه‌م وڵاته‌وه‌ به‌وه‌ تاوانبار ده‌کرێن که‌ هۆی سه‌ره‌کی بن له‌ به‌هێزبوونی کورده‌کانی باشوور و لاوازبوونی رۆڵی تورکیا له‌ ناوچه‌که‌. به‌ پێ هێزه‌ عیلمانی و ناسیونالیسته‌کانی تورکیا، ده‌سه‌ڵاتدارانی ئیسلامی (به‌سه‌رۆکایه‌تی ئه‌ردۆغان) بوون له‌ په‌رله‌مان که‌ رێگایان له‌ هێزه‌کانی ئه‌مریکا گرت که‌ که‌ له‌وڵاته‌که‌یانه‌وه‌ په‌لاماری رژێمی به‌عس بدرێت، ئه‌م رێگه‌ نه‌دانه‌ زۆر له‌ ده‌سکه‌وته‌ سیاسی و ئابورێکانی تورکیای له‌ده‌ستدا که‌ ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانانی ئامده‌بوون پێشکه‌ش به‌ تورکیای بکه‌ن. سوپای تورکیا  که‌ له‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی ئه‌م وڵاته‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی راسته‌قینه‌ی به‌ده‌سته‌وه‌ بووه‌، حزبه‌که‌ی ئه‌ردوغان به‌وه‌ تاوانبار ده‌که‌ن که‌ به‌رژه‌وه‌ندێکانی تورکیای خستۆته‌ ژێر مه‌ترسیه‌وه‌ که‌ ساڵه‌های ساڵه‌ سوپا پارستوێتی. هه‌ڵوێستی حیزبه‌ ئیسلامێکه‌ی ئه‌ردوغان به‌رامبه‌ر ئه‌مریکا، رووداوه‌ سیاسێکانی ناوچه‌که‌، سنووردارکردنی رۆڵی تورکیا له‌ عیراق پاش رێگانه‌دانی په‌رله‌مانی تورکی بۆ هێرشکردنه‌ سه‌ر رژێمی به‌عس‌، زیادبوونی رۆڵی کورد له‌ عیراق و ناوچه‌که‌، نزیکبوونه‌وه‌ی جێبه‌چیکردنی ماده‌ی 140 وه‌ له‌ هه‌مووی گرنگتر ره‌چاونه‌کردنی راپۆرتکه‌ی بیکه‌ر-هاملتۆن له‌ لایه‌ن ئیداره‌ی جۆرج بوشه‌وه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیا باوه‌ریان وابوو که‌ کێشه‌ ئه‌منیه‌ ئالۆزه‌که‌ی ئه‌مریکا ناچارده‌کات پیاده‌ی بکات، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ شاری که‌رکوکه‌وه‌ هه‌یه‌. نیگه‌رانێکی زۆری لای ئه‌ردۆغان و حزبه‌ ئیسلامێکه‌ی درووست کردوه‌،

پاش هه‌ڵبژاردنه‌کانی ناو عیراق و ده‌نگدان له‌سه‌ر ده‌ستووری تازه‌ی ئه‌م وڵاته‌، ده‌سه‌ڵاتدارانی ئیسلامی له‌ تورکیا چه‌ند جارێک هه‌وڵی ئه‌وه‌یان داوه‌ که‌ رێگا له‌ به‌هێزبوونی کورد بگرن له‌ عیراق. بانگهێشتکردنی سه‌رۆک وه‌زیرانی تازه‌و پێشووی‌ عیراق (نوری المالکی) و (جعفری) بۆ تورکیا شکستێکی تری هه‌وڵه‌کانی ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیا بوو بۆ هه‌ڵوێست گورینیان به‌رامبه‌ر کورد وئاسایکردنه‌وه‌ی ره‌وشی که‌رکوک. ئه‌وه‌ی که‌ نائومێدی ناره‌حه‌تی لای ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌سلامی تورکیا به‌رپاکرد هه‌ڵوێستی راشکاوانه‌ی نوری مالکی بو ، کاتێ باسی له‌ مه‌سه‌له‌ی که‌رکوک و جێبه‌جێکردنی ماده‌ی 140 ی ده‌ستوور کرد. مالکی کێشه‌ی که‌رکوک و ئاسایکردنه‌وه‌ی ره‌وشه‌که‌ی گه‌رانه‌وه‌ بۆ خودی عیراقێکان و باسی له‌وه‌کرد که‌ ئه‌و کێشه‌یه‌ له‌ رێگای ده‌ستووره‌وه‌ چاره‌سه‌رده‌کرێت و میکانیزمێکی تایبه‌تی بۆ دانراوه‌ که‌ له‌ کۆتای ساڵی 2007 ته‌واو ده‌بێت.  ئه‌م هه‌ڵوێست و لێدوانانه‌ی مالکی ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیای زیاتر نیگه‌رانکرد و ناچاریکردن په‌نا بۆ ئه‌مریکا ببه‌ن. سه‌ردانه‌که‌ی ئۆردغان بۆ واشونتون و ئه‌و چاوپێکه‌تنانه‌ی له‌گه‌ل جۆرج بوش و چه‌ند لێپراسراوێکی تری ئه‌م وڵاته‌ ئه‌نجامیدا، بێجگه‌ له‌ چه‌ند لێدوانێکی ساردی ئه‌مریکی و درووسکردنی تیمێکی هاوبه‌شی نێوانیان هه‌ردوو وڵات هیچ ئه‌نجامێکی سه‌رکه‌وتوانه‌ی لێنه‌که‌وته‌وه‌ بۆیه‌ سه‌رۆک وه‌زیرانی تورکیا لێپرسراوانی ئه‌مریکای به‌وه‌ تاوانبارکرد که‌ به‌رنامه‌ێکی شاراوه‌یان هه‌بێت بۆ ناوچه‌که‌.

ئه‌ردوغان له‌م سه‌ردانه‌ی بۆ ئه‌مریکا کێشه‌ی (پ.ک.ک) کرده‌ بیانوێک که‌ گوایه‌ هه‌ره‌شه‌و مه‌ترسی بۆ ئاسایشی وڵاته‌که‌ی دروستکردوه‌، ئه‌مریکاشی به‌وه‌ تاوانبارکرد که‌ چاو له‌ بوونی پ.ک.ک ده‌پۆشێت له‌ باشووری کوردستان و نیازی نیه‌ له‌و ناوچانه‌ وه‌ده‌ریان بخات یان رێاگایان لێبگرێت که‌ په‌لاماری تورکیا نه‌ده‌ن. ئه‌ردوغان له‌م سه‌ردانه‌ی هه‌وڵی دوورخستنه‌وه‌ی هێزه‌ کوردستانێکانی کرد له‌ ئه‌مریکا که‌ گوایه‌ کێشه‌ێکی گه‌وره‌ی سیاسی بۆ دوارژی ناوچه‌که‌ درووست ده‌که‌ن، ئاماده‌ی وڵاته‌که‌شی پێشاندا بۆ هه‌ر هاوکارێک له‌گه‌ڵ واشونتون له‌ عیراق. ئه‌م هه‌وڵانه‌ی ئه‌ردوغان هیچ ئه‌نجامێکی سه‌رکه‌وتوانه‌ی به‌دواوه‌ نه‌بوو، هۆیه‌که‌شی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ که‌م ئه‌زموونی سه‌باره‌ت به‌ ئه‌مریکاو  هه‌ڵوێسته‌کانی. سه‌رۆک وه‌زیرانی تورکیا ئه‌وه‌ی بیرچۆته‌وه‌ که‌ ئه‌و برینه‌ی بریاری په‌رله‌مانی تورکی به‌ رێگانه‌دان به‌ هیزه‌کانی ئه‌مریکا بۆ رووخانی سه‌دام درووستیکرد وا به‌ئاسانی سارێژ نابێت، تورکیاش ساڵانێکی زۆری پێویسته‌ تاکو جارێکی تر متمانه‌و باوه‌ر لای ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌مریکا درووست کات.

پاش ئه‌وه‌ی تورکیا به‌ته‌واوه‌تی ده‌ستی له‌ هاوکاریکردنی ئه‌مریکا شوشت بۆ لێدانی( پ.ک.ک) و پاشگه‌زبوونه‌وه‌ له‌ ریفراندۆمه‌که‌ی که‌رکوک، ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌م وڵاته‌ بانگهێشتی هێزه‌ ئیسلامێکانی سوونه‌یان کرد بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن له‌ رێگای ئه‌وانه‌وه‌ فشارێک بخه‌نه‌ سه‌ر ئه‌مریکا بۆ رێگاگرتن له‌ پرۆسه‌که‌. کۆنفرانسی هێزه‌ ئیسلامێکانی سوونه‌ی چه‌ند مانگی رابردوو بێجگه‌ له‌ چه‌ند لیدوانێکی سیاسی به‌شدار بووان هیچ ئه‌نجامێکی ئه‌تۆی لێنه‌که‌وته‌وه‌. ئه‌م کۆنفرانسه‌ له‌لایه‌ن هێزه‌ شیعه‌کانی عیراق، کورد و حکومه‌تی عیراقیه‌وه‌ مه‌حکومکرا پاش ئه‌وه‌ی لێدوانی زۆر توندو تایفه‌گه‌ریلێکه‌وته‌وه‌ دژ به‌ شیعه‌و کورد. هێزه‌ ئیسلامێکانی شیعه‌ی عیراق ئه‌م هه‌وڵانه‌ی تورکیایان وه‌ک هه‌ره‌شه‌و مه‌ترسی چاولێکرد، حکومه‌تی عیراقیش زۆر راشکاوانه‌ هه‌ڵوێسی توندی خۆی به‌رامبه‌ر ده‌ربری و داوای له‌ حکومه‌تی تورکیاش کرد که‌ رێگا له‌و جۆره‌ کۆنفرانسانه‌ بگرێت و وه‌ک دسه‌تێوه‌ردانێکیش له‌قه‌ڵه‌می له‌ کاروباری ناوخۆی ناو عیراق. تورکیا له‌و باوه‌ردابوو که‌ له‌ رێگای هێزه‌ ئیسلامێکانی سوونه‌وو ده‌توانێت خۆی له‌ هه‌موو وڵاتانی سوونه‌ی عه‌ره‌بی ناوچه‌که‌ نزیک ده‌کاته‌وه‌و رۆڵی ئێرانیش که‌متر ده‌کات له‌ عیراق. ده‌سه‌ڵاتدارانی ئیسلامی تورکیا له‌و باوه‌ره‌دان که‌ خۆنزیکردنه‌وه‌ له‌ عه‌ره‌بی سوونه‌ فشاره‌کانی سه‌ر ئه‌مریکا زیاتر ده‌کات له‌ عیراق، له‌ هه‌مان کات هه‌نگاوێکی باشه‌ بۆ درووستکردنی به‌ره‌ێکی سوونی دژ به‌ ئێران له‌ ناوچکه‌.

تورکیا به‌م هه‌وڵه‌ تازه‌یه‌ی ده‌یویست هه‌موو هێزه‌ ئیسلامێکانی سوونه‌و وڵاتانی سوونه‌ی عه‌ره‌بی له‌ به‌ره‌ێکی فراوان کۆ بکاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هێزه‌ شیعه‌کانی عیراق ناچاربن که‌ له‌ هه‌موو ئه‌و رێکه‌وتنامانه‌ی له ‌گه‌ڵ کورد مۆریان کردوه‌ پاشگه‌زبنه‌وه‌. دیاره‌ ئه‌م هه‌وڵانه‌ی تورکیا بێجگه‌ له‌ هێزه‌ سوونێکانی عیراق، کورد، شیعه‌،ئه‌مریکا و ئێرانیشی نیگه‌رانکرد. بۆیه‌ هه‌رهه‌موو هه‌ڵوێستێکی توندیان به‌رامبه‌ری وه‌رگرت و داواشیان له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیا کرد که‌ دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌.  زۆربه‌ی هێزه‌ ئیسلامێکانی شیعه‌ی عیراق به‌ چاوێکی گومانه‌وه‌ ده‌رواننه‌ ئه‌م هه‌وڵانه‌ی تورکیا، هه‌ر دسه‌تێوه‌ردانێکیش له‌ کارووباری ناوخۆی عیراق به‌ هه‌ره‌شه‌و مه‌ترسی ده‌بینن بۆ دوارۆژی سیاسیان چونکه‌ ئه‌زموونێکی تاڵیان له‌ هاوکاری نێوان تورکیاو رژێمی به‌عس هه‌یه‌. له‌ماوه‌ی سی وپێنج ساڵی ده‌سه‌ڵاتی به‌عس تورکیا بێجگه‌ له‌و هه‌موو هاوکاریه‌ سیاسی و ئه‌منیه‌ی ده‌یخسته‌ به‌رده‌ست رژێمی به‌عس، دژایه‌تێکی زۆری هێزه‌ شیعه‌کانی عیراق و کوردیشی ده‌کرد. تورکیا پاش شه‌ری کوێت که‌ رژێمی به‌عس له‌وپه‌ری لاوازی بوو له‌ هێزه‌ شیعه‌کانی عیراق نزیک نه‌ده‌بوه‌وه‌و ورێگاشی پێنادان که‌ لسه‌ر خاکی وڵاته‌که‌ی هیچ جۆره‌ چالاکێکی سیاسی دژ به‌ به‌عس ئه‌نجامبده‌ن.

نزیکبوونه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کانی داهاتووی تورکیا که‌ حزبه‌که‌ی ئه‌ردوغان هه‌وڵ بۆ بردنه‌وه‌ی ده‌دات هۆێکی تری ئه‌م کۆنفرانسه‌ی ئه‌نقه‌ره‌یه‌. ئه‌ردوغان ئه‌وه‌ باش ده‌زانێت که‌ سه‌رکه‌وتن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان ته‌نها به‌ په‌یامێکی ئیسلامی نابێت، بۆیه‌ هه‌وڵ ده‌دات که‌ شه‌قامی ناسیونالیستی وڵاته‌که‌ی به‌لای خۆی و حزبه‌که‌ی رابکێشێت. سه‌رۆک وه‌زیرانی ئیسلامی تورکیا باش ده‌زانێت که‌ شه‌قامی تورکی ناسیونالیستیه‌و له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌ێکی توندی که‌مالیزم بنیاتنراوه‌.

بێ نزیکبوونه‌وه‌ له‌ شه‌قامی ناسیونالیستی تورکی، حیزبه‌ ئیسلامێکه‌ی ئه‌ردۆغان ناتوانێت سه‌رکه‌وتنێکی ئه‌تۆ به‌ده‌ست بهێنێت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کان. ئه‌ردوغان ئه‌وه‌ باش ده‌زانێت که‌ دسه‌ڵاتی سیاسی چه‌ند ساڵی رابردووی حزبه‌که‌ی هیچ جۆره‌ گه‌شه‌کردنێکی سیاسی و  ئابووری لێنه‌که‌تۆته‌وه‌ له‌ وڵاته‌که‌ی، به‌ڵکو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ کێشه‌ ئابووری وکۆمه‌ڵایه‌تێکان رۆژ به‌رۆژ روو له‌ زیادبوون ده‌که‌ن. بۆ سه‌رکه‌وتن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی داهاتوو سه‌رۆک وه‌زیرانی تورکیا ده‌بێت شه‌قامی تورکی به‌ په‌یامێکی تازه‌ به‌لای خۆی راکێشێت،‌ ئه‌و په‌یامه‌ش تێکه‌ڵکردنی هه‌سته‌ ناسیونالیستێکه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئایبنه‌که‌. بۆ ئه‌م کاره‌ سه‌رۆک وه‌زیرانی ئیسلامی تورکیا ماوه‌ێکه‌ باس له‌ ترسی درووستبوونی ده‌وڵه‌تێکی کوردی ده‌کات له‌ باشووری کوردستان.

هه‌رچی هێزه‌ علمانی و ناسیونالیسته‌کانی تورکیایه‌ ئه‌ردوغان و حزبه‌که‌ی به‌وه‌ تاوانبار ده‌که‌ن که‌ هۆی سه‌ره‌کی ئه‌ندام نه‌بوونی وڵاته‌که‌یانن له‌ ێکێتی ئه‌وروپا. ێکێتی ئه‌وروپا هه‌ر له‌یه‌که‌م رۆژی ده‌سه‌ڵاتگرتنه‌ ده‌ستی ئیسلامێکان له‌ تورکیا نیگه‌رانی خۆی ده‌ربری به‌رامبه‌ر ئه‌ندامبوونی ئه‌م وڵاته‌و هه‌ندێ له‌وڵاتانی ێکێتی ئه‌وروپا زۆر راشکاوانه‌ دژایه‌تی ئه‌ندامبوونی وڵاتێکی ئیسلامی وه‌ک تورکیا ده‌که‌ن.

رووداوه‌کانی 11 سیپته‌مبه‌ر، ده‌سه‌ڵاتگرتنه‌ ده‌ستی راوێژکاری ئاڵمانیا (ئه‌نجیلا میرکل)ی هاوپه‌یمانی ته‌واوی ئه‌مریکاو دژ به‌ ئه‌ندامبوونی تورکیا له‌ ێکێتی ئه‌وروپا، هه‌ڵوێست و لێدوانی ( نیکۆلای سه‌رکۆزی) که‌ زۆر به‌ توندی دژی ئه‌ندامبوونی تورکیایه‌‌، کێشه‌ی مێژووی وڵاتانی تازه‌ ئه‌ندامی وه‌ک بولغاریا، رۆمانیا له‌ گه‌ڵ تورکیا، ئه‌مانه‌ هه‌رهه‌مووی کێشه‌و ئاسته‌نگی پاشه‌رۆژن بۆ تورکیاو حزبه‌که‌ی ئه‌ردوغان که‌ به‌ نیازه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی داهاتووی وڵاته‌که‌ی سه‌رکه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێت. ئه‌ردوغان و حیزبه‌ ئیسلامێکه‌ی پاش نائومێدیان له‌ ئه‌مریکاو ئه‌وروپا ماوه‌ێکه‌ به‌دوای ستراتجیه‌تێکی تازه‌ ده‌گه‌رێن بۆ رێگا گرتن له‌ پرۆسه‌ سیاسێکه‌ی عیراق و ناوچه‌که‌، بۆیه‌ بانگهێشتی هه‌ندێ لایه‌نی عیراقی بۆ به‌شداری کردن له‌ کۆنفرانسی ئه‌نقه‌ره‌ ده‌کرێت به‌ هه‌وڵ و پیلانێکی تازه‌ی تری ده‌سه‌ڵاتدارانی ئیسلامی تورکیا ناوببرێت.

به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئیسلامی تورکیا بێئاگان لێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م لایه‌نه‌ عیراقیانه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ی که‌ جه‌ماوه‌رێکی وایان به‌دواوه‌ نیه‌، هیج جۆره‌ رۆڵێکی ئه‌وتۆش له‌ پرۆسه‌ سیاسێکه‌ی ناو عیراق نابینن. به‌ره‌ی تورکمانی که‌ دژایه‌تی ده‌ستوور و پرۆسه‌ تازه‌که‌ی عیراق ده‌کات به‌ ته‌واوه‌تی خزاوه‌ته‌ ناو به‌رنامه‌و سیاسه‌ته‌کانی تورکیا وبه‌ته‌واوه‌تی سه‌ربه‌خۆی خۆی له‌ده‌ست داوه‌. زۆر لایه‌نی سیاسی عیراقی، به‌ره‌ی تورکمانی به‌ ده‌ستکردی تورکیا ناوده‌به‌ن و به‌وه‌ی تاوانبار ده‌که‌ن که‌ ئه‌جنده‌ی سیاسی تورکیا به‌رێوه‌ده‌بات له‌ عیراق. به‌ره‌ی تورکمانی بێجگه‌ له‌وه‌ی که‌ کێشه‌ی زۆری له‌گه‌ڵ هێزه‌ سیاسێکانی عیراق هه‌یه‌، له‌لایه‌ن هێزه‌ تورکمانه‌کانی کوردستانیشه‌وه‌ په‌راوێزکراوه‌و به‌ چاوێکی گومانه‌وه‌ ته‌ماشای ده‌کرێت. پێش هه‌ڵبژاردنه‌کانی رابردووی عیراق به‌ره‌ی تورکمانی پرۆپاگه‌نده‌ێکی زۆری ده‌کرد که‌ گوایه‌ ئه‌وان نوێنه‌ری هه‌موو برا تورکمانه‌کانی کوردستان و جه‌ماوه‌رێکی تورکمانی زۆر ده‌نگیان پێده‌دات، به‌ڵام ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌کان پێچه‌وانه‌ی ئه‌و لێدوان و پروپاگه‌ندانه‌ بوون.

لایه‌نێکی تری به‌شداربووی کونفرانسه‌که‌ جه‌بهه‌ی ته‌وافقه‌ که‌ کێشه‌ێکی زۆری له‌گه‌ڵ هێزه‌ سیاسێکانی شیعه‌و حزبی ئیسلامی سوونه‌ش هه‌یه‌. ئه‌م لایه‌نه‌ که‌ به‌شێکی حکومه‌ته‌ تازه‌که‌ی عیراق پێکدێنێت و به‌شداره‌ له‌ پرۆسه‌ سیاسێکه‌ی زۆرجار به‌وه‌ تاوانبار ده‌کرێت که‌ به‌رۆژ ئاسته‌نگ بۆ سیاسه‌ته‌کانی حکومه‌ت درووست ده‌کات، به‌شه‌ویش له‌گه‌ڵ لایه‌نگیرانی رژێمی به‌عس په‌لاماری شیعه‌و ئه‌مریکێکان ده‌دات. جه‌بهه‌ی ته‌وافوق به‌وه‌ تاوانبار ده‌کرێت که‌ قاچێکی له‌م دیوه‌و قاچه‌که‌ی تری لای لایه‌نگیرانی رژێمی رووخاوه، بۆیه‌ زۆرجار هێزه‌ شیعه‌کانی عیراق هێرشی توندی ده‌که‌نه‌ سه‌ر و به‌وه‌ تاوانباری ده‌که‌ن که‌ ده‌ستێکی باڵای له‌ رووداوه‌ تایفه‌گه‌رێتێکه‌ی ناو عیراق هه‌بێت. هه‌رچی هه‌ندێ هێزی تر هه‌ن که‌ بۆ کۆنفرانسی ئه‌نقه‌ره‌ بانگهێشت کراون، که‌س نازانێت کێن و نوێنه‌رایه‌تی کێ ده‌که‌ن. ئه‌مانه‌ نه‌که‌س ده‌یاناسیت وه‌ نه‌ جه‌ماوه‌ریشیان دیاریشیان هه‌یه‌. هیچ هێزێکی سیاسی کوردی، شیعه، تورکمانی، یان کلدوئاشوری ئاماده‌ نیین به‌شداری له‌ کۆنفرانسێکی له‌م جۆره‌ بکه‌ن که‌ ئامانج و ئه‌نجامه‌کانی دیارو ئاشکران.

له‌وه‌ ده‌جێت ئه‌م هه‌وڵانه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی ئیسلامی تورکیا ته‌نها هه‌نگاوێک بێت بۆ خۆ نزیکردنه‌وه‌ له‌ شه‌قامی تورکی و چه‌واشه‌کردنی، هیچ بنه‌ماێکیشی نیه‌ بۆ سه‌رکه‌وتن به‌ده‌ستهێنان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی داهاتووی ئه‌م وڵاته‌.

وه‌هاب شاه محه‌ممه‌د/سوید

Shah.wahab@gmail.com
 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.