Ö:: بمرێ خودموختاری و بژی فیدراڵی؛ یان بژی کوردستان؟

نووسینی: سه‌لاح گادانی

بمرێ خودموختاری و بژی فیدراڵی؛ یان بژی کوردستان؟
ئاوڕدانه‌وه‌یه‌کی سه‌رپێیی له‌ مێژووی سه‌دساڵی ڕابوڕدووی گه‌له‌که‌مان به‌ تایبه‌ت له‌ سه‌رده‌می شه‌ڕه‌کانی یه‌که‌م و دووهه‌می جیهانی و ئاڵوگۆڕه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دوای ئه‌م شه‌ڕانه‌‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، بۆ وێنه‌ وه‌ده‌سهێنانی سه‌ربه‌خۆیی و ڕزگاربوونی وڵاتانی باڵکان و یونان له‌ ‌ده‌ست ئیمپڕاتوری عوسمانی، دروست‌بوونی ژماره‌یه‌ک وڵاتی وه‌ک عێراق، سوریه‌، ئوردۆن و لوبنان و تێکچوونی ئیمپڕاتوری عوسمانی له‌ لایه‌ک و له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ تێکڕای ڕووداوه‌کانی دوای شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی و هه‌روه‌ها سه‌رده‌می شه‌ڕی سارد و پاش یه‌کجه‌مسه‌ربوونی دونیا واته‌ نه‌مانی وڵاتانی بلووکی به‌ ناو سۆسیالیستی، که‌ هه‌رکام هه‌ڵگری کۆمه‌‌ڵێک ئاڵوگۆڕی بنه‌ڕه‌تی له‌ نه‌خشه‌ی جیهاندا بوون و ژماره‌یه‌ک نه‌ته‌وه‌ی تێدا بوون به‌ خاوه‌ن کیان و وڵاتی سه‌ربه‌خۆ، پێویستی زه‌ق کردنه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ که‌ بۆ کورد تائێستا خاوه‌نی کیان و چوارچێوه‌یه‌کی سیاسی دیاریکراوی سه‌ربه‌خۆ نیه؟، زۆرتر خۆی ده‌نوێنێ. ئه‌مه‌ش ئه‌رکی سه‌رشانی هه‌ر تاکێکی کورد‌ به‌گشتی و ڕووناکبیران و خه‌باتکارانی گۆڕه‌پانی سیاسه‌ته‌ به‌ تایبه‌تی، که‌ لێی وردببنه‌‌وه‌. 

گه‌لی کورد له‌ تێکڕای ئه‌م قۆناخه‌ مێژوویی‌یانه‌ی که‌ وا له‌ سه‌ره‌وه‌ باسی لێکرا بێوچان بۆ وه‌ده‌ست هێنانی مافی سیاسی خۆی خه‌باتی کردوه‌ و قوربانی داوه‌ که‌ چی ئێستاش خاوه‌نی کیان و زێدی خۆی نیه‌. له‌ کاتێکدا ده‌بینین هه‌ر له‌م قوناخه‌ مێژوویی‌یانه‌دا زۆر گه‌لی دیکه‌ وڵاتی خۆیان له‌ ده‌س داگیرکه‌ران ڕزگار کردووه‌ و له‌و‌ ماوه‌یه‌شدا گه‌لێک پێشکه‌وتنیان له‌ بواری نێونه‌ته‌وه‌یی‌یه‌وه‌ وه‌ده‌ست هێناوه‌. 

له‌ به‌ ئامانج گه‌یشتن یان نه‌گه‌یشتنی خه‌باتی ڕزگاریخوازانه‌ی نیشتمانی گه‌لانی بن‌ده‌ست دوو فاکته‌ری ده‌ره‌کی و ناوخۆیی وه‌ک هۆکاری سه‌ره‌کی لێکدانه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی بابه‌ت، سه‌یریان ده‌کرێ. له‌م باسه‌شدا جێگه‌ بۆ ئاماژه‌کردن به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابووری و سیاسیی‌یه‌کانی زڵهێزه‌کان پارێزراوه‌ و وه‌کو یه‌کێک له‌ هۆکاره‌ گرنگه‌کانی سه‌رکه‌وتن یان سه‌رنه‌که‌وتنی جووڵانه‌وه‌ نیشتمانییه‌کان، له‌ بیر نه‌کراون. به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگه‌ی تێ‌ڕامانه‌‌ ئه‌ویه‌ که‌ چۆنه‌ هه‌ر ئه‌م فاکته‌ره ده‌ره‌کییه‌ی‌‌ بۆ کورد نه‌ک یارمه‌تیده‌ر نه‌بووه‌ و به‌ڵکوو ‌کۆسپیش بووه‌ ، بۆته‌‌ هانده‌ر و هه‌وێنی ڕزگاری نه‌ته‌وه‌کانی تر یان ته‌نانه‌ت بۆته‌‌ پاڵپشتی دروستبوونی وڵاتی دیکه‌ له‌ سه‌ر حیسابی گه‌لی کورد‌ و خاکه‌که‌ی.

دوا به‌دوای ته‌واو بوونی شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی وڵاتی ئیسرائیل له‌ سه‌ر بنه‌مای ئایین دروست ده‌کرێ و ده‌یان وڵاتی دیکه‌ له‌ ئه‌فریقا سه‌ربه‌خۆیی خۆیان ڕاده‌گه‌یه‌نن. پاش تێکچوونی یه‌کیه‌تی سۆڤیه‌ت، ده‌یان کۆماری تازه‌ له‌ دراوسێیه‌تی ئێمه‌ ڕاده‌گه‌یندرێ. له‌ ئوروپادا وڵات له‌ سه‌ر بنه‌مای داوای سه‌ربه‌خۆیی گه‌لانی مه‌قدونی‌، کۆڕۆوات، بۆسنی و ... دابه‌ش ده‌کرێ و وڵاتانی سه‌ربه‌خۆی دیکه‌ دروست ده‌بن، که‌ چی ڕاست له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئێمه‌ی کورد خۆمان ده‌بینه‌ هه‌وێنی یه‌‌کپارچه‌یی مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی وڵاتی داگیرکه‌ر به‌ سه‌ر کوردستاندا.

لێره‌ دایه‌ گه‌ڕان به‌ دوای وڵامی ئه‌م پرسیاره‌ که‌ بۆ فاکته‌ری ده‌ره‌کی له‌ مه‌ر دروست بوونی حکوومه‌تی کوردیدا یارمه‌تیده‌ر نه‌بووه گرنگی خۆی زۆرتر ده‌رده‌خا. من پێموایه‌ ده‌بێ وڵامی ئه‌م پرسیاره‌ له‌ چۆنیه‌تی پێکهاته‌ی فاکته‌ری دووهه‌م واته‌ هۆکاره‌ ناوخۆییه‌کانی کوردستاندا بدۆزینه‌وه‌.

له‌ سه‌رده‌می لاواز بوونی ده‌سه‌ڵاتی ئیمپڕاتوری عوسمانی و سه‌رده‌می شه‌ڕی یه‌که‌می جیهانیدا سیستیم و ژێرخانی ئابووری کوردستان و نه‌خوێنده‌واری، جێگه‌ وپێگه‌یه‌کی تایبه‌تی ده‌دا به‌ ده‌ربه‌گ و پیاوه‌ ئاینییه‌کان که‌ کێشه‌ی سیاسی کوردیان گرێد‌راوی به‌رژه‌ونه‌ندییه‌ ئابووری و ئایینه‌کانی خۆیان ده‌کرد. وه‌ک ده‌بینین زۆر جاران ڕیزی یه‌کگرتووی کورد فیدای ڕکه‌به‌رایه‌تی سه‌رۆک هۆزه‌کان بووه که‌ به‌ یه‌کتر غه‌یان بوون و یان به‌ فتوای شێخ و مه‌ڵایه‌ک که‌ نابێ شه‌ڕ دژی خه‌لیفه‌ی ئیسلام بکرێ، لێک هه‌ڵوه‌شاوه‌ و دوست و دوژمنیان له‌ گه‌ل، گۆڕیوه‌.

ئه‌م ژماره‌ که‌مه‌ خو‌ێنده‌وار و ڕووناکبیره‌ش که له‌ کۆمه‌ڵگای ئه‌وکاتی کوردستاندا هه‌بوون یان خۆیان سه‌ر به‌ بنه‌ماڵه‌ ساماندار و به‌تواناکانی کوردی بوون و یانیش سه‌ره‌ڕای باوه‌ڕی قووڵیان به‌ خه‌بات بۆ سه‌ربه‌خۆیی کوردستان، پوتانسییه‌لی ڕێکخستنی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵكیان نه‌بووه‌ و نه‌یانتوانیوه‌ داوای کورد تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ بۆ زلهێزه‌کان سه‌رنجڕاکێش بکه‌ن که ئاوڕیکی جێدی لێ‌بده‌نه‌وه‌ و وه‌ک داوایه‌کی سیاسی و ستراتێژیکی کوردی لێی‌بڕوانن.

له‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی و دوای شه‌ڕه‌که‌ش که‌ ڕێکخراوی سیاسی کوردی دروست بوون به‌داخه‌وه‌ به‌ره‌به‌ره‌ له‌ ژێر کارتێکه‌ری بیری حیزبه‌ کۆمونیسته‌کانی وڵاتانی داگیرکه‌ر له‌ ته‌عریف و پێناسه‌کردنی خه‌باتی ڕزگاریخوازانه‌ و نیشتمانی گه‌لی کورد و داواکارییه‌کانی تووشی هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌بوون و کێشه‌ی ‌کوردیان کرده‌ چوار کێشه‌ی لێکدابڕاوی پاشکۆی نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست و پڕۆڵتاریای جیهانی. ئه‌م بیره،‌ ئه‌م‌ سیاسه‌ت و لێکدانه‌وه‌ بیانی و نامۆیه‌ له‌گه‌ڵ ویست و داخوازه‌ سه‌ره‌کی‌یه‌کانی کورد، که‌ له‌ حیزبی ‌کۆمونیستی ‌یه‌کیه‌تی ‌سۆڤیه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌ستی دووهه‌م ده‌گه‌یشته ‌"کوردستانه‌کان"، بیری نه‌ته‌وایه‌تی و سه‌ربه‌خۆیی کوردستانی به‌ره‌و کزی برد و کردی به‌ کێشه‌یه‌کی ناوخۆیی‌ ئێرانی، تورکی، عێراقی و سووری یان ئه‌وه‌ که‌ به‌ کێشه‌ی کوردستانی ئێرانێ، کوردستانی عیراقێ و... ناودێر ده‌کرا.

داوای سه‌ره‌کی ڕێکخراوه‌ سیاسی‌یه‌کانی "کوردستانه‌کان" بوو به‌ دێمۆکراسی بۆ وڵاتانی داگیرکه‌ر و خودموختاری بۆ کوردستان. به‌ڵام نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست|ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی| هیچکات ته‌نانه‌ت ئه‌م داواکاریه‌شیان دان پێدا نه‌هێنا و ئێستاشی له‌گه‌ڵ بێ جیاوازییه‌ک له‌ نێوان "خودمختاری و تجزیه‌طلبی"‌ دا نابینن. 

ئه‌م که‌مایه‌سی‌یه‌ و نه‌بوونی پێناسه‌ی هاوبه‌شی سیاسی کوردی، زۆر جار له‌ لایه‌ن کۆڕ و کۆمه‌ڵی نێونه‌ته‌وه‌یی و نوێنه‌رانی ده‌وڵه‌ته‌کانی ئو‌روپایی له‌ چاو پێکه‌وتن له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی ڕێکخراوه‌ سیاسییه‌کانی "کوردستانه‌کان" که‌ هه‌رکامیان به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندی ڕێکخراوه‌یی خۆیان پرسی کوردیان پێناسه‌ ده‌کرد یان ئێستاش ده‌یکه‌ن، ئاماژه‌ی پێکراوه‌ و گوتوویانه:‌ که‌ ئێوه‌ی کورد ته‌عریفی هاوبه‌شتان له‌ پرسی کورد نیه‌ و زۆر جاران ده‌که‌ونه‌ دژبه‌ری یه‌کتر. واته‌ کورد تا ئێستاش به‌ یه‌کده‌نگ و یه‌ک ته‌عریف پرسی کوردستانی به‌ دونیا نه‌ناساندووه‌. 

لێره‌ دا به‌ هیچ چه‌شنێک مه‌به‌ست که‌م ڕه‌نگکردنه‌وه‌ی کرده‌وه‌ و هه‌ڵوێستی ناڕه‌وای زڵ‌هێزه‌کان سه‌باره‌ت به‌ کێشه‌ی کورد نیه‌. به‌ڵام قه‌بڵاندنی تاکتیک بهجێگه‌ی‌ ستراتێژی، که‌رت کردن و چووککردنه‌وه‌ی‌ داوای سه‌ره‌کی کورد واته‌ مافی دیاری کردنی چاره‌نووس به‌ خودموختاری و به‌ چوار داوای لێکدابڕاو، له‌ لایه‌ن هێزه‌ سیاسییه‌کانی کوردستانییه‌وه‌ یه‌ک له‌ هۆیه‌کانی به‌رچاوه‌‌ که‌ له‌ لایه‌ک یه‌کگرتوویی ڕیزه‌کانی کوردی خستۆته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ ته‌نانه‌ت کاتێک‌ هه‌ڵومه‌رجی نێونه‌ته‌وه‌ییش بوار ده‌دا و یارمه‌تیده‌ره،‌ ئه‌و که‌لتووره‌ سیاسییه‌ پێویسته‌ (سۆسیال کاپیتال‌) له‌ ئارادا نیه‌ که‌ ببێته‌ پشتیوان و پاڵپشتی داوای سه‌ربه‌خۆیی و بۆیه‌ش ده‌رفه‌ته‌کان یه‌ک به‌ دوای یه‌کدا له‌ کیس چوون و ده‌چن.

ده‌ورانی جێگیر کردنی بیرۆکه‌ی "کوردی ئێرانی" ، "کوردی‌ عێراقی" و...... یان له‌ "ئێرانی، ئێرانی‌تر‌" و له‌ عێراقی، عێراقی‌تر و له‌م چه‌شنه‌، له‌ لایان هێزه‌ کوردستانی‌یه‌کانه‌‌وه‌ تا ده‌هه‌ی نه‌وه‌د واته‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی یه‌که‌می که‌نداوی فارس له‌ باشووری کوردستان و سه‌ره‌تای ساڵی 2004 له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان بڕه‌وێکی زۆری هه‌بوو، که‌ به‌ داخه‌وه‌‌ شوێنه‌واری زۆر ناله‌باری له‌سه‌ر که‌ساییه‌تی و پیناسه‌ی نه‌ته‌وه‌یی کورد هه‌بووه‌ وئێستاش ئه‌م سنووره‌ زه‌ینی‌یه‌ به‌ ته‌واوی له‌ مێشکی تاکی کورد نه‌سڕاوه‌ته‌وه‌.

له‌م ساڵانه‌ی دوایی‌دا ڕێکخراوه‌ سیاسی‌یه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستانیش یه‌ک له‌ دوای یه‌ک دروشمی خودموختاری‌یان وه‌لا ناوه‌ و داوای سیستمی فیدراڵی ده‌که‌ن. 

له‌م پێناوه‌دا ڕێکخراوه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان هه‌رکام به‌ ڕوانگه‌ و لێکدانه‌وه‌ی تایبه‌تی خۆیانه‌وه‌ و نه‌ک وه‌ک به‌ره‌یه‌کی یه‌کده‌نگی کوردستانی،‌ له‌ کۆنگره‌ی‌ نه‌ته‌وکانی ئێرانی فیدراڵ که‌ له‌ ڕێکخراوه‌کانی نه‌ته‌وه‌ی کورد، ئازه‌ری، به‌لووچ، عه‌ره‌بی ئه‌حواز و تورکمه‌ن پیکهاتووه، ئه‌ندامن‌.

ئه‌گه‌ر سه‌یری پێکهاته‌ی کۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌کانی ئێرانی فیدراڵ بکه‌ین ته‌نیا هێزه‌کانــــی کوردستانین که‌ پاشکۆی ئێران به‌ دوای خۆیاندا یه‌ده‌ک ده‌کێشن. نه‌ عه‌ره‌ب نه‌ ئازه‌ربایجانی و نه‌ تور‌کمه‌ن و نه‌ به‌لووچ (بێجگه‌ له ‌جبهه متحد بلوچستان ایران ) ئه‌م پاشکۆیه‌یان نیه. ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێکی روون و ئاشکرایه‌ له‌مه‌ر پێناسه‌ی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان به‌ لێکدانه‌وه‌وه‌ هه‌ڵیانگرتووه‌. ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ی‌ ‌که‌ داوای ئێرانێكی فیدراڵ ده‌که‌ن بێجگه‌ له‌ کورد، ستراتێژی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان له‌ بیر نه‌کردووه‌، واته‌ تاکتیکیان لێ نه‌بۆته‌ ستراتێژی.

به‌لووچ، تورکمه‌ن، ئازه‌ربایجانی وعه‌ره‌بی ئه‌حواز له‌ رووی دروست کردن و به‌ هێزکردنی پیناسه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و په‌ره‌پێدانی‌دا هه‌نگاو هه‌ڵده‌گرن و که‌لتووری سیاسی به‌ ته‌رمینۆلۆژێکی هاوبه‌ش دروست ده‌که‌ن که‌ له‌دواڕۆژدا بیکه‌ن به‌ پاڵپشتی دامه‌زرانی وڵاتی سه‌ربه‌خۆ له‌کاتێکدا هێزه‌کانی کوردی سه‌ره‌رای ئه‌زموونی سیاسی سه‌دساڵی رابوردوو و به‌پێچه‌وانه‌ی به‌روه‌پێش چوونی ئاستی بیروڕای گشتی کورد له‌ مه‌ر ناسێونالیزم، به‌رده‌وام کێشه‌ی کورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان ده‌که‌نه‌ پاشکۆی کێشه‌ی ئێران. له‌م په‌یوه‌ندییه‌ دا هێندێک ده‌زگای ڕاگه‌یاندنی کوردی‌ ناڕاسته‌وخۆ داوای فیدراڵی به‌ به‌رگری کردن له‌ "مه‌ترسی ته‌جزیه‌ی ئێران" ده‌به‌ستنه‌وه‌‌ و "سیستم فدرال ضامن تمامییت ارضی ایران"، ده‌که‌نه‌ ته‌وه‌ره‌ی به‌رنامه‌ کوردی و فارسییه‌کانی ته‌له‌ڤیزیۆنی خۆیان.

که‌ به‌ باشی له‌ چۆنیه‌تی پێکهاتنی وڵاتان و هه‌روه‌ها ڕزگاری گه‌لانی بنده‌ست له‌ ده‌ست داگیرکه‌ران له‌ سه‌د ساڵی رابوردوودا ورد بینه‌وه‌ به‌ ڕوونی بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر کێشه‌یه‌کی نێونه‌ته‌ویی‌دا سنووره‌کان وه‌ک خۆیان نه‌ماون و ژماره‌یه‌ک نه‌ته‌وه‌ سه‌روه‌ری سیاسی خۆیان وه‌ده‌ست هێناوه‌. ئه‌مه‌ش ده‌ریده‌خا که‌ ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ ته‌نیا له‌ گه‌ڵ تێگه‌‌یشتنی زڵهێزه‌کان له‌ "واقعییه‌تی دنیا" هاوهه‌نگاوییان نه‌کردووه‌ به‌ڵکوو به‌یارمه‌تی فاکته‌ری ناوخۆیی واقعیه‌ت و ڕاستێکی نۆیان به‌ زلهێزه‌کان سه‌لماندوه‌. به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ گه‌لی کورد به‌ هۆی ناڕوونی ستراتێژی سیاسی و لاوازی یان نه‌بوونی رووحی نه‌ته‌وه‌یی وه‌ک به‌شێکی گرنگ له‌ فاکته‌ری ناوخۆیی، ‌تا ئێستا نه‌یتوانیه‌ له‌ فاکته‌ری ده‌ره‌کی له‌ هیچکام له‌و کێشانه‌دا ‌به‌ چه‌شنی پێویست که‌ڵک وه‌ربگڕێ.

بۆ قه‌ره‌بوو کردنه‌وه‌ی ئه‌م که‌مایه‌سی‌یه‌ له‌ جووڵانه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی گه‌لی کورددا پێویسته‌ ‌بێ له‌ به‌ر چاوگرتنی ناوه‌رۆکی داواکارییه‌ کورتخایانه‌کانی ڕێکخراوه‌یی هاوکات له‌ گه‌ڵ خه‌بات دژی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی وڵاتانی داگیرکه‌ری کوردستان، خه‌بات بۆ به‌هێزکردنی که‌لتووری سیاسی، بردنه‌ سه‌ر و به‌رز ڕاگرتنی ئاستی ڕووحی نه‌ته‌وه‌یی له‌ سه‌ر ئه‌ساسی ستراتێژی کوردستانی بوون، توندوتۆڵتر بکرێت. له‌و پێناوه‌شدا ڕێکخراوه‌ سیاسییه‌کان به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان ئه‌رکێکی مێژووییان ده‌که‌وێته‌ سه‌ر‌شان. 

له‌م باره‌وه‌ پێویسته‌ ده‌زگاکانی ڕاگه‌یاندنی گشتی بێ هه‌ڵاواردن له‌ خزمه‌ت به‌ به‌هێز کردنی ڕووحی نه‌ته‌وه‌یی و ئه‌دبیات و که‌لتووری سیاسی نه‌ته‌وه‌یی کورددا بن و خۆ له‌ په‌ره‌پێدان و به‌ستنه‌وه‌ی کورد به‌ که‌لتوور و ئه‌ده‌بیاتی سیاسی وڵاتانی داگیرکه‌ر بپارێزن. 

نووسینی: سه‌لاح گادانی

25/02/2007

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.