Ö:: توتالیتاریزم و ده‌نگه‌کان

نووسینی: ئاسۆ ساڵح

مه‌به‌ست له‌ توتالیتاریزم بیرو بڕوایێكه‌ كه‌ ئه‌یه‌وێ ژیانی تاكه‌كه‌س له‌ هه‌موو بواره‌كاندا له‌ ژێر چاودێری ئه‌ودابێت. به‌واته‌ی زۆركه‌س وه‌ك فریدریش، برژینسكی و هانائارێنت، فاشیزم و نازیسم، زۆربه‌ی تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی توتالیتاریزمیان هه‌یه‌ و تاڕاده‌ێك ئه‌توانین بڵێین به‌شێكن له‌ توتالیتاریزم. بۆ وێنه‌ هه‌مویان به‌یه‌ك خاڵی سه‌ره‌كی ئاماژه‌ ئه‌كه‌ن ئه‌ویش ئه‌وه‌یه ‌كه ‌له‌م جۆره‌ شێوه‌ حكومه‌تانه‌، ده‌سه‌ڵات به‌شێوه‌یه‌كی سه‌نتراتڵ له‌ژێر ده‌ستی رێبه‌رێك دایه‌و به‌بوونی ته‌نیا یه‌ك حیزب، وه‌ك ئامێرێك بۆ به‌كارهێنانی ده‌سه‌ڵات له‌هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا ره‌خنه‌ ئه‌كات. فریدریش پێنج تایبه‌تمه‌ندی توتالیتاریزم به‌م شێوه‌ ناو ئهبات: 1- یه‌ك حیزب له‌گه‌ڵ رێبه‌رێكی كاریزما، 2- بوونی ئیدئولۆژێیكی فه‌رمی، 3- چاودێری حیزب به‌ كه‌ناڵه‌ راگه‌یاندنه‌ گشتیه‌كان، 4-  چاودێری حیزب به‌چه‌ك و پۆلیس، 5- چاودێری ئابووری حیزب، له‌ڵایه‌كی دیكه‌وه‌ به‌بڕوای ئانتۆنی كوئینتێن، یه‌كێ له‌تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی فاشیزم «كۆكردنه‌وه‌»یه‌ به‌مه‌به‌ستی هێرش بردنه‌سه‌ر دوژمنه‌ فرزیه‌كانی ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی وڵات. دیاره‌ ئه‌مه‌ دوباره‌ پێكهێنانی وه‌همێك ده‌كات كه‌زۆربه‌ی ره‌خنه‌گران و ئه‌وانه‌ی له‌چینی ره‌خنه‌گه‌رانن (وه‌ك  خوێندئكار، رۆژنامه‌وان و ...)، ئه‌كه‌ونه‌ راده‌ی چینی ئه‌وی دی (دیگری)، «ئه‌وی دی» ش له‌ شێوازی حكومه‌تی توتالیتر، "دوژمن"ه‌.

یه‌كێ له‌و خاڵه‌ تایبه‌تانه‌ی حكومه‌تی توتالیتر كه‌ ته‌نیا له‌ نوسراوه‌كانی هانا ئارێنت چاومان پێ ئه‌كه‌وێ بوونی «ناوه‌نده‌كانی توتالیتر»ه.‌ ئه‌م ناوه‌ندانه‌ كه‌ به‌رله‌ گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵات له‌ ڵایه‌ن بزوتنه‌وه‌ی توتالیتره‌كانه‌وه‌ دروست ئه‌بن، جۆرێك ئاماده‌ بوونه‌ بۆ گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵات و پاشان له‌ ناوبردنی ئه‌م ناوه‌نده‌انه‌ یا كشانه‌وه‌یان له‌ژێر چاودێری ناوه‌نده‌ یاساییه‌ توتالیتره‌ كانه‌.

2- هه‌ر به‌و جۆره‌ كه‌ به‌ كورتی ئاماژه‌ی پێكرا، چالا‌كانی بواری  رۆژنامه‌وانی و خوێندكاری یه‌كێ له‌و لایه‌نانه‌ن كه‌ له‌ رژیمی توتالیتر زۆر زه‌خت ئه‌خرێته‌ سه‌ریان. ئه‌ویش به‌چه‌ند هۆیه‌:

الف) رۆژنامه‌وانان و خوێندكاران بێ ڵایه‌نن، بۆیه‌ هه‌رلایه‌نێ ئه‌توانی بڵێ له‌ ئێمه‌ (خودی)ن یا دژ به‌ ئێمه‌ (غیر خودی)ن. له‌ لایه‌نی دیكه‌وه‌ هه‌رڵایه‌ن هه‌وڵ ئه‌دات به‌هه‌ر شێوازێك ئه‌م دوو چینه‌ بخاته‌ ژێر چاودێری خۆی، دیاره‌ له‌ رژیمی توتالیتر حیزب یا لایه‌نی ده‌سه‌ڵاتدار وه‌كو گرنگترین و به‌ هێزترین لایه‌نه‌. بۆیه‌ هه‌ركام له‌م دوو چینه‌ ئه‌گه‌ر لانی كه‌م دژی لایه‌نی ده‌سه‌ڵاتدار نه‌بێت، «خودی»ه‌

ب) رخنه‌ و ره‌خنه‌گرتن له‌ ده‌سه‌لات و ده‌سه‌لاتداران و روون كردنه‌وه‌ وه‌كوو ئه‌ركی تایبه‌تی ئه‌م دو چینه‌یه‌. ده‌سه‌ڵاتی توتالیتریش حه‌ز به‌ هیچ جۆر ره‌خنه‌یه‌ك ناكات، چوون تاكه‌ حیزبه‌ و رێبه‌رێكی كاریزمای هه‌یه‌ و له‌ كاریزماش ره‌خنه‌ ناگیر درێت، هه‌روه‌ها ئیدئۆلۆژیێكی فه‌رمی هه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌رجۆر ره‌خنه‌یك دژایه‌تیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ ده‌سه‌ڵاته‌و هه‌ر كه‌سێكیش ئه‌م دژایه‌تیه‌ی كردبێ (دوژمنه‌)، دوژمنیش ئه‌بێ بێده‌نگ بكرێت یا له‌ناو بچێت. به‌وته‌ی فریدریش یه‌كێ له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی توتالیتاریزم چاودێری به‌ میدیاكانه‌، هه‌روه‌ها دیاره‌ ئه‌م دوو چینه‌ تریبونیان به‌ ده‌سته‌وه‌ هه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌بێ له‌ ژێر چاودێری دابن، هه‌ربۆیه‌ ئه‌و خوێندكار یا رۆژنامه‌وانانه‌ی كه‌ ره‌خنه‌گه‌ری ده‌سه‌ڵاتن (دژ به‌ ده‌سه‌ڵات یا دوژمنی ده‌سه‌ڵات) ئه‌بێ ده‌نگی ئه‌وانیش دور خستنه‌وه‌یان له‌ تریبونه‌كانیانه‌، بۆیه‌ رۆژنامه‌، حه‌فته‌نامه‌ و گۆڤاره‌كان داده‌خرێن، بنكه‌، ناوه‌ند و بڵاڤۆكه‌ خوێندكاریه‌كان داده‌ خرێن، رۆژنامه‌وانان بانگهێشتنی دادگا و زیندانی ئه‌كرێن، خوێندكاره‌كان له‌ خوێندن رائه‌گیردرێن، له‌ زانكۆ ده‌رئه‌كرێن یائه‌ستێره‌دار ئه‌بن و ... ، له‌ هه‌نگاوی دوهه‌میش دا ئه‌گه‌ر بێ ده‌نگ نه‌بوون، ته‌نیا رێگه له‌ناو بردنی سه‌ر چاوه‌ی ده‌نگه‌که‌یه‌.

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.