Ö:: کورد له‌ دین‌و چیرۆک‌و ئه‌فسانه‌کاندا (به‌شی 2)

 نووسینی: عه‌بدوڵڵا ئیبراهیمی

زاب یا زوو (ئووزه‌وهUzava ‌)
پاش کوژرانی‌ نه‌وزه‌ر ئه‌فراسیاب داگیرکارانه‌ دوازده‌ساڵان له‌سه‌ر ته‌ختی شایه‌تیی ئێران دانیشت. سه‌ره‌نجام پاڵه‌وانانی ئێرانزه‌مین که‌وتنه‌ گه‌نگه‌شه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی پادشایه‌ک تا له‌سه‌رته‌ختی دانێن. بۆ ئه‌وکاره‌ دووکوڕی نه‌وزه‌ر واته‌ تووس‌و گوسته‌همیان بۆ ئه‌وکاره‌ به‌ شیاو نه‌ده‌‌زانی، (زاب یا زوو)ی کوڕی ته‌هماسبیان هه‌ڵبژارد. زاب کوڕی ته‌هماسبی کوڕی مه‌نووچێهره‌. له‌ نامه‌کانی په‌هله‌ویدا ناوی به‌ (هووزووب Huzub)و له‌ شانامه‌دا زوو یا زاب نووسراوه‌. له‌ ئاوێستادا ته‌نیا جارێک له‌ یه‌شتی سێزده‌هه‌م ناوی ته‌هماسب‌و زاب هاتووه‌و ئه‌وه‌ له‌کاتێکدایه‌ که‌ سڵاو ده‌نێردرێت بۆ کۆمه‌ڵێک له‌ پیاوچاکان‌و پادشایان ده‌ڵێ: ”ڕه‌وانی دین پاکی ئووزوو (زاب) له‌ بنه‌ماڵه‌ی تووماسب (ته‌هماسب) په‌سن ده‌که‌ین“

زاب له‌ پادشایانی پله‌ دووی پێشدادی‌یه‌. ئه‌و 5 ساڵان له‌ ئێرانێ پادشایه‌تیی کرد. شانامه‌و به‌ندهێش له‌سه‌ر 5ساڵ ماوه‌ی پادشایه‌تیی زاب کۆکن. له‌ فه‌سڵی سی‌وچواری به‌ندی شه‌شه‌می به‌نده‌هێش عینوانی په‌هله‌ویی (هووزووپ ته‌هماسبیان) واته‌ (هووزووپ کوڕی ته‌هماسپ)ی بۆدانراوه‌. ئه‌و به‌یاریده‌ی پاڵه‌وانه‌کان، له‌گه‌ڵ ئه‌فراسیاب به‌شه‌ڕهات. له‌ئاکامی شه‌ڕی په‌یتاپه‌یتا، ئیشکه‌ساڵی په‌یدابوو جا هه‌ردووک لا پاش پێنج مانگان شه‌ڕیان ڕاگرت‌و  توورانی‌یان چوونه‌وه‌ دیوی سنووری خۆیان‌.

گه‌رشاسپ یا (کێرێساسپه‌ Keresaspa)
”زوو“ دوای پێنج ساڵ پادشایه‌تی مردو ”گه‌رشاسب“ی کوڕی له‌سه‌ر ته‌ختی دانیشت. شانامه‌ باسی دوو گه‌رشاسپان ده‌کا: یێکێکیان گه‌رشاسپی پاڵه‌وان که‌ له‌ چیرۆکی ئازایه‌تیی نه‌ته‌وه‌یی ئێراندا له‌گه‌ڵ هێنانی ناوی یه‌که‌م پاڵه‌وانه‌کانی شانامه‌ که‌ له‌ سپای مه‌نووچێهردا بوون، وه‌ک گه‌رشاسبی جیهانپاڵه‌وانی سپای مه‌نووچێهرو فه‌ره‌یدوون ده‌ناسێنێ. گه‌رشاسپی دووهه‌م گه‌نجوه‌رشایه‌ که‌ له‌ شانامه‌دا کوڕی زوو یا زابه‌که‌ پاش باوکی بۆماوه‌ی نۆساڵان پاشایه‌تیی کرد. له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا توورانی‌یان،  که‌ ئێرانیان به‌ لاواز هاته‌ به‌رچاو، دیسان هێرشیان کرده‌وه‌و له‌و‌جه‌نگه‌شدا بوو که‌ گه‌رشاسپ شا کوڕی زوو مردو وێڕانه‌گه‌یشت به‌ربه‌ره‌کانی بکا.

ئه‌سه‌دیی تووسی له‌ گه‌رشاسبنامه‌ی خۆیدا قسه‌کانی ئاوێستاو ئاسه‌واره‌ ئه‌ه‌بی‌یه‌کانی سه‌ده‌کانی یه‌که‌می ئیسلامی گێڕاوه‌ته‌وه. به‌پێی ناوه‌رۆکی کتێبی به‌نده‌هێش، باسی ڕه‌گه‌زی گه‌رشاسب ئاوا هاتووه‌: ”(گه‌رشاسب)‌و (ئه‌رووخه‌ش) دوو برابوون له‌ کوڕانی (ئه‌سره‌ت)ی کوڕی (سام)ی کوڕی (تووره‌گ)ی کوڕی (سپانیاسپ)ی کوڕی (دوورشاسپ)ی کوڕی (تووگ)ی کوڕی (فه‌ره‌یدوون)“. ئه‌و ڕه‌گه‌زنامه‌ له‌ گه‌رشاسبنامه‌دا ئاوایه‌: ”(گه‌رشاسب)‌و (گووره‌نک) دوو برا بوونه‌ له‌ کوڕانی (ئه‌سره‌ت)ی کوڕی (شه‌م)ی کوڕی (تووره‌گ)ی کوڕی (شیده‌سپ)ی کوڕی (تووری) کوڕی (جه‌مشید)“. به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی نووسراوه‌کانی دوو کتێبی ناوبراوو سه‌رچاوه‌کانی دیکه‌، ئه‌گه‌ر له‌ هێندێک گۆڕانی که‌می پێکهاتوو له‌ئاکامی تێپه‌ڕینی ماوه‌دا چاو بپۆشین، تێده‌گه‌ین که‌ له‌ بابه‌ته‌گشتی‌یه‌که‌دا جیاوازی‌یه‌ک نیه‌. هه‌روه‌ها له‌ کتێبی پیرۆزی زه‌رده‌شتی‌یاندا له‌مه‌ڕ شه‌ڕه‌کانی گه‌رشاسب له‌گه‌ڵ دێوو دڕندان هێندێک گێڕانه‌وه‌ هه‌ن، که‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا له‌گه‌ڵ گه‌رشاسبنامه‌دا کۆکن. له‌ کتێبه‌ ئوولی‌یه‌کانی کۆندا گه‌رشاسب پاڵه‌وانێکی له‌ شکان نه‌هاتووی زیندووی هه‌رهه‌و له‌یارانی به‌ڵێن دراوی زه‌رده‌شته‌‌و هه‌ر به‌ به‌قای ئه‌و گێڕانه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌سه‌دیی تووسی، گه‌رشاسب به‌ مرۆڤێکی بێ‌که‌موکووڕی ده‌ناسێنێ که‌‌: ”له‌ شه‌ڕی ئاسته‌مدا سه‌رشۆڕ نابێ‌و دانامێنێ، به‌سه‌ر به‌ورو شێرو هه‌ژدیهادا سه‌ر ده‌که‌وێ‌و هونه‌رو به‌جه‌رگی ده‌نوێنێ“. به‌بڕوای خاوه‌نی تاریخی موعجه‌م”گه‌رشاسب پاش مردنی زابی باوکی بۆ ماوه‌ی بیست ساڵ له‌سه‌ر ته‌ختی شایی دانیشت.“ حه‌مدوڵڵا موسته‌وفی ده‌ڵێ: ”گه‌رشاسب شه‌ش ساڵان ئاڵای پادشایه‌تیی هه‌ڵدا“ و له‌ مه‌فاتیح‌العلووم وا ده‌رده‌که‌وێ که‌ ”زاب‌و گه‌رشاسب پێکه‌وه‌ جیهانیان به‌ڕێوه‌ بردووه“

که‌یانی‌یان
پێش ئه‌وه‌ی بچینه‌ سه‌ر باسی پادشایانی که‌یانی، پێویسته‌ هێندێک خاڵ ڕوون کرێنه‌وه‌ تا ئێمه‌ش وه‌ک ڕابردووان له‌سه‌ر تێکه‌ڵکردنی که‌سایه‌یی ئه‌وان له‌گه‌ڵ مادو هه‌خامه‌نشی‌یان نه‌بین. زۆران ویستوویانه‌ که‌یقوباد بکه‌نه‌ دیاکۆ، تا که‌یخه‌سره‌وێ بۆ کردنی به‌ کوورۆشی هه‌خامه‌نشی خۆش که‌ن. له‌ سه‌ر ڕه‌دکردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵه‌مێژوویی‌یه‌ یاباشتربڵێم ئه‌و مێژوو شێواندنه‌، ‌له‌ پێشه‌کیدا هێندێک باسی کراوه‌. لێره‌دا هێندێکی دیکه‌شی ده‌خه‌ینه‌سه‌ر تا کورده‌ کوته‌نی ده‌ستی خاترجه‌می وه‌بن سه‌رمان بده‌ین‌و چیدی به‌خۆڕایی هه‌ڵوه‌دای داتاشینی ناو‌و نه‌ته‌وه‌ی نوێ بۆ ئه‌و پادشایانه‌ نه‌بین.

له‌ بڕگه‌ی مینووخورد بابه‌ته‌کانی ژماره‌ (59 - 63): ”به‌هره‌ی (که‌یخه‌سره‌و) ئه‌وه‌ بوو که‌ (ئه‌فراسیاب)ی کوشت‌و له‌ که‌ناری زرێواری (چیچێست) بوتخانه‌ی وێران کرد“و له‌ (ادبیات مزدیسنا پشتها) نووسراوه‌: ”(که‌یخه‌سره‌و) ماوه‌یه‌ک پاش گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ (ئازه‌رگه‌شه‌سپ) له‌شکرێکی سازداو به‌سه‌ردارێتیی (تووس) بۆ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی سیاوه‌شی باوکی ناردیه‌ تووران. له‌ به‌ر سه‌ره‌ڕۆیی (تووس)، (فروود)ی برای (که‌یخه‌سره‌و - کوڕی سیاوه‌ش‌و جه‌ریره‌) کوژرا. ئێرانی‌یان ڕووی سه‌رکه‌وتنیان نه‌دیت‌و گه‌ڕانه‌وه.‌ (که‌یخه‌سره‌و) جاری دووهه‌م (تووس)ی نارده‌ شه‌ڕی (ئه‌فراسیاب). پاش چه‌ندشه‌ڕو پێکدادانێک، سه‌ره‌نجام (ئه‌فراسیاب) هه‌ڵات‌و له‌پێشدا له‌ ئه‌شکه‌وتێکی نیزێک (به‌رده‌عه‌) خۆی شارده‌وه‌ پاشان له‌لایه‌ن (هووم)ی دیندار که‌ هه‌ر له‌و کوێستانه‌دا گۆشه‌گیر بوو ‌ناسرا‌وه‌و ‌گیرا. ئه‌وجاریش هه‌ڵات‌و به‌ گۆلی چیچێست ‌دا چووه‌ خوارێ‌و خۆی حه‌شاردا‌، له‌وێشیان ده‌رێناوه‌‌و کوشتیان‌.“

ئه‌وه‌ ده‌یسه‌لمێنێ که‌ ناوه‌ندی ده‌سته‌ڵاتی ئه‌فراسیابی ئاوێستا له‌ نیزیک گۆلی چیچێست - ئوروومییه‌ - بووه‌ نه‌ک‌ له‌ توورانی ڕۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای خه‌زه‌ر!.

”پرسک“ له‌ جڵدی یه‌که‌می کتێبی خۆی ساڵی له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت به‌ 599و داوای پێغه‌مبه‌رایه‌تیه‌که‌ی به‌ ساڵی 559ی پێش زایین ده‌نووسێ. سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وانه‌ی زۆر پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی داده‌گرن که‌ په‌یدابوونی زه‌رده‌شت بخه‌نه‌ کۆتایی‌یه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی ماده‌کان یا سه‌ره‌تای  هاتنه‌سه‌رکاری هه‌خامه‌نشی‌یان، مێژوونووسان یا ڕۆژهه‌ڵاتناسانی دوای ئیسلام‌و زۆربه‌یان ئی ئه‌و یێک دوسه‌ده‌ی دوایین. به‌ڵام ئه‌و مێژوونووس‌و زانایانه‌ی کۆن که‌ له‌به‌شی زه‌رده‌شتدا باسیان ده‌که‌ین‌و له‌سه‌رده‌می هه‌خامه‌نشیناندا ژیاون، په‌یدابوونی ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌ به‌ ئی شه‌شهه‌زارساڵ پێش هه‌خامه‌نشی‌یان ده‌زانن.

هێندێک لێکۆڵه‌ره‌وه‌ش دانیان به‌وه‌دا هێناوه‌ که‌ ئه‌و ڕوانگه‌ی په‌یدابوونی زه‌رده‌شت به‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌م ده‌زانێ له‌گه‌ڵ ڕاستیدا ناگونجێ.

ئه‌فلاتوون که‌ له‌ 429 تا 347ی پێش زایین ژیاوه‌ زه‌رده‌شت به‌ دامه‌زرێنه‌ری دینی موغ ده‌زانێ‌و شاگردانی ده‌ڵێن 6000ساڵ پێش مردنی مامۆستاکه‌یان هاتووه‌. ”هۆرمۆدێرhormoder“ ده‌ڵێ: 5000 ساڵ پێش شه‌ڕی یۆنان‌و تێریاس واته‌ 6100 ساڵ(پ.ز).

ئاغای پوورداوودیش که‌ له‌ ئاوێسادا زۆر شاره‌زایه‌، له‌سه‌ر ئه‌وبڕوایه‌یه‌ که‌ ناوی پادشایانی ئاوێستا وه‌ک که‌یقوباد، که‌یخه‌سره‌و، لوهراسب، گه‌شتاسب په‌یوه‌ندی‌یه‌کیان به‌ دیاکۆ‌و کوورۆش‌و...ه‌وه‌ نیه‌.

دیاکۆنۆف له‌ لاپه‌ڕه‌ی 53ی کتێبی (تاریخ ماد) ده‌ڵێ: ”ئه‌و باودۆخه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌‌یه‌ی له‌ ئاوێستا (به‌تایبه‌تی له‌ گاته‌کان)دا شی کراوه‌ته‌وه‌ ئی زۆر کۆنتر له‌ سه‌رده‌می ماده‌کانیشه‌. له‌ ئاوێستادا هێشتا مه‌فره‌ق‌و ئاسن لێک ناکرێنه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئاوێستا له‌ وڵاتی به‌رده‌ستی ماده‌کان نووسراباش، هه‌رچۆنێک بێ نه‌ده‌شیا پاش سه‌ده‌ی هه‌شت‌و نۆی به‌ر له‌زایین نووسرابێ. ئه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ ئایینی‌یه‌کانی ئێرانی – له‌ سه‌ده‌ی چواره‌می پێش زایین - یێک ده‌گرێته‌وه‌ که‌ زه‌رده‌شتیان به‌ ئی سه‌رده‌مێکی زۆر کۆن ده‌زانی که‌ له‌بیریش چۆته‌وه‌.“و له‌ لاپه‌ڕه‌ی دوایی ده‌ڵێ: ”له‌لایه‌کی دیکه‌ڕا ده‌بێ دان به‌وه‌ دانێین که‌ له‌ ئاوێستادا ڕاسته‌وخۆ نه‌کوتراوه‌ که‌ (شا ویشتاسپ)ی پشتیوانی زه‌رده‌شت له‌ باخته‌ر (به‌لخ) بووه‌و مه‌وعیزه‌کانی زه‌رده‌شتیش له‌ ڕۆژهه‌ڵات (باخته‌ر) بووه‌. وشه‌ی باخته‌ریش له‌ ئاوێستادا نیه‌و ته‌نیا جارێ ئه‌و وشه‌یه‌ له‌ (وه‌دیدوودات)دا هاتووه‌، که‌ له‌ سه‌ره‌تاکانی حکوومه‌تی پارته‌کاندا نووسراوه‌.“ 

کردنی (باختی Bakhti) به‌ به‌لخ به‌داخه‌وه‌ زانایه‌کی وه‌ک دیاکۆنۆفیشی تووشی ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ کردووه‌، که‌ باخته‌ریشی پێ بکه‌ن به‌ ڕۆژهه‌ڵات. بێجگه‌ له‌وه‌ش وه‌ک دوکتۆر موعین ده‌ڵێ ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ ئاڤێستادا به‌ (ئه‌پاخته‌ر) هاتووه‌‌‌و له‌ په‌هله‌ویشدا هه‌ر وای پێوْتراوه‌‌و به ‌شوێنی‌ئه‌هریمه‌نان‌ناسراوه، وێده‌چێ ئه‌و ئه‌پاخته‌ره‌ی دوکتۆر موعینیش له‌ ئاوێستای ئه‌شکانی‌یه‌کاندا وا هاتبێ ده‌نا له‌ ئاوێستای کۆندا به‌ باختی هاتووه، نه‌ک باخته‌ر یا ئه‌پاخته‌ر‌‌. بێگومان سروشتی شوێنی ئه‌هریمه‌نان له‌گه‌ڵ ڕۆژئاوا که‌ سه‌ره‌تای تاریکی‌یه‌ یێک ده‌گرنه‌وه‌و به‌و پێ‌یه‌ باخته‌ر واته‌ ڕۆژئاوا‌و خاوه‌ر که‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌ زۆرتر له‌گه‌ڵ سروشتی ئه‌هوه‌رامه‌زدا یێک ده‌گرێته‌وه‌ که‌ سه‌ره‌تای وه‌دیار که‌وتنی خۆرو ڕووناکی‌یه‌‌و پێی کوتراه‌ خاوه‌ر‌. ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ له‌ سه‌رده‌می ئه‌شکانی‌یاندا پێکهاتووه‌ که‌ له‌ نووسینه‌وه‌ی ئاوێستادا تێکۆشاون قاره‌مانانی ئاوێستا بکه‌نه‌ ئی ناوچه‌ی پارته‌کان که‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران بووه‌.

به‌پێی ناوه‌رۆکی ئاوێستا زه‌رده‌شت له‌سه‌رده‌می گه‌شتاسب ئیددیعای په‌یغه‌مبه‌رایه‌تیی کردووه‌. ئه‌و گه‌شتاسبه‌ی باوکی داریووش بووه‌ پاش پاشایه‌تیی ماده‌کان به‌سه‌رۆکایه‌تی گه‌یشتووه‌. ئه‌گه‌ر زه‌رده‌شت له‌سه‌رده‌می هه‌خامه‌نشی‌یان زیندووبا گومانی تێدا نه‌بوو که‌ باسی شایانی مادو هه‌خامه‌نشیشی ده‌کرد، که‌چی هیچ ناوێکی لێ نه‌هێناون. پاشکۆی (ئه‌سپ)، نیشانی ده‌دا (گه‌شتاسپ) ناوێکی مادی‌یه‌‌و‌‌ ته‌نیا ناوی باوکی داریووش گه‌شتاسب نه‌بووه. زۆر پێش هه‌خامه‌نشیان له‌نێو مه‌زنانی مادو ته‌نانه‌ت پارسه‌کانیشدا گه‌شتاسپ ناو هه‌بوونه‌. بۆ وێنه‌ تیکلات پۆلیسێر پادشای ئاسوور له‌ به‌رده‌نووسێکی‌دا باسی ویشتاسپ (گه‌شتاسپی) کردووه‌ که‌ سه‌رۆکی هۆزی که‌مووخ یا که‌مووک بووه‌. قه‌ڵایه‌کی کۆن له‌ کوردستانی تورکیه‌ هه‌یه‌ ناوی (که‌ماخ)ه‌، که‌ وێده‌چێ شوێنی حاوانه‌وه‌ی هۆزی ناوبراو بووبێ. به‌وپێودانه‌ ده‌کرێ بڵێین زه‌رده‌شت پێش ده‌سته‌ڵات به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ماده‌کان بۆته‌ پێغه‌مبه‌رو کۆچی دوایی کردووه‌. که‌وابوو بوونی ناوی گه‌شتاسب له‌شانامه‌دا هیچ په‌یوه‌ندی‌یه‌کی به‌ باوکی داریووشه‌وه‌ نیه‌. هیچکام له‌ پادشایانی هه‌خامه‌نشیش باسی له‌دایکبوونی زه‌رده‌شتیان له‌ به‌رده‌نووسه‌کانیادا نه‌هێناوه‌. ئه‌گه‌ر زه‌رده‌شت له‌ سه‌رده‌می باوکی داریووش بووبا به‌ پێغه‌مبه‌رو باوکیشی پشتیوانیی لێ‌کردبا،سروشتی ‌بوو ئه‌و به‌ شانازی‌یه‌وه‌ له‌به‌رده‌نووسه‌کانی خۆیدا باسی کردبا. به‌ڵام نه‌ک هه‌ر ئه‌و به‌ڵکوو هیچکام له‌ پاشایانی هه‌خامه‌نشی باسی بوونی زه‌رده‌شتیان له‌سه‌رده‌می خۆ یا بابیاندا نه‌کردووه‌. ئاشکرایه‌ په‌یدابوونی زه‌رده‌شت که‌ ئه‌وهه‌موو خه‌ڵکه‌ی وه‌دووی که‌وتبوون ئه‌وه‌نده‌ ڕووداوێکی که‌م‌و بێ‌نرخ نه‌بوو که‌ باسی نه‌که‌ن. ئایا جێگای سه‌رسووڕمان نیه‌ که‌ شایانی هه‌خامه‌نشی هێنده‌ ناوی ئه‌هوه‌را مه‌زدا بێنن به‌ڵام باسی پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی نه‌که‌ن؟ که‌وابوو زه‌رده‌شت زۆر پێش وان له‌دایک بووه‌و ناش گونجێ مه‌به‌ستی له‌ باسی شایه‌کانی نێو ئاوێستا پێش واده‌ شایانی هه‌خامه‌نشی بێ که‌ زۆر دوای زه‌رده‌شت له‌دایک بوون. له‌ ئاوێستادا ناوی پێته‌ختی هه‌خامه‌نشیه‌کان‌و زۆر شاری به‌نێوبانگی سه‌رده‌مه‌که‌یانیش نه‌هاتووه‌ تا هێندێک له‌ به‌سه‌رهاتی زه‌رده‌شت‌و پێغه‌مبه‌رایه‌تی‌و شوێنی له‌دایکبوونی ڕوون کاته‌وه.‌ ‌‌ شاره‌کانی سه‌رده‌می هه‌خامه‌نشی‌یان له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی دنیای کۆن دیارن، به‌ڵام ئی ئاوێستا به‌ته‌واوی ڕوون نین‌و بوونه‌ته‌ مایه‌ی زۆر پرسیار، ئه‌گه‌ر زه‌رده‌شت ئی سه‌رده‌می کوورۆش با (به‌و حیسابه‌ که‌ زۆر حه‌ول دراوه‌ که‌یخه‌سره‌و بکه‌نه‌ کوورۆش‌و هه‌خامه‌نشی بکه‌نه‌ که‌یانی) ده‌بوو ناوی شوێنه‌کانیش وه‌ک ناوه‌کانی سه‌رده‌می بنه‌ماڵه‌ی وی ڕوون‌و ناسراوو له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی دنیا دیاربان. دیاکۆنۆف له‌لاپه‌ڕه‌ی 177ی مێژووی ماد دا ده‌ڵێ: له‌وانه‌یه‌ (دێ – قه‌ڵا)، شوێنی دانیشتنی ئه‌و ورده‌ فه‌رمانڕه‌وایانه‌ بووبێ که‌ له‌سه‌رچاوه‌ ئاشووری‌یه‌کاندا باسیان کراووه‌و ئاوێستاش پێی کوتوون ”ساسته‌ر Sastar“، به‌ڵام له‌ سه‌رچاوه‌کانی پارسیی کۆندا ناوی ئه‌و فه‌رمانڕه‌وانه‌ نه‌هاتووه‌. ئه‌وه‌‌‌ش نیشان ده‌دا که پارسه‌کان زۆر دوای ”ساسته‌ره‌کان“ واته‌ پاش‌ سه‌رده‌می ئاوێستاو زه‌رده‌شت هاتوونه‌ته‌ سه‌ر کار.

فارسه‌کان هه‌میشه‌تێکۆشاون مێژووی مادو هه‌موو باسه‌کانی په‌یوه‌دیدار به‌ کورد بشێوێنن، ئه‌وه‌ ئه‌رکێکی شۆڤێنیستی بووه‌ که‌ له‌ دامه‌زرانه‌وه‌ی وڵاتی نوێی پارس (Persia) که‌ دوایه‌ به‌فیتی ئینگلیس‌و بۆ شێواندنی مێژوو ناویان لێ‌نا (ئێران)، له‌سه‌رشانی مێژوونووسانی ده‌مارگرژ قورسایی کردووه‌. هه‌مه‌دان که‌ پێته‌ختی ماده‌کان بووه‌ تیگلات پۆلیسێری یه‌که‌م له‌ 1100ی(پ.ز) به‌ناوی ”ئه‌مه‌دانه“  باسی کردووه. له‌ ئاوێستادا ناوێک له‌وه‌ش نیه‌.  له‌ زامباد په‌شت بابه‌تی 9 سه‌ره‌تا سڵاو ناردراوه‌ بۆ‌ ”هئوسره‌وه“ - که‌یخه‌سره‌و - پاشان زرێواری هئۆسره‌و. له‌ بڕگه‌ی 22ی (به‌نده‌هێش) بابه‌تی 8 دا هاتووه‌ ”زرێواری هئۆسره‌و له‌ په‌نجا فه‌رسه‌نگیی گۆلی چیچێست هه‌ڵکه‌وتووه.‌ که‌یخه‌سره‌و له‌که‌ناری ئه‌و زرێواره‌ سه‌ت ئه‌سپ، هه‌زار گاوو ده‌هه‌زار مه‌ڕی بۆ (ناهید)ی فریشته‌ی ئاو کردۆته‌ه‌ قوربانی‌و نیازی لێ خواستووه‌. وێده‌چێ که‌ ناوه‌ندی هئوسره‌وه‌ی زه‌رده‌شت له‌ نیزیکه‌کانی گۆلی ورمێ‌و وان بێ‌و په‌یوه‌ندی‌یه‌کی به‌ کوورۆشی هه‌خامه‌نشی‌یه‌وه‌ نیه‌. له‌ کتێبی ”ادبیات مزدیسنا پشتها“دا نووسراوه‌ ”له‌ سه‌رده‌می نووسرانی ئاوێستا هێشتا دانیشتوانی (ئێران) به‌ (ئاریا) ناونه‌ده‌بران پووڵ‌و سکه‌ باو نه‌بووه‌، سه‌ودا به‌ شت ده‌کرا، ده‌وره‌ی زه‌رد (برنج) بووه‌، خه‌به‌رێک له‌ ئاسن نه‌بووه“.‌ ته‌نیا ئه‌گه‌ر ناوی ته‌هموورس که‌ له‌ ئاوێستادا به‌ زینه‌وه‌نت واتا ”چه‌کدار“ بخه‌ینه‌ به‌رچاو، و کورده‌کان که‌ به‌ ئاسن ده‌ڵێن ”ئاسن، ئه‌سین، هه‌سین“ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌زن هه‌ڵی سه‌نگێنین ده‌کرێ بڵێین ئاسنیان ناسیوه‌ ئه‌وه‌ی جێی خۆی بێ لێکۆڵینه‌وه‌و وردبوونه‌وه‌ی له‌سه‌ر بکرێ ئه‌وه‌یه‌ باسێکی له‌ ده‌وڵه‌ته‌کانی ئاسوور، کلده‌، سوومێر، خالدی، نایری، سووباری‌و... نه‌کردووه‌ ته‌نیا که‌یوومه‌رسی به‌ ”گئوومه‌رت“ ناو بردووه‌و له‌ کتێبی خۆیدا ناوی گئووتم، گئووتمه‌و گووشی هێناوه‌. که‌ ده‌کرێ به‌ گووتی‌و کووسی‌یان بزانین‌. هه‌مووی ئه‌و نیشانانه‌ به‌لگه‌ی ئه‌وه‌ن که‌ زه‌رده‌شت نه‌ک هه‌ر ئی سه‌رده‌می کوورۆش نه‌بووه‌، به‌ڵکوو زۆر پێش ده‌سته‌ڵاتی ئاشووری‌یانیش بووه‌و به‌و پێ‌یه‌ شه‌ش هه‌زارساڵ پێش زایین بۆ سه‌رده‌می زه‌رده‌شت له‌ هه‌موو ئه‌و ڕوانگانه‌ له‌ڕاستی نیزیکتره‌ که‌ بۆ گرێدانی گه‌شتاسپ له‌ کوورۆش ویستوویانه‌ بی‌خه‌نه‌ چاخی هه‌خامه‌نشی‌یه‌کان. زه‌رده‌شت هه‌روه‌ها ناوێکی له‌ یاران‌و هاوسه‌فه‌ران‌و بنه‌ماڵه‌ی خۆی“ مێدیوو مانگهه‌ سپتیم“ی دێنێ که‌ پاشان مێدیوومانگهه‌ بوووه‌ به‌ مێدیووماه‌. له‌سه‌رده‌می ساسانی‌یان به‌ وشه‌ی مادیان ده‌کوت ماه‌.  له‌ڕاستیدا مانگهه‌ به‌واتای ”ماه“‌ بووه‌ که‌ کورده‌کان ئه‌وڕۆش پێی‌ده‌ڵێن مانگ. له‌ ئاوێستادا ئاماژه‌ به‌ شارێک به‌ناوی ”بووری“ کراوه‌ که‌ به‌ ”بابل“ی ده‌زانن. به‌پێی ئه‌و ناوانه‌ پادشایانی باسکراو له‌ ئاوێستادا زۆر پێش ماده‌کان بوونه‌و گۆڕه‌پانی تێکۆشانیشیان له‌ باکووری ڕۆژئاوای گۆلی ورمێ، شوێنی لێ په‌یدابوونی زه‌رده‌شت بووه‌. له‌ ئاوێستادا دێو، له‌ناوبه‌ری دینی یێک خواپه‌رستی به‌ (مێرشئه‌ئۆن Mercheon) ناو براوه‌ کورده‌کان سه‌رۆکی ئوولیی ئاسووری‌یان به‌”مه‌رشه‌مۆن“ ناو ده‌به‌ن که‌ ده‌بێ هه‌ر ئه‌و مێرشه‌ئۆنه‌ بێ. ده‌بێ بگوترێ ئاسووری‌یه‌کان که‌ له‌ سنووره‌کانی حێلی زه‌رده‌شت بوونه‌ ڕاگه‌یاندنه‌کانی ئوولیی ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌یان نه‌سه‌لماندووه‌و گه‌وره‌ترین سه‌رۆکی ئوولیی ئه‌وان مێرشه‌یۆن بووه‌ پاشان ئه‌و نازناوه‌ بۆته‌ گشتی.

هێندێکان ئیددیعا ده‌که‌ن زه‌رده‌شت خه‌ڵکی ڕۆژهه‌ڵات بووه‌، که‌چی ”یه‌سنا“ 46 بابه‌تی یێک‌و دوو ده‌ڵێ: ”بۆ کام خاک هه‌ڵێم، بۆکوێ په‌نابه‌رم، پێشه‌وایان‌و نه‌جیبان خۆم لێ ده‌کێشنه‌وه‌و له‌ جووتیارانیش ڕازی نیم‌و نه‌ له‌ فه‌رمانڕه‌وایانی شار که‌ لایه‌نگری درۆن. چۆن ده‌توانم ڕازیت که‌م ئه‌ی مه‌زدا من ده‌زانم که‌ بۆچی هیچ کارێکم بۆ ناچێته‌پێش چونکه‌ گه‌له‌و مێگه‌لم که‌من‌و کرێکارم زۆرنین“

زه‌رده‌شت به‌هۆی نه‌چووونه‌پێشی ڕاسپارده‌که‌ی له‌ نیشتمانی خۆیداو ڕه‌نگه‌ له‌به‌ر ڕاونرانی له‌لایه‌ن دوژمنانیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ندکه‌س له‌ هاوڕێیانی به‌هۆیه‌ک له‌ ئاوه‌دانی لای‌داوه‌و به‌کوێره‌ڕێدا خۆی گه‌ویاندۆته‌ گه‌شتاسپ‌. (ادبیات مزدیسنا پشتها) ده‌ڵێ ئه‌و ناوه‌ له‌خودی گاته‌کاندا (ویشتاسپ)ه‌. 

له‌سه‌ر شوێنی پادشایه‌تی‌و پێته‌ختی که‌یانی‌یانیش شێواندن‌و تێکدانی به‌رچاو هه‌یه‌. به‌لخ یا باخته‌ر له‌ ئاوێستادا به‌ باختی(Bakhti) هاتووه‌. له‌ ئاوێستادا کاتێک ئه‌هوه‌را مه‌زدا باسی ئافراندنی جیهان ده‌کا ده‌ڵێ: ”من ئاهوه‌را مه‌ز‌دا چواره‌مین وڵاتێک که‌ سازم کرد، به‌لخی جوانه‌ به‌ ئاڵا شه‌کاوه‌کانیه‌وه‌“. وه‌ک ده‌بینین ئاوێستا به‌ڕوونی باسی وڵات ده‌کا نه‌ک شار. ئه‌وانه‌ی ویستوویانه‌ ئه‌و به‌لخه‌ بکه‌نه‌ شاری به‌لخی ڕۆژهه‌ڵات، به‌ ناچاری بیانوویه‌کیشیان بۆ داتاشیوه‌و ده‌ڵێن جاری واهه‌بووه‌ که‌ شارێکیش له‌به‌ر گرنگی به‌ وڵات ناوی هاتووه‌، که‌ بیانوویه‌کی زۆر نابه‌جێ‌یه‌و ناتوانێ ڕاستی له‌ مرۆی وردبین بشارێته‌وه‌.  زۆرکه‌سیش له‌سه‌ر باخته‌رو به‌لخ تووشی هه‌ڵه‌ بوون، چونکه‌ نه‌یانزانیوه‌ به‌لخێکیش له‌لای ڕۆژئاوایکوردستان هه‌یه‌. ئه‌و ناوه‌ به‌ یۆنانی به‌ باکتریان (Baktrian) هاتووه. له‌سه‌رده‌می پادشایه‌تیی (که‌ی گه‌شتاسب)ی که‌یانی ناوبانگێکی زۆرتری هه‌بووه‌. ئه‌و شوێنه‌ شوێنی وه‌دیارکه‌وتنی زه‌رده‌شت‌و ناوه‌ندی ته‌بلیغاتیه‌تی.

سپایزێر ده‌ڵێ به‌لخ له‌نیزیک خاپووره‌‌و به‌شێک بووه‌ له‌ نیشتمانی میتانی‌یه‌کان، که‌ گه‌لێکی به‌هێزی کورد بوون. کتێبی (تاریخ تطبیقی باستانی ایران له‌لاپه‌ڕه‌ی 64یدا له‌زمانی که‌تزیاسه‌وه‌ ده‌ڵێ: ”... ئارباکس (شای ماد) که‌ ناهومێد ببوو، تا بیستی له‌ (باخته‌ر) ڕا له‌شکرێک دێته‌ یاریده‌ی پادشای ئاشوور، چووه‌ لای سپای باخته‌رو هانیدان له‌دژی ئاشوور هه‌ستنه‌وه‌و یاریده‌ی وی بده‌ن. ئه‌وان که‌ به‌ بیستنی هه‌واڵی ئازادی له‌ بن نیری ئاشوور، زۆر شادبوون‌و هاتنه‌ یاریده‌ی ئارباکس...“ ئه‌وه‌ش نیشان ده‌دا که‌ وڵاتێک به‌ناوی باخته‌ر له‌ژێر ده‌سته‌ڵاتی ئاشووردا هه‌بووه‌ که‌ خه‌ڵکه‌که‌ی له‌ سته‌می ئه‌و داگیرکه‌رانه‌ وه‌زاڵه‌ هاتوون. به‌سه‌رنج دان به‌وه‌ی که‌ به‌لخی لای ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران، زۆر له‌ نه‌ینه‌وا دوور بووه‌و له‌شکره‌که‌شی نه‌یده‌توانی له‌کاتی ئه‌وشه‌ڕه‌دا بگاته‌ لای نه‌ینه‌وا – مه‌گه‌ر وڵاتی ماد داگیر بکا – هیچ گومان له‌وه‌یدا نامێنێ که‌ ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌وباخته‌ره‌ی لای ڕۆژئاوای کوردستانه‌ که‌ سپایزێر باسی ده‌کا. ئه‌وه‌ نیشانده‌ری ئه‌و ڕاستی‌یه‌یه‌ که‌ پادشاکانی که‌یانی له‌ باخته‌ره‌که‌ی ڕۆژئاوای کوردستان بوونه‌ نه‌ک به‌لخی ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران.

که‌یقوباد (که‌وی که‌واته ‌Kavi kavata )
ناوی ئه‌و پادشایه‌ له‌ ئاوێستادا که‌واته‌. ‌پێشگری (که‌ی) که‌ (له‌ که‌و
ی Kavi)ی ئاوێستا وه‌رگیراوه‌، له‌ په‌هله‌ویدا به‌‌(گه‌وره‌، به‌هێز، زۆردار) ده‌ڵێن، هه‌روه‌ک له‌پێشه‌کیشدا گوتمان: له‌کوردیشدا ئه‌وڕۆ به‌ گه‌وره‌ی خۆیان ده‌ڵێن (کا، کاک). وشه‌ی (که‌وی) هێشتاش له‌ناو هۆزه‌کانی (بۆیرئه‌حمه‌دی)‌و (مه‌مه‌سه‌نی)دا به‌واتای دلێرو قاره‌مان‌و فه‌رمانڕه‌وا باوه‌.
بڕوای زه‌رده‌شتی‌یان وایه‌ که‌ مه‌هاباد زه‌رده‌شتی یه‌که‌م، هۆشه‌نگ که‌ ئاگری دیته‌وه‌ زه‌رده‌شتی دووهه‌م‌و زه‌رده‌شتی ئاخیر که‌ به‌ زه‌رده‌شتی سێهه‌م ناسراوه‌ ناوی ئیبڕاهیم بووه‌.
که‌یقوباد له‌تۆره‌مه‌ی نه‌وزه‌ری کوڕی مه‌نووچێهره‌. ئه‌و یه‌که‌م شابوو که‌ دوای له‌ناوچوونی زنجیره‌ی پێشدادی‌یان، به‌ یاریده‌ی زاڵ‌و ڕۆسته‌م له‌سه‌ر ته‌ختی شایه‌تی دانیشت. کتێبی (داستان رستم، نگارش سیروس جمالی) که‌ له‌ شانامه‌ی وه‌رگرتووه‌، باسی هاتنه‌ سه‌ر ته‌ختی که‌یقوباد ده‌کا که‌ کورته‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌: (پاش ئه‌وه‌ی ڕۆسته‌م ده‌ستی وه‌ ڕه‌خش ڕاگه‌یشت، ئێرانی‌یان ئاماده‌ی شه‌ڕی ئه‌فراسیاب بوون. ئه‌فراسیابیش له‌شکری خۆی ده‌نگداو هاتنه‌ مێرگی پڕ له‌ئاوو قامیشی ”خوارری“. – به‌و نیشانانه‌ وێده‌چێ خوارری هه‌ر شامی لایمه‌هابادو میاندواوب بێ که‌ له‌ باشووری گۆلی (چیچێست) ورمێ‌یه‌و گۆڕه‌پانی دوایین شه‌ڕی ئه‌فراسیاب‌و ئێرانی‌یانیش هه‌ر له‌و ئاقاره‌ بووه - دووله‌شکر له‌ دوو فرسه‌خیی یێکتر ئۆردوویان دامه‌زراند.

زاڵ کوتی: ”ته‌ختی شایی به‌تاڵ‌و له‌شکرمان بێ سه‌روه‌ره‌. ده‌بێ که‌سێک له‌ تۆوی که‌یان بۆ پادشایه‌تی هه‌ڵبژێرین، ئه‌ویش گه‌نجێکه‌ له‌ تۆره‌مه‌ی فه‌ره‌یدوون که‌ دادگه‌رو به‌ شکۆیه‌. ناوی که‌یقوباده‌و موئبێد نیشانه‌که‌ی داوینێ“
 پاشان ڕووی ده‌ ڕۆسته‌م کردو کوتی: ”له‌شکرێک هه‌‌ڵگره‌و کووپالی به‌ره‌و بچووه‌ کێوی ئه‌لبورزو که‌یقوباد بدۆزه‌وه‌و ئافه‌رینی پێ‌بڵێ‌و بڵێ له‌شکر تۆیان بۆ پادشایه‌تی هه‌ڵبژاردووه‌و.“
 ڕۆسته‌م به‌ته‌نێ بۆلای که‌یقوباد وه‌ڕێکه‌وت. مایلێکی مابوو بگاته‌ ئه‌لبورز، دیتی گه‌نجێکی زۆرجوان له‌ژێر سێبه‌ری داراندا له‌سه‌رته‌ختێک‌ له‌دم ئاوێ دانیشتووه‌و پاڵه‌وانان له‌لای ته‌خته‌که‌ی ڕاوه‌ستاون.  سڵاوی لێکردن، وه‌ڵامیان دایه‌وه‌و فه‌رموویان کرد.
ڕۆسته‌م وه‌ڵامی دانه‌وه: ” کاتی دانیشتنم نیه‌و بۆ کارێکی گه‌وره‌ ده‌چمه‌ ئه‌لبورز. ناتوانم وه‌دره‌نگی که‌وم.“
پاڵه‌وانان پرسیان: ”له‌ ئه‌لبورز له‌کێ ده‌گه‌ڕێی؟ “
ڕۆسته‌م کوتی: ”له‌ پادشایه‌کی پاک ده‌گه‌ڕێم که‌ له‌تۆره‌مه‌ی فه‌ره‌یدوونه‌.“
فه‌رمانده‌ری پاڵه‌وانه‌کان کوتی: ”ئه‌من پێی ده‌زانم ئه‌گه‌ر فه‌رمۆی گه‌وره‌مان که‌ی تاوێک له‌لامان دانیشی، پێت ده‌ڵێم له‌کوێ‌یه‌.“
ڕۆسته‌م وه‌ک بای له‌ڕه‌خشی هاته‌خوارو چوو له‌بن سێبه‌ری داره‌که‌ له‌ لای ته‌ختی‌ زێڕینی گه‌نجه‌که‌ی دانیشت. گه‌نجه‌که‌ به‌ده‌ستێکی ده‌ستی ڕۆسته‌می گرت‌و به‌ده‌سته‌که‌ی دیکه‌ی جامێکی شه‌رابی دایێ‌و لێی پرسی: ”له‌قوبادت ده‌پرسی، ئه‌وناوه‌ت له‌کێ بیستووه‌؟“
ڕۆسته‌م له‌وه‌ڵامدا کوتی: ”مه‌زنانی ئێران ئه‌ویان به‌ پادشا هه‌ڵبژاردووه‌، زاڵی باوکم ناردوومی بیبینمه‌وه‌و له‌گه‌ڵ خۆمدا بی‌به‌م“
به‌و‌ گوته‌ی ڕۆسته‌می خه‌نده‌ که‌وته‌ سه‌ر زاری گه‌نجه‌که‌و کوتی: ”ئه‌من که‌یقوبادم!“
ڕۆسته‌م که‌ ئه‌وه‌ی بیست له‌ ته‌خت هاته‌خوارو سه‌ری دانواندو کوتی: ”ئه‌ی پادشای پادشایان‌و په‌نای دلێران، ته‌ختی ئێرانت پیرۆزبێ. فه‌رمانم ده‌یه‌ تا وڵامی جه‌نگاوه‌رانت پێڕابگه‌یێنم“
که‌یقوباد به‌بیستنی وڵامه‌که‌ له‌گه‌ڵ ڕۆستم بۆلای (خوارری) وه‌ڕێکه‌وت. (قه‌لوون) سه‌رداری ئه‌فراسیاب، ڕێگای پێگرتن. که‌یقوباد ویستی بچێته‌ شه‌ر، که‌ ڕۆسته‌م هه‌ڵیکوتایه‌ سه‌ریان‌و قه‌لوون‌و زۆری دیکه‌ی لێ کوشتن‌و ئه‌وی دیکه‌ هه‌ڵاتن. که‌یقوباد گه‌یشته‌ سپای ئێران‌و مه‌زنانی وڵات له‌سه‌ر ته‌ختی شایی‌یان دانا. سه‌ره‌نجام له‌شکری ئه‌فراسیاب تێک شکان‌و هه‌ڵاتن.) ‌

له‌ ئاوێستادا ته‌نیا دووجاران به‌ ناوی(  (kavataو نازناوی( Kavi) باسی که‌ی قوباد کراوه‌. له‌ زمانی په‌هله‌ویشدا گۆڕانێکی ئه‌وتۆ له‌و ناوه‌دا پێک نه‌هاتووه‌و به ‌kavat)) تۆمار کراوه‌و هه‌ر له‌و وشه‌ی‌ڕا زاراوه‌ی فارسی‌و تازیی قوباد په‌یدابووه‌. یه‌که‌م یادی قوباد له‌ یه‌شتی سێزده‌هه‌مدا ده‌که‌وێته‌ به‌رچاو. له‌و سه‌رچاوه‌یدا پاش باسی پادشایانی پێشدادی، ناوی وی له‌ سه‌رووی پادشایانی که‌یانیدا دێ‌و ڕه‌وانه‌که‌ی په‌سن ده‌کرێ. دووهه‌مین شوێن که‌ ناوی (که‌یقوباد)ی تێدا ده‌بینین، یه‌شتی نۆزده‌هه‌م یا که‌یان یه‌شت یا زامیاد یه‌شته‌ که‌ له‌ودا باسی که‌ڤی که‌ڤات ده‌کرێ. به‌پێی گێڕانه‌وه‌ی به‌نده‌هێش که‌ڤات منداڵێک بوو که ده‌ سندووقێکیان نابوو و به‌ئاوێیاندا هێشتبوو‌، ئووزوو (زاب – زوو) دیتی‌یه‌وه‌و کردیه‌ کوڕی خۆی‌و ناوی نا (که‌واز kavaz).

له‌ فه‌سڵی سی‌و یێکه‌می به‌نده‌هێش ڕه‌گه‌زنامه‌ی که‌یانی‌یان ئاوایه‌: ”که‌ی که‌ڤاز کوڕێکی هه‌بوو به‌ناوی که‌ی ئه‌پیوه‌. له‌ که‌ی ئه‌پیوه‌ چوار منداڵ به‌و ناوانه‌: (که‌ی ئووس Kaius) که‌ هه‌ر که‌یکاووسه‌که‌ی شانامه‌یه‌، (که‌ی ئاره‌ش Kai arash)، (که‌ی پی سین Kai pi sin)و (که‌ی پیره‌ش  .(Kai pirashله‌ که‌ی ئووس. سیاوه‌ش بوو و له‌ سیاوه‌شیش که‌یخه‌سره‌و، به‌ڵام پادشاو ناودارانی دیکه‌ی که‌یانی له‌ پشتی که‌ی پی سینن. له‌ که‌ی پی سین، مه‌نووش (Manush) له‌ مه‌نووش، ئووزان (Uzan) یا ئووز (Uz)و له‌ ئووز، که‌ی لوهراسپ (ئه‌ئورڤه‌ت ئه‌سپا Aurvat aspa واته‌ خاوه‌نی ئه‌سپی توندو خێرا) بوو، که‌ باناوبانگترین کوڕه‌کانی ویشتاسب‌و ژه‌ریر بوون. له‌ که‌ی ویشتاسب دوو کوڕ به‌ناوی سپه‌ندیاز (Spandyaz یا ئیسفه‌ندیاری شانامه‌)و پیش یۆته‌ن (Pishyotan یا په‌شووته‌نی شانامه‌) هاتنه‌ دنیا. که‌ له‌ مێژووی دینیدا زۆر به‌رچاون. ئه‌سفه‌ندیار کوڕانی وه‌ک وه‌همه‌ن (به‌همه‌نی شانامه‌)و ئازۆرته‌رسه‌ (Azortarsah)و مێهر ته‌رسه‌ی هێنایه‌ دنیا که‌ ناوبانگێکی وایان نیه‌.“  که‌چی ئاوێستادا دووجاران ناوی دێنێ‌و ده‌ڵێ که‌ی کاووس کوڕی که‌ی ئه‌پیوه‌ بووه‌. پاش ئه‌وه‌ی که‌ی‌قوباد به‌فه‌رمی له‌سه‌ر ته‌ختی ئێران داده‌نیشێ، پاڵه‌وانان هانی ده‌ده‌ن بۆ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ توورانی‌یان. له‌ شه‌ڕێکی ئاسته‌مدا پاڵه‌وانانی ئێران ته‌نگ به‌ توورانی‌یه‌کان هه‌ڵده‌چنن‌. ڕۆسته‌م له‌ شه‌ڕێکی ئاسته‌مدا ئیسفه‌ندیار ڕاوده‌نێ. (ئه‌و ئیسفه‌ندیاره‌مان‌ که‌ له‌ نیزیکانی په‌شه‌نگی باوکی ئه‌فراسیاب بووه،‌ نابێ له‌گه‌ڵ ئیسفه‌ندیاری کوڕی گه‌شتاسب لێ بگۆڕێ). په‌شه‌نگی باوکی ئه‌فراسیاب‌و سه‌رکرده‌ی توورانی‌یان به‌ناچاری داوای ئاشتیی کردو به‌ڵێنی دا بگه‌ڕێته‌وه‌ خاکی خۆی. که‌یقوباد ئه‌وه‌ی په‌سند کرد، به‌ڵام ڕۆسته‌م‌و پاڵه‌وانان نه‌یان سه‌لماند‌و ویستیان شه‌ڕ تا کۆتایی هێنان به‌ کاری ئه‌فراسیاب درێژه‌ پێ‌بده‌ن. به‌ڵام که‌یقوباد به‌دانی خه‌ڵات ڕازیی کردن‌و ئاشتی به‌رقه‌راربوو. پاشان که‌یقوباد گه‌ڕاه‌وه‌ ئیسته‌خر. ماوه‌ی ته‌مه‌نی که‌یقوباد سه‌ت ساڵ‌و پادشایی‌یه‌که‌ی هه‌شتا ساڵه‌. 

که‌یکاووس (که‌ڤی ئووسه‌ن Kaviusan)
ئه‌و ناوه‌ له‌ ئاوێستادا به‌ (که‌ڤی ئووسذه‌ن
Kaviusazan)یش هاتووه‌و ئه‌و شێوه‌یه‌ بێجگه‌ له‌ یه‌شتی پێنجه‌م‌و چارده‌هه‌م له‌ به‌شه‌کانی دیکه‌دا تۆمارکراوه‌. که‌یکاووس دووهه‌مین پادشای که‌یانی‌و به‌ناوبانگترینیان بووه‌.

ئه‌وێستاو مێژووه‌کانی دیکه‌ی په‌هله‌وی زۆرتر له‌ که‌یقوباد ، باسی وی ده‌که‌ن. له‌ نامه‌کانی په‌هله‌ویدا گێڕانه‌وه‌ی زۆری له‌سه‌ر هه‌ن. ناوی له‌ شانامه‌و سه‌رچاوه‌ ئیسلامی‌یه‌کاندا زۆر تێکه‌ڵاوی ئه‌فسانه‌ بووه‌.

کاووس که‌ له‌سه‌ر ته‌خت دانیشت، له‌دانیشتنێکی خۆشیدا ئاوازێکی له‌سه‌ر په‌سنی مازه‌نده‌ران، له‌ شه‌یارێک بیست.  ئه‌و ئاوازه‌ وای که‌ڵکه‌ڵه‌ی  گرتنی مازه‌نده‌ران خسته‌سه‌ری که‌ هه‌رچه‌نده‌ زاڵ‌و مه‌زنانی وڵات کردیان‌و کراندیان نه‌یانتوانی له‌و بیره‌ پاشگه‌زی که‌نه‌وه‌. له‌شکری کێشایه‌ سه‌ر مازه‌نده‌ران‌و پادشای ئه‌و وڵاته‌ به‌یاریده‌ی دێوی سپی شاو له‌شکره‌که‌ی به‌ ئه‌فسوون گرتن‌و کوێری کردن. زاڵ ڕۆسته‌می ڕاسپارد بچێت‌و ڕزگاریان کات. ڕۆسته‌م پاش تێپه‌ڕین به‌ حه‌وت خوانه‌ به‌ ناوبانگه‌که‌یدا – که‌ ئێستاش بۆته‌ مه‌سه‌ل بۆ ئاسته‌م بوونی کارێک – و کوشتنی دێوی سپی‌و شای مازه‌نده‌ران، ئه‌و وڵاته‌ی گرت‌و کاووس‌و له‌شکره‌که‌ی چاکردنه‌وه‌‌و ڕزگاری کردن.

له‌ ئاوێساتادا سه‌ره‌تا له‌ یه‌شتی پێنجه‌مدا تووشی ناوی کاووس ده‌بین، که‌قوربانی ده‌داته‌ (ئه‌رێدویسووره‌ ئه‌ناهیتا (aredvisura anahita )و ئاره‌زوو ده‌کا که‌ به‌سه‌ر هه‌موو وڵاتاندا زاڵ‌و به‌سه‌ر جادووگه‌ران‌و ئه‌میرانی دژکاریدا سه‌رکه‌وتووبێ‌و ئه‌و ویست‌و ئاواته‌شی دێته‌دی. له‌ یه‌شتی سێزده‌هه‌میشدا له‌ باسی په‌سنی ڕه‌وانی که‌یانی‌یاندا، پاش که‌یقوبادو که‌ی ئه‌پیوه‌ (Apiveh) هاتووه‌. سڵاو ده‌نێرێ بۆ ڕه‌وانی که‌ڤی ئوسده‌ن. له‌ یه‌شتی چوارده‌هه‌مدا له‌و جێ‌یه‌ی باسی سه‌رکه‌وتن‌و ده‌سته‌ڵات‌و هێز دێته‌گۆڕێ، باسی که‌ڤی ئوسذه‌ن که‌یکاووس ده‌کرێ‌ که‌ ویستیاری هێزێکی ئاوایه‌ بۆ سه‌رکه‌وتن. دوایین باسی که‌یکاووس له‌ ئاوێستادا له‌ به‌ندی دووهه‌می (ئافه‌رین پێغه‌مبه‌ر زه‌رده‌شت) دایه‌ که‌ زه‌رده‌شت ئاره‌زوو ده‌کا ویشتاسب (که‌ی گه‌شتاسب) وه‌ک کاووس به‌هێزو ده‌سته‌ڵات بێ. به‌پێی گێڕانه‌وه‌ی دینکورد له‌ (سووتگه‌رێ نۆسۆ‌کێ Sutgare Nosoke) واته‌ به‌شی یه‌که‌می ئاوێستای ساسانیدا به‌درێژی باسی که‌ی ئووس (Kai us) کراوه‌.

به‌پێی هه‌ر ئه‌و سه‌رچاوه‌ی‌، کاووس یێکێکه‌ له‌ چوار کوڕی که‌ی ئه‌پیوه‌‌ی (کوڕی که‌یقوباد)و گه‌وره‌ترینیانه‌. کاووس خاوه‌نی وه‌ها پله‌و گرنگی‌یه‌که‌ که‌ که‌یانی‌یه‌کانی دیکه‌ پێی نه‌گه‌یشتوون. ئه‌و به‌ زاکوونه‌وه‌ حه‌وت قوڕنه‌ی به‌ڕێوه‌ ده‌با. به‌سه‌ر دێوان‌و ئه‌میرانی سه‌ربزێودا زاڵ ده‌بێ، به‌بێ‌ئه‌ملاو ئه‌ولا فه‌رمانه‌کانی جێبه‌جێ ده‌کرێن‌و حه‌وت کۆشکان له‌سه‌ر به‌رزایی کێوی ئه‌لبورز ساز ده‌کا، به‌پێی زۆر گێڕانه‌وان، یێک له‌زێڕ، دوو له‌ زێو، دوو له‌ پۆڵاو دوو له‌ بلوور. کاووس دێوانی مازه‌نده‌رانی که‌ خه‌ریکی ئاژاوه‌و سه‌ربزێوی‌و خراکردنی دنیابوون له‌و کۆشکانه‌دا زیندانی ده‌کردن‌و کاری لێ ده‌کێشان. هێرۆدۆتیش باسی ئه‌و حه‌وت کۆشکه‌ی کردوه‌و ده‌ڵێ: ئه‌و ده‌ستی کرد به‌ سازکردنی قه‌ڵایه‌ک له‌ ناو‌ چه‌ند حه‌وشی له‌ناو یه‌کدا بوو. ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌و قه‌ڵایه‌یه‌ که‌ ئه‌وڕۆ ئۆکباتانی پێده‌کوترێ. له‌هه‌رحاڵدا حه‌وت حه‌ساره‌که‌ هه‌ن‌و کۆشک‌و گه‌نجینه‌کانی شای ده‌ دوایین حه‌وشدان. درێژترینی ئه‌و کۆشکانه‌ به‌قه‌را حه‌ساری ئاتێنه‌. ڕه‌نگی حه‌ساره‌کانیش به‌ته‌رتیب سپی، ڕه‌ش، ئه‌رخه‌وانی، شین، سوور، نارنجی، زێوین‌و زێڕینه‌. هێندێک له‌ مێژوونووسان پێیان وایه‌ ئه‌و حه‌وشانه‌ دیۆکۆسی پادشای ماد سازی کردوون، به‌ڵام زۆربه‌یان پێیان وایه‌ ئه‌و چاکی کردوونه‌‌ته‌‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌یان زۆرتر وه‌ڕاستی ده‌چێ، چونکه‌ هه‌مه‌دان پێش ماده‌کان هه‌بووه‌. له‌ فه‌سڵی سی‌وسێهه‌می (به‌نده‌هێش)یش باسی کۆشکی که‌ی ئووس، وه‌ک چه‌ند ماڵی یێک له‌ناویێکدا، کراوه‌: یه‌که‌میان زێڕین، که‌ شوێنی لێ مانه‌وه‌ی بوو، دووی دیکه‌یان له‌ بلوور که‌ تایبه‌ت بوو به‌ ئه‌سبه‌ تایبه‌تی‌یه‌کانی، دوو مالێ له‌پۆڵا که‌ مێگه‌ل‌و گاگه‌لی تێدا ده‌حاوانه‌وه‌‌. وه‌ک له‌نامه‌ په‌هله‌وی‌یه‌کان ده‌رده‌که‌وێ، که‌یکاووس وه‌ک جه‌مشید نه‌مر بوو، به‌ڵام له‌به‌ر کوشتنی گای پیرۆزی مه‌رزیاب‌و هه‌ڵه‌ی دیکه‌ نه‌مریی لێئه‌ستێندرایه‌وه‌. سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ ریگ وێدا (یێکێک له‌ چوار کتێبه‌کانی وێدا) تووشی ‌ناوی ئووسه‌نه‌سکاڤیا (usanas kavya) له‌ شاکانی پێشدادی ده‌بین (که‌ چه‌ند که‌سیان له‌ ریگ وێدادا باس کراون)، که‌ وه‌بیرخه‌ره‌وه‌ی شێوه‌گوتنی ئاوێستایی کاووسه‌. له‌مه‌ڕ کاووس له‌ نێوان ناوه‌رۆکی به‌نده‌هێش‌و شانامه‌دا هاوسه‌نگی‌و نیزیکایه‌تی هه‌یه‌. به‌پێی ئه‌و دوو سه‌رچاوه‌ی ماوه‌ی پادشایه‌تیی وی یێکسه‌ت‌و په‌نجا ساڵ بووه‌. که‌هاته‌ سه‌ر ته‌خت، ێکێک له‌ روود لێده‌رانی زمانلووسی مازه‌نده‌رانی هاته‌ ده‌رگای‌و سروودێکی خۆشی ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌ی بۆ لێدا، وه‌ها که‌ بیری هێرش کردنه‌ سه‌ر مازه‌نده‌رانی که‌وته‌سه‌ری. پاڵه‌وانان‌و مه‌زنانی ئێران ده‌یانزانی هێزو وزه‌یه‌کی زۆر ده‌ مازه‌نده‌راندایه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌و شه‌ڕه‌دا کۆک نه‌بوون. ئه‌وان هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بناخه‌ی وه‌بیریان خسته‌وه‌ که‌ شه‌ڕی مازه‌نده‌ران به‌رهه‌مێکی بێجگه‌ له‌ شکست‌و له‌ناوچوون نابێ‌. به‌ڵام کاووس ڕوانگه‌ی وان ناسه‌لمێنێ‌و که‌سێک ده‌نێرێته‌ لای زاڵ. زاڵ بێوچان ده‌چێته‌ ده‌رگای کاووس‌و پاش پێزانین به‌ مه‌به‌ستی ئه‌و، هه‌ر وه‌ک مه‌زنانی دیکه‌ داوای لێده‌کا خۆ له‌وکاره‌ی نه‌داو پێی ده‌ڵێ پادشای وه‌ک جه‌م‌و فه‌ره‌یدوون‌و مه‌نووچێهرو که‌ی قوباد، ته‌نانه‌ت بیرۆکه‌ی ئه‌وکاره‌شیان به‌مێشکیدا نه‌هاتووه‌. کاووس له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێ:

و لیکن مرا از فریدون و جم                                فزونست مردی‌ و فرّ و درم

همان از منوچهر و از کیقوباد                             که‌ مازندران را نکردند یاد

سپاه‌و دل‌و گنجم افزونتراست                             جهان زیر شمشیر تیز اندراست

واته‌:

به‌ڵام خۆ ئه‌من له‌ فه‌ره‌یدوون‌و جه‌م                     زۆرترم له ‌لایه‌ پیاوه‌تی‌و دره‌م

له‌ مه‌نووچێهریش‌و له‌ که‌یقوبادیش                      که‌ مازه‌نده‌رانیان نه‌هاته‌یادیش

گه‌نجم زۆرتره‌‌و له‌شکرو بوێری‌                            کێ له‌وجیهانه‌ به‌شیرم ده‌وێری

به‌پێی گێڕانه‌وه‌ی شانامه‌، ئه‌و سه‌ره‌ڕۆیی‌و له‌خۆبایی بوونه بێجێیه‌‌ی که‌یکاووس بو وی‌و پاڵه‌وانه‌کانی ئاکامێکی زۆر ناخۆشی لێکه‌وته‌وه‌. کاووس به‌ له‌شکری خۆی هه‌ڵده‌کوتێته‌ سه‌ر مازه‌نده‌ران که‌ نیشتمانی دێوانه‌. ئه‌وانیش ئاریایی بوون، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئاریایی‌یه‌کانی دیکه‌ نه‌ده‌گونجان چونکه‌ نه‌ده‌چوونه‌ ژێر باری چاکسازی‌یه‌کانی ئوولیی ئێرانی‌یه‌کان‌و له‌سه‌ر ئوولی پێشووی خۆ واته‌ په‌رستینی خوداکانی خۆیان، واته‌ دێواکان (Deva) بوون. سپای ئێران ده‌ست ده‌که‌ن به‌ تاڵان‌و کوشتار. کاتێک ئه‌رژه‌نگی شای مازه‌نده‌ران ئاگاداری ڕووداوه‌که‌ ده‌بێ، (گزیر)ی که‌ یێکێک له‌ مه‌زنانی وڵات ده‌بێ، بۆ داوای یاریده‌ ده‌نێرێته‌ لای دێوی سپی. دێوی سپی یێکێک ده‌بێ له‌ ئه‌میره‌ مه‌زنه‌کانی تایفه‌ ئاریایی‌یه‌کانی مازه‌نده‌ران‌و خاوه‌نی له‌شکرێکی وا گران‌و به‌سام که‌ هه‌رکه‌ چاوی که‌یکاووس به‌ پێشه‌نگه‌که‌یان ده‌که‌وێ، کۆتایی کاری لێ ڕوون ده‌بێته‌وه‌و په‌ژاره‌و په‌شیمانی دایده‌گرێ. به‌ڵام په‌‌ژاره‌ که‌لکی نابێ‌و دێوی سپی به‌هێزی جادوو، که‌یکاووس‌و له‌شکره‌که‌ی کوێرده‌کاو هه‌موویان ده‌گرێ‌و به‌ ئه‌رژه‌نگی شای مازه‌نده‌رانیان ده‌سپێرێ. ڕۆسته‌م ئاگاداری ئه‌و ڕووداوه‌ ده‌بێته‌وه‌و پاش تێپه‌ڕین له‌ حه‌وت خوان، به‌سه‌رکه‌وتنه‌وه‌ ئه‌رژه‌نگ شای ده‌گرێ‌و ده‌یکوژێ. پاشان دێوی سپیش ده‌گرێ‌و ده‌یکوژێ‌و به‌ دڵی ئه‌و دێوه‌ جادوویه‌که‌ی پووچ ده‌کاته‌وه‌و کاووس‌و له‌شکره‌که‌ی ڕزگار ده‌کاو ده‌یانگه‌ڕێنه‌ته‌وه‌ ئێران.

کاووس پاش ئه‌وشه‌ڕه‌ چه‌ند شه‌ی دیکه‌ ده‌کاو هێندێک له‌ شایان دێنه‌ به‌رفه‌رمانی، به‌ڵام شاکانی به‌ربه‌ر، میسر‌و هاماوه‌ران ده‌ست وێک ده‌ده‌ن‌و ده‌گه‌ڵی به‌شه‌ڕدێن. سه‌ره‌نجام  هه‌رسێکیان ده‌شکێن‌و پاشه‌کشه‌ ده‌که‌ن. کاووس سوودابه‌ی کچی شای هاماوه‌ران دێنێ. شای هاماوه‌ران به‌تۆڵه‌ی شکسته‌که‌ی، بۆ گرتنی کاووس‌و پاڵه‌وانانی ئێرانی‌و گێڕانه‌وه‌ی کچه‌که‌ی پیلانێک داده‌ڕێژێ‌و پاش ئاماده‌کاری، بانگهێشتنیان ده‌کاته‌ کۆشکی خۆی. سوودابه‌ داوا له‌ کاووس ده‌کا نه‌چێ، به‌ڵام کاووس چوون به‌ باش ده‌زانێ‌و به‌پێی خۆی ده‌که‌وێته‌ داوه‌که‌: کاووس‌و پاڵه‌وانه‌کانی ده‌گیرێن‌و به‌ندده‌کرێن. که‌ ئه‌و هه‌واڵه‌ بڵاو ده‌بێته‌وه‌، تورک‌و عه‌ره‌ب هێرش ده‌که‌نه‌ سه‌ر ئێران، سه‌ره‌تا عه‌ره‌بان له‌ ده‌شتی نێزه‌وه‌ران (عه‌ره‌بستان) هێرش ده‌که‌نه‌ سه‌ر ئێران‌و ده‌ستی به‌سه‌رداده‌گرن. ئه‌فراسیابی توورانی به‌ پێزانینی ئه‌و ڕووداوه‌ به‌ شه‌ڕێکی سێ‌مانگه‌ عه‌ره‌به‌کان ده‌رده‌کاو بۆخۆی دوازده‌ساڵان به‌وپه‌ڕی سته‌مکاری‌یه‌وه‌ به‌سه‌ر ئێراندا پادشایه‌تی ده‌کا. دووباره‌ شای هاماوه‌ران له‌گه‌ڵ شای به‌ربه‌رستان‌و میسر پێکدێ‌و هێرش ده‌که‌نه‌ سه‌ر ڕۆسته‌م‌و سپای ئێران، به‌ڵام له‌ئاکامدا ئێرانی‌یه‌کان به‌سه‌ر ئه‌و دوژمنانه‌دا زاڵ ده‌بن‌و کاووس‌و سوودابه‌و پاڵه‌وانه‌کان ڕزگار ده‌که‌ن‌و ده‌یان گه‌ڕێننه‌وه‌ ئێران. ئه‌جار ئه‌فراسیابیش ده‌شکێنن‌و به‌ره‌و تووران ڕاوی ده‌نێن. به‌قسه‌ی زۆر له‌ مێژوونووسان پێته‌ختی که‌یکاووس به‌لخ، ته‌مه‌نی یێکسه‌ت‌و حه‌فتاو پێنج ساڵ‌و پادشایه‌تی‌یه‌که‌ی یێکسه‌ت‌و په‌نجا ساڵ بووه‌.

سیاووش (که‌ڤی سیاوه‌رشه‌ن Kavi - syavarshan)
سیاووش کوڕی که‌یکاووسه‌‌ به‌ په‌هله‌وی سیاووخش (
=Sya vukhsh خاوه‌نی ئه‌سپی ڕه‌ش) یا سیاووش ناوده‌برێ. ئاوێستا بێجگه‌ له‌ ناوو ئاماژه‌یه‌کی زۆر کورت، چی وا ناداته‌ده‌ست‌. له‌ نامه‌کانی په‌هله‌ویدا زۆرتر باسی ده‌کرێ به‌ڵام بابه‌ته‌که‌یان له‌سه‌ر خۆی نیه‌ به‌ڵکوو‌ له‌ باسی که‌نگه‌ دێژ (له‌ ئاوێستادا kanga) یا شارێکدایه‌ که‌ به‌ده‌ستی وی دروست کراوه‌. له‌ ئاوێستادا له‌ یه‌که‌م شوێن که‌ باسی سیاووش کرابێ یه‌شتی سێزده‌هه‌مه. ‌له‌و سه‌رچاوه‌یدا باسی هه‌شت (که‌ڤی) که‌ زنجیره‌ پادشایانی که‌یانی پێکدێنن، کراوه‌و سڵاو بۆ ڕه‌وانه‌که‌یان ناردراوه‌. نه‌ که‌ڤی (‌ که‌ی)‌و نه‌ خۆسره‌و واتای شا ناده‌نه‌وه.‌ فارسان به‌ شایان مانا کردوونه‌وه‌، چونکه‌ ”که‌ی“ ‌پێش ناوی کیانی‌یان‌و خه‌سره‌و پێش ناوی ساسانی‌یان بووه‌. که‌ی (کا یا کاک) له‌کوردیدا به‌مانای مه‌زنه‌‌و پێشگرێکه‌ بۆ ناوی گه‌وران، خۆسره‌و (له‌کوردیدا خه‌سره‌و) به‌واتای که‌سێکه‌ که‌ باش‌و جوان‌و خێرا به‌ڕێدا ده‌ڕوا (واته‌ چابووک‌و توندوتۆڵ)‌و ئه‌وێش هه‌ر پێشگرێک بووه‌ بۆ ناوی پادشایانی ساسانی که‌ به‌پێی چه‌ندین به‌ڵگه‌نامه‌ی مێژوویی کوردبوون‌و زمانه‌که‌یان کوردی بووه. به‌داخه‌وه‌ چونکه‌ به‌تایبه‌تی دوای ئیسلام زمانی کوردی زمانی فه‌رمیی ده‌وڵه‌تی نه‌بووه‌و خزمه‌تی نه‌کراوه‌ یا باشتر بڵێین بێ پشتیوان‌ بووه‌و ته‌نانه‌ت به‌ربه‌ست‌و حه‌ولی تواندنه‌وه‌ی داگیرکه‌رانی کوردستانیشی له‌سه‌ر بووه‌، لێکۆڵه‌ره‌وانی مێژوویی ئاگاداری نه‌بوون بۆیه‌ له‌ ماناکردنه‌وه‌ی زۆر وشه‌ی ئاڤێستاو په‌هله‌ویشدا تووشی هه‌ڵه‌ بوون. ژێرنووسی لاپه‌ڕه‌ی 49ی مێژووی ده‌هه‌زار ساڵه‌ ده‌ڵێ هه‌ئووسره‌وه‌ له‌  وشه‌ی ئاوێستایی دا واته‌ خۆش ناو، خاوه‌نی ناوو ناوبانگ‌و نیشانه‌ی دروستی‌و ڕاستی یه‌. ئاواش‌ ده‌توانین خه‌سره‌و به‌ خۆشڕه‌فتار ماناکه‌ینه‌وه‌. ‌سیاووش حه‌وته‌مین شای که‌یانی‌یه‌، واته‌ ناوی که‌یخه‌سره‌و دوای ‌وی هاتووه‌. له‌ یه‌شتی نۆهه‌م‌و حه‌ڤده‌هه‌مدا ئاماژه‌ کراوه‌ به‌ کوژرانی‌و ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ چه‌ند شوێنی ئه‌و دوو یه‌شته‌دا دووپات بۆته‌وه‌. له‌ نامه‌کانی په‌هله‌ویدا ته‌نیا له‌ به‌نده‌هێشدایه‌ که‌ ده‌توانین پوخته‌یه‌ک له‌ چیرۆکی سیاوه‌ش ببینینه‌وه‌. گه‌وره‌ترین‌و دیارترین کاری په‌یوه‌ندی دراو به‌ سیاووش سازکردنی که‌نگ دێژه‌. به‌پێی ئاوستاو نامه‌کانی په‌هله‌وی، سیاووش یێکێکه‌ له‌ هه‌شت پادشاکانی که‌یانی که‌ پاش که‌یکاووس ‌و پێش که‌یخه‌سره‌و له‌ ئێران پادشایه‌تیی کردووه‌و له‌شه‌ڕ له‌گه‌ڵ گه‌لانی توورانیدا کوژراوه‌. به‌ڵام فیرده‌وسی ئه‌وی به‌ شا دانه‌ناوه‌.

وه‌ک شانامه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، له‌دایکبوونی سیاووش ئاوایه‌: ڕۆژێک تووس‌و گووده‌رزو گیو - پاڵه‌وانانی ئێرانی - له‌ ڕاوگه‌یه‌کدا له‌ نیزیک تووران تووشی کیژێکی جوان ده‌بن‌و چونکه‌ هه‌رسێکیان داوای خاوه‌نه‌تیی کیژه‌که‌ ده‌که‌ن، بڕیارده‌ده‌ن بچنه‌ پێته‌خت‌و  پرس به‌ ‌کاووس بکه‌ن. شا به‌دیتنی کچه‌که‌ دڵی ده‌که‌وێته‌سه‌ری‌و له‌خۆی ماره‌ ده‌کا. پاش نۆمانگان کوڕێکی ده‌بێ، ناوی ده‌نێن سیاووش. سیاووش ده‌ده‌نه‌ ده‌ستی ڕۆسته‌م تا بیحاملێنێ. رۆسته‌م ده‌یباته‌ زابولستان‌و زۆری خۆ بۆ حاملاندنی ماندو ده‌کا. سیاووش پاش وه‌رگرتنی په‌روه‌ده‌ی به‌س، داوا ده‌کا بیبه‌نه‌وه‌ لای دایک‌و بابی خۆی. ڕۆسته‌م ده‌یباته‌وه‌ پێته‌خت‌و له‌وێ کاووس زۆری ده‌لاوێنێته‌وه‌. له‌وکاته‌دا دایکی سیاووش مرد‌و وه‌ک باسمان کرد کاووس کچی پادشای هاماورانی هێنابوو.

سوودابه‌ به‌دیتنی سیاووش دڵی ده‌دۆڕێنێ‌و هه‌وای ئه‌ڤیداریی سیاووش ده‌که‌وێته‌سه‌ری. ڕۆژێکیان په‌یامێکی بۆ ده‌نێرێ، به‌ڵام ئه‌و به‌ڕووتاڵی په‌یکه‌که‌ به‌ڕێده‌کاته‌وه‌و سوودابه‌ش بۆ گه‌یشتن به‌مه‌به‌ستی خۆی‌و ڕاکێشانی سیاووش بۆنێو حه‌ره‌م ده‌ست ده‌کا به‌ فێڵبازی. به‌کاووس ده‌ڵێ جێی خۆیه‌تی سیاووش جارجاره‌ بێته‌ حه‌ره‌م‌و سه‌ری خۆشکانی‌و زڕدایکی بدات. شازاده‌ که‌ ئاگاداری مه‌به‌ستی سوودابه‌بوو، پێی‌وابوو باوکی ده‌یه‌وێ تاقیی کاته‌وه‌، بۆیه‌ پێی‌ده‌ڵێ که‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕو نێو خه‌ڵکی بۆوی پێویستن تا شتێکیان تێدا فێربێ‌و له‌حه‌ره‌مدا کارێکی له‌ده‌ست نایه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ‌فه‌رمانی باوکی جێبه‌جێ ده‌کاو ده‌چێته‌ حه‌ڕه‌م. سوودابه‌ هه‌ر که‌ ده‌یبینێ ده‌ست ده‌کا به‌ نواندنی ئه‌ڤین‌و ماچماچێنی پێده‌کا. سیاووش که‌ به‌مه‌به‌ستی ده‌زانێ گوێێ ناداتێ‌و له‌ دیداری دواتر هه‌ڕه‌شه‌ی کوشتنی لێده‌کاو له‌حه‌ره‌م دێته‌ده‌رێ، به‌ڵام سوودابه‌ی سه‌ودایی ده‌ست ده‌داته‌ فێڵێکی تازه؛ ده‌ست ده‌کا به‌ گریان‌و نه‌دیمه‌کانی بانگ ده‌کاو ده‌ڵێ سیاووش هێرشی کردۆته‌سه‌ری‌و نیازی خراپی ده‌گه‌ڵی هه‌بووه. ‌هه‌واڵ ده‌گاته‌وه‌ که‌یکاووس، به‌ڵام هه‌ر له‌زمانی سوودابه‌ ده‌بیسێ‌و له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ باوه‌ڕی به‌کوڕی خۆی هه‌یه‌و له‌ کاری سوودابه‌ش به‌گومانه‌ به‌ڵام له‌به‌ر زمانی خه‌ڵکی شارو پیلانه‌کانی سوودابه‌ دیسان سێبه‌ری به‌دگومانی ده‌که‌وێته‌ سه‌ردڵی پادشا. سیاووش بۆ سه‌لماندنی پاکیی خۆی پێشنیار ده‌کا تا به‌ تێپه‌ڕین به‌ناو ئاگری ڤه‌ره‌نگهه‌ (Varangha) تاقی بکرێته‌وه‌‌و یا وه‌ک په‌هله‌وی ده‌ڵێن (Var)ی له‌سه‌ر تاقی بکرێته‌وه‌. تاقیکردنه‌وه‌که‌‌ ئاوا به‌ڕێوه‌ ده‌چوو که‌ کۆگای ئێزنگیان ئاگر تێبه‌رده‌داو تاوان وه‌پاڵ نراو به‌نێو ئاگره‌که‌دا ده‌ڕۆیی‌و ئه‌گه‌ر زیانێکی پێ‌‌نه‌گه‌یشتبا بێتاوانی‌یه‌که‌ی ده‌سه‌لمێندرا. ئاگرێکی گه‌وره‌ ده‌کرێته‌وه‌. سیاوه‌ش به‌سواری ئه‌سپێکی ڕه‌ش‌و ‌جلکی سپی له‌به‌ر، دێته‌لای باوکی‌و ده‌چێته‌ ناو ئاگرو بێ زیان دێته‌وه‌ ده‌رێ. شادمانیی خه‌ڵک له‌ئه‌ندازه‌ به‌ده‌ره‌. جێژنێک ده‌گیرێ. که‌یکاووس شه‌رم‌و ناڕه‌حه‌تی دایده‌گرێ‌و ڕای مه‌زنان ده‌پرسێ‌و هه‌موو پێ‌یان وایه‌ سوودابه‌ ده‌بێ بکوژرێ، به‌ڵام سیاوه‌ش داوا له‌بابی ده‌کا سوودابه‌ نه‌کوژێ. پاش ماوه‌یه‌ک توورانی‌یان له‌ سنووری ئێران ده‌ست ده‌ده‌نه‌ ئاماده‌یی شه‌ڕی‌و که‌یکاووس سیاووش ده‌کاته‌ به‌رپرسی شه‌ڕو ڕۆسته‌میشی له‌گه‌ڵدا ده‌نێری. له‌وکاته‌دا که‌ دوو له‌شکر ده‌که‌ونه‌ به‌ره‌وڕووی یێکتری‌و ئاماده‌ی شه‌ڕ ده‌بن ئه‌فراسیاب شه‌وێکیان له‌خه‌ودا ده‌بینێ که‌ ئێرانی‌یان به‌سه‌ریدا زاڵ ده‌بن‌و به‌ده‌ستی به‌ستراو ده‌یبه‌نه‌ لای که‌یکاووس‌و ده‌یانه‌وێ دووله‌تی بکه‌ن. ئه‌ستێره‌ناسان‌و خه‌و لێکده‌ره‌وان پێی ده‌ڵێن نابێ ده‌ستپێکه‌ری شه‌ڕ بی‌و مه‌سڵه‌حه‌ت له‌ئاشتی‌و سازاندا ده‌بینن. سیاوه‌ش دوای ڕاوێژ ئاشتی په‌سند ده‌کا. ڕۆسته‌م ڕا ده‌سپێردرێ بچیته‌ لای که‌یکاووس، تا په‌یمانی ئاشتیی پێ نیشان بدات. کاووس که‌ ئاگاداری پرسه‌که‌ ده‌بێ به‌گژ ڕۆسته‌مدا ده‌چێ‌و داوای لێده‌کا بگه‌ڕێته‌وه‌و هه‌موو بارمته‌کانی توورانی بکوژێ‌و دیاری‌یه‌کانیان ئاگر تێبه‌ربداو ده‌گه‌ڵ توورانی‌یان به‌شه‌ڕ بێ. سیاوه‌ش جێبه‌جێکردنی فه‌رمانی باوکی‌ به‌دوور له‌ ئاوه‌ز ده‌زانێ‌و ئه‌سپاردنی سپاش به‌ توور به‌ئاقڵانه‌ نازانێ‌و جا ده‌گه‌ڵ دوو له‌ پاڵه‌وانان‌و هاوڕێیانی ده‌که‌وێته‌ ڕاوێژو پاش ڕازی کردنیان بڕیار ده‌دات په‌نابه‌رێ بۆ ئه‌فراسیاب. یێکێک له‌و دوو پاڵه‌وانه‌ که‌ ناوی زه‌نگه‌یه‌ به‌قاسیدی ده‌چێته‌ لای ئه‌فراسیاب‌و بۆی ڕوون ده‌کاته‌وه‌ که‌ ئاشتی له‌گه‌ڵ ئه‌ودا بۆ سیاووش به‌چه‌ندی ته‌واو بووه‌‌و ئێستا داواده‌کات بێته‌ تووران‌و له‌خزمه‌تی ویدابێ. ئه‌فراسیاب به‌ نووسراوه‌ داوای شازاده‌ی دڵشکاو په‌سندده‌کا‌. سیاووش له‌شکر به‌ بارام ده‌سپێرێ‌و له‌گه‌ڵ ئه‌فراسیابدا ده‌چێته‌ تووران. پاش ماوه‌یه‌ک پیران وه‌یسه‌ی سه‌رداری ئه‌فراسیاب کچی خۆی ده‌داتێ‌و ئه‌فراسیابیش  فه‌ره‌نگیسی کچی خۆی ده‌داتێ (ته‌به‌ری ناوی ئه‌و کچه‌ی به‌ وه‌سفا فه‌رید هێناوه‌.) ئه‌فراسیاب هه‌روه‌ها وڵاته‌که‌ی خواره‌زمیش به‌زاوای خۆی ده‌سپێرێ‌ تا ئه‌وێش له‌وێ فه‌رمانڕه‌وایی بکاو سازکردنی که‌نگدێژ دوای ئه‌و زه‌ماوه‌ندانه‌ ده‌بێ. سیاووش پاشان شارێکی دیکه‌ سازده‌کا که‌ ناوی ده‌نێن سیاووشگه‌رد واته‌ شاری سیاوه‌ش. سیاوه‌ش له‌جه‌ریره‌ی کچی پیران وه‌یسه‌ کوڕێک ده‌بێ ناوی ده‌نێن فروود. فه‌ره‌نگیسیش منداڵێکی لێ وه‌زگی ده‌که‌وێ. له‌وکاته‌دا گه‌رسیووزی برای ئه‌فراسیاب ئێره‌یی به‌ سیاووش ده‌باو له‌لای برای خۆی خراپه‌ی ده‌ڵێ‌و واده‌نوێنێ که‌ سیاووش به‌نیازه‌ بیکوژێ. له‌ نێوان ئه‌فراسیاب‌و سیاووشدا شه‌ڕێک هه‌ڵدایسێ که‌ سیاووش ده‌گیرێ‌و ده‌کوژرێ. فه‌ره‌نگیسیش ده‌خرێته‌ به‌ندیخانه‌. گه‌یشتنی هه‌واڵی کوژرانی سیاووش به‌ ئێران ده‌بێته‌ هۆی زنجیره‌ شه‌ڕێکی دوورو درێژ که‌ به‌ تۆڵه‌ی سیاووش ده‌ست پێده‌کا.

که‌یخه‌سره‌و (که‌وی هه‌ئوسره‌وه‌ Kavihausravah)
یه‌شتی پێنجه‌م ده‌ڵێ: که‌ که‌یخه‌سره‌و پاڵه‌وانی بێهاوتای ئاریا. له‌نیزیک گۆلی چئچێست بۆ ئه‌رێدڤیسووره‌ ئه‌ناهیتا
قوربانی ده‌کاو داوای لێده‌کا فه‌ڕی بداتێ کامڕه‌وای کاو به‌سه‌ر جادووگه‌ران‌و ئه‌میرانی سته‌مکاردا سه‌ری که‌وێنێ. له‌ یه‌شتی نۆزده‌هه‌میشدا باسی که‌یخه‌سره‌و کراوه‌ که‌ ئه‌و باسه‌ زانیاریی به‌نرخی تێدان که‌ له‌ شانامه‌شدا ده‌که‌ونه‌ به‌رچاو. له‌ یه‌شتی پازده‌هه‌م‌و سێزده‌هه‌م‌دا ئاگاداری به‌شێک له‌ پاڵه‌وانه‌تی‌یه‌کانی که‌یخه‌سره‌و ده‌بین. به‌پێی سه‌رچاوه‌کانی ناوبراو ئه‌ئوورڤه‌ساره‌ (Aurvasara) که‌ یێکێکه‌ له‌ ئه‌میرانی دژو ڕه‌قیبی که‌یخه‌سره‌وه‌و له‌ لێڕه‌واری سپی‌یه‌، له‌ سه‌ره‌تاو نێوه‌ڕاست‌و کۆتایی جه‌نگه‌ڵه‌که‌ خوای ڤه‌یوو (veyu) - ئیزه‌دی با - په‌سن ده‌کا داوا ده‌کا که‌ که‌یخه‌سره‌و، ئه‌و سه‌قامگیرکه‌ره‌ی وڵاتی ئاریاکان، به‌سه‌ریدا زاڵ نه‌بێ‌و نه‌توانێ له‌ده‌ستی هه‌ڵێ. به‌پێی نامه‌کانی په‌هله‌وی، که‌یخه‌سره‌وی کوڕی سیاووش، به‌رهه‌می زه‌ماوه‌نده‌که‌ی له‌گه‌ڵ ڤیسپان فریه‌ (Vispanfrya) ”فه‌ره‌نگیس“ ی کچی ئه‌فراسیاب بووه‌و له‌ تووران گه‌وره‌بووه‌. به‌ڵام که‌یخه‌سره‌و وه‌ک که‌یکاووس پادشای حه‌وت قوڕنه‌ نیه‌ به‌ڵکوو هه‌ر پادشای خوونی ره‌سه‌. (خوونی ره‌س یا خوونیره‌ث یێکێکه‌ له‌ حه‌وت قوڕنه‌ی جیهان، که‌ هه‌ر وڵاته‌کانی ناوه‌ندیی ئێرانی ده‌گرته‌وه‌ که‌ له‌ شه‌ش قوڕنه‌که‌ی دیکه‌ به‌رهه‌مدارترو ده‌وڵه‌مه‌ندتر بووه‌و خه‌ڵکه‌که‌شی وریاتر له‌ خه‌ڵکانی دیکه‌ بوون. ئه‌وه‌ش دیسان نیشانه‌یه‌کی دیکه‌یه‌ که‌ ده‌یسه‌لمێنێ که‌یخه‌سره‌و له‌ سه‌ردزمینی ماد بووه‌ نه‌ک له‌ ڕۆژهه‌إتی ئێران. هه‌موو مێژوونووسان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کۆکن که‌ له‌وسه‌رده‌مه‌دا پڕ پیت‌و به‌ره‌که‌ت ترین به‌شی وڵاتی ئاریاکان، مادی بچووک بووه‌.‌ ناوی حه‌وت قوڕنه‌ له‌ ئاوێستا، سانسکریت، یۆنانی‌و ریگ وێداشدا هاتووه‌و به‌هێندێ جیاوازیی که‌م له‌ کتێبه‌ کۆنه‌کانی دیکه‌شدا هاتووه‌. به‌پێی سه‌رچاوه‌ په‌هله‌وی‌‌یه‌کان که‌یخه‌سره‌و بێجگه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ زۆرو نه‌مری‌و پێغه‌مبه‌رایه‌تی یا پارێزکاری‌و پیرۆزی، دوو کاری گرنگی دیکه‌شی ئه‌نجام داون: 1- وێران کردنی بوتخانه‌ی چه‌ندخواپه‌رستانان له‌ که‌ناری گۆلی چئچێست 2- کوشتنی ئه‌فراسیاب، ئه‌و تاوانباره‌ توورانی‌یه‌و دوژمنی بێ‌ئامانی ئێرانی‌یان، ئه‌ویش هه‌ر له‌لێواری گۆلی چیچێست!

که‌ خه‌به‌ری مردنی سیاووش ده‌گاته‌ ڕۆسته‌می، ده‌ست ده‌کا به‌گریان‌و سیستان له‌ ماته‌می شازاده‌ی گه‌نجدا ئازیه‌تدار ده‌بێ. هه‌رکه‌ حه‌وتوویه‌ک له‌ ماته‌م تێده‌په‌ڕێ ڕۆسته‌م به‌له‌شکرێکی زۆره‌وه‌ بۆ خوێن ئه‌ستاندنه‌وه‌ی سیاووش ده‌چێته‌ لای کاووس شاو زۆر قه‌ڵس ده‌بێ‌و له‌پێش چاوی کاووس ده‌چێته‌ حه‌ره‌م‌و سوودابه‌ی له‌ سه‌ر ته‌خت ڕاده‌کێشێته‌ خوارو به‌خه‌نجه‌ری خۆی ده‌یکوژێ‌و به‌له‌شکره‌که‌یه‌وه‌ به‌ره‌و وڵاتی تووران وه‌ڕێ‌ده‌که‌وێ. له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ (فه‌رامه‌رزی) کوڕی ڕۆسته‌م ده‌ست به‌شه‌ڕی ده‌کا. (سووره- له‌ کوردیی ئه‌وڕۆشدا به‌ مرۆڤی سوورکاره‌ ده‌ڵێن سووره‌‌)ی کوڕی ئه‌فراسیاب دێته‌ شه‌ڕی ڕۆسته‌م‌و ده‌کوژرێ. له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ فه‌رامه‌رز ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ پاڵه‌وانانی توورانی له‌شه‌ڕدا ده‌کوژێ. سه‌ره‌نجام ئه‌فراسیاب له‌شکرێکی زۆر سازده‌کاو دێته‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕ. له‌و شه‌ڕه‌دا (پیلسۆم)ی پاڵه‌وانی به‌ناوبانگی تووران به‌ده‌ستی ڕۆسته‌م ده‌کوژرێ، له‌شکری تووران تێکده‌شکێ‌و ئه‌فراسیاب هه‌ڵدێ‌و فه‌رمان ده‌داته‌ پیران که‌ خه‌سره‌و بکوژێ. پیران پێشنیار ده‌دا به‌ ئه‌فراسیاب که‌ له‌ کوشتنی خه‌سره‌و په‌له‌ نه‌کاو بینێرێته‌ خوته‌ن تا که‌س پێ‌نه‌زانێ‌و ئه‌وکاره‌ سه‌رده‌گرێ. ڕۆسته‌م به‌سه‌رکه‌وتوویی ده‌چێته‌ نێو خاکی تووران‌و حه‌وت ساڵان له‌وێ پادشایه‌تی ده‌کاو ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئێران. که‌یخه‌سره‌و بێده‌نگوناو له‌ خوته‌ن ده‌ژی‌و له‌ ئێران که‌س ناوی نابا. سه‌ره‌نجام گووده‌رز ده‌خه‌وێی دێ‌و گیوی کوڕی به‌داویدا ده‌نێرێ. گیو حه‌وت ساڵان له‌ وڵاتی تووراندا به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێ تا ده‌یبینێته‌وه‌و پاش گێره‌کێشه‌ی زۆر ده‌یهێنێته‌وه‌ ئێران‌و هه‌رتک له‌لایه‌ن شاوه‌ ڕێزی زۆریان لێده‌گیرێ. بێگومان که‌یکاووس به‌ته‌مایه‌ که‌یخه‌سره‌و بکاته‌ جێنشینی خۆی، به‌ڵام تووس پێی‌خۆشه‌ فه‌ریبورزی کوڕی که‌یکاووس له‌جێگای باوکی له‌سه‌ر ته‌خت دانیشێ. جا بڕیار ده‌ده‌ن هه‌رکام له‌ودوانه‌ قه‌ڵای به‌همه‌ن بگرێ ببێته‌ جێنشینی که‌یکاووس. قه‌ڵای به‌همه‌ن قه‌ڵایه‌کی ئه‌فسووناوی‌و زۆر قایم‌و خاوه‌نی برج‌و حه‌ساری خۆڕاگر‌و شوێنی بت په‌رستان بووه‌و خه‌ڵکی ئاسایی ده‌ستیان وێڕا نه‌گه‌یشتووه‌. فه‌ریبورز سه‌ره‌ڕای یاریده‌ی تووس‌و پاڵه‌وانای دیکه‌ قه‌ڵاکه‌ی پێ‌ناگیرێ‌و به‌هه‌ناسه‌ساردی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام که‌یخه‌سره‌و مه‌ردانه‌ ده‌چێته‌پێش‌و قه‌ڵاکه‌ ده‌گرێ. کاووس شا ئه‌وی له‌سه‌ر ته‌ختی داده‌نێ‌و بۆخۆی له‌ پادشایه‌تی ده‌کشێته‌وه‌.

که‌یخه‌سره‌و سوێندێ ده‌خوا تۆڵه‌ی سیاووشی له‌ ئه‌فراسیاب بکاته‌وه‌‌و بۆ جێبه‌جێکردنی ئه‌و سوێنده‌ی له‌شکرێکی گه‌وره‌ ده‌نێرێته‌ سه‌ر تووران. پیاوێکی پارێزکارو شه‌ڕکه‌ر به‌ناوی هوم، ئه‌فراسیابی ده‌گرێ‌و ده‌یداته‌ ده‌ستی که‌یخه‌سره‌و. سه‌ره‌نجام که‌یخه‌سره‌و به‌ئاواتی خۆی ده‌گاو ئه‌فراسیاب‌و گه‌رسیووز ده‌کوژێ. پاش گرتنی خاکی تووران‌و کوشتنی هه‌موو پاڵه‌وانه‌کانی لوهراسبی ده‌کاته‌ جێنشینی خۆی‌و له‌ ڕۆژێکی کڕێوه‌دا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران ونده‌بێ‌و ئیدی که‌س نایبینێته‌وه‌. حه‌مدوڵڵا موسته‌وفی به‌ که‌لک وه‌رگرتن له‌ شانامه‌ ماوه‌ی پادشایه‌تیی که‌یخه‌سره‌و به‌ شێست ساڵ ده‌زانێ. فروودی برای که‌یخه‌سره‌و که‌ له‌ (جه‌ریره‌)ی کچی پیران وه‌یسه‌یه‌ ده‌بێته‌ یێکێک له‌ پاڵه‌وانه‌ ئازاکانی له‌شکری تووران‌و بۆخۆی‌و دایکی له‌و شه‌ڕه‌یدا به‌کوشت ده‌چێ، که‌ ئه‌فراسیاب‌و گه‌رسیووزی ی تێدا گێران‌و کوژران.

لوهراسب (ئه‌ئوورڤه‌ت ئه‌سپه- Aspa Aurvet )
له‌باری مێژووییدا نێوانێک هه‌یه‌ له‌ که‌یخه‌سره‌وڕا تا لوهراسب که‌ سه‌ره‌ڕای خۆ ماندووکردنی په‌هله‌وی نووسان پڕ نه‌کراوه‌ته‌وه‌. خۆماندووکردنی شانامه‌ وێژانیش ئه‌و نێوانه‌ی به‌ڕوونی بۆ پڕ نه‌بۆته‌وه‌، له‌ یه‌شتی پێنجه‌مدا جارێک باسی که‌ڤی لوهراسب ده‌کرێ. زه‌رده‌شت په‌سنی ئیزه‌دی ئاناهیتا ده‌کاو داوای لێده‌کا ئه‌وی (زه‌رده‌شت) سه‌رکه‌وێنی تا که‌ڤی ویشتاسپی کوڕی دلێری ئه‌ئوورڤه‌ت ئه‌سپه بێنێته‌ سه‌ر دینی باش‌و له‌وکاره‌دا سه‌رده‌که‌وێ. له‌ ئاوێستادا نیشانه‌یه‌کی دیکه‌ له‌ لوهراسپ نیه‌. وێده‌چێ ئه‌و گێڕانه‌وانه‌ی له‌سه‌ر لوهراسب له‌ نامه‌کانی ‌په‌هله‌وی‌و  گێڕانه‌وه‌ی مێژوونووسانی ئیسلامی‌و شانامه‌ ماوه‌ته‌وه‌ به‌شێک بێ له‌و وێنانه‌ی دوایی که‌ بۆ پڕکردنه‌وه‌ی ئه‌و نێوانه‌ ساز کراون.

له‌ نامه‌کانی په‌هله‌وی ڕه‌چه‌ڵه‌کی لوهراسبیان ئاوا هێناوه‌؛ لوهراسب، کوڕی ئووز (uz)، کوڕی مه‌نووش، کوڕی که‌ی پی‌سین، برای که‌ی ئووس (که‌یکاووس). به‌ڵام له‌ دینکورددا به‌ گێڕانه‌وه‌ له‌ به‌شیکی ونبووی ئاوێستا ئاوا هاتووه‌ که لوهراسب پێش گه‌شتاسب پادشا بووه‌و پیاوێکی به‌پارێزو ئاکارباش‌و دیندار بووه‌. به‌کورتی شانامه‌  ده‌ڵێ؛ که‌یخه‌سره‌و ده‌ستی له‌ پادشایه‌تی کێشاوه‌ لوهراسبی بانگ کردو له‌جێی خۆی دانا، ئه‌و یێکێک له‌ مه‌زنزادان بوو که‌ سه‌رنجی که‌یخه‌سره‌وی ڕاکێشابوو. که‌س پێی وانه‌بوو ده‌بێته‌ شای ئێران. هه‌ربۆیه‌ مه‌زنانی وڵات دژی پادشایه‌تیی ئه‌وی ‌بوون. زاڵ به‌گومانه‌وه‌ باسی ناوو ڕه‌چه‌ڵه‌ک‌و هونه‌ره‌که‌ی ده‌کات به‌ڵام که‌یخه‌سره‌و زاڵ دڵنیا ده‌کاته‌وه‌ که‌ لوهراسب له‌ ڕه‌گه‌زی که‌یان‌و له‌ پشتی که‌یقوبادو نه‌تیجه‌ی هۆشه‌نگه‌و له‌ هونه‌ری شه‌ڕو وڵاتداریدا ده‌ستی باڵای هه‌یه‌. که‌ هه‌واڵی ونبوونی که‌یخه‌سره‌و بڵاوده‌بێته‌وه‌ لوهراسب به‌فه‌رمی له‌سه‌ر ته‌ختی داده‌نیشێ‌و ئه‌جار له‌ هیندو چین‌و ڕۆم ڕا هونه‌رمه‌ندو کرێکارانی لێزان دێنێته‌ به‌لخ‌و پیشه‌و زانست‌و هونه‌ری گه‌لانی دیکه‌ له‌ئێراندا بڕه‌و پێده‌دا. پاشان تانج‌و ته‌ختی شایی به‌ گه‌شتاسب ‌ده‌سپێرێ‌و بۆخۆی خه‌ریکی نوێژان ده‌بێ. شانامه‌و زۆربه‌ی مێژوونووسان ماوه‌ی پادشایی لوهراسب به‌ سه‌ت‌وبیست ساڵ داده‌نێن.

سی‌ ساڵ له‌ ده‌ست پێکردنی دووره‌په‌رێزیی لوهراسب له‌ نه‌وبه‌هاری به‌لخ تێده‌په‌ڕێ. ‌گه‌شتاسب به‌بۆنه‌یه‌ک له‌ پێته‌خت دوور ده‌که‌وێته‌. ئه‌رجاسب خاوه‌نی خه‌یوونان ئه‌و دووری‌یه‌ به‌هه‌ل ده‌زانێ‌و له‌ناکاوڕا به‌له‌شکرێکی زۆره‌وه‌ هه‌ڵده‌کوتێته‌ سه‌ر ئێران‌و ده‌ست ده‌که‌ن به‌شه‌ڕ. لوهراسب که‌ له‌ ئازایه‌تی‌وشه‌ڕکه‌ریدا به‌ناوبانگه‌ وه‌خۆده‌که‌وێ‌و سه‌ره‌ڕای پیری ته‌نگ به‌ توورانی‌یان هه‌ڵده‌چنێ. (‌هه‌ره‌م)ی سپاسالاری تووران که‌ ده‌بینێ هیچکام له‌ پاڵه‌وانانی وڵاته‌که‌ی به‌ته‌نێ به‌لوهراسب ناوێرن، فه‌رمان ده‌دا هه‌موو پێکه‌وه‌ له‌ناکاو هێرشی بکه‌نه‌ سه‌رێ. شه‌ڕکه‌رانی تووران به‌گه‌یشتنی ئه‌و فه‌رمانه‌ لوهراسپی ده‌نێو خۆیان ده‌گرن‌و به‌ تێره‌بارانی توندو خێرا ده‌یکوژن.

گه‌شتاسب (که‌ڤی ویشتاسپه‌ Kavi Vishtaspa )
له‌ ئاوێستاداو به‌تایبه‌تی له‌ گاته‌کاندا باسی گه‌شتاسب کراوه‌که‌ پادشای ناوچه‌ی باخته‌ری ئێرانه‌. زه‌رتۆشت له‌ سه‌رده‌می ئه‌ودا ده‌بێته‌ پێغه‌مبه‌ر. ئه‌وو وه‌زیره‌ زانایه‌که‌ی، جامسپ، دێنه‌ سه‌ر ئایینی زه‌رده‌شت‌و ده‌بنه‌ لایه‌نگری توندوتیژی. له‌ بنه‌ماڵه‌ی گه‌شتاسب، وه‌ک ئیسفه‌ندیارو په‌شووته‌ن‌و زه‌ریری کوڕیشی له‌ لایه‌نگرانی به‌سۆزی زه‌ردۆشت بوون. هه‌ر بۆیه‌ باسی وی له‌ ئاوێستاو سه‌رچاوه‌ په‌هله‌وی‌یه‌کان، شانامه‌و مێژووه‌ ئیسلامی‌یه‌کاندا له‌شایه‌کانی دیکه‌ی ئه‌و زنجیره‌ زیاتر کراوه‌. ناوی ئه‌و پادشایه‌ له‌ په‌هله‌ویدا به‌ که‌ی وێشتاسپه‌ (Kai Veshtaspa) هاتووه‌.

سه‌عالیبی له‌ کتێبی ”غرر اخبارالملوک‌الفرس و سیرهم وه‌رگێڕاوی Zotenberg، بۆ زمانی فه‌ڕانسه، لاپه‌ڕه‌ی 224،‌ ده‌ڵێ: ”زه‌رتۆشت کتێبێکی بۆ گه‌شتاسپ هێناو کوتی له‌خواوه‌ بۆی سه‌رۆ کراوه‌. ئه‌و کتێبه‌یان له‌سه‌ر  ده‌هه‌زار پێسته‌گا هه‌ڵقه‌ندو به‌توێژێکی ناسکی زێڕ خه‌ته‌کانیان پڕ کرده‌وه‌. گه‌شتاسپ کتێبه‌که‌ی بۆ پار‌استن له‌ قه‌ڵای ئیسته‌خر داناو به‌ مۆئبیدان مۆئبیدی ئه‌سپاردو  فێرکردنه‌که‌شی به‌ خه‌ڵکی ئاسایی ڕێنه‌دا.“

کتێبی (تاریخ بلعمی به‌ تصحیح ملک‌اشعراء بهار) له‌ لاپه‌ڕه‌ی 657ی ده‌نووسێ: ”گه‌شتاسپ فه‌رمانی دا دوازده‌هه‌زار گایان که‌وڵ کردن‌و که‌وڵه‌کانیان خۆش کردن‌و نووسه‌رانی دانان‌، تا ئه‌وه‌ی زه‌رده‌شت ده‌یکوت له‌ حاسمان ڕا بۆی به‌ سه‌رۆ هاتووه‌، تۆماری که‌ن‌و به‌ئاوی زێڕ له‌سه‌ر ئه‌و پێته‌گایانه‌ نووسیانه‌وه‌‌و کردیه‌ په‌ڕپه‌ڕو کتێبی لێ سازکردن‌‌و قسه‌کانی وی‌یان له‌و هه‌موو که‌وڵانه‌ به‌ ئاوی زێڕ نووسین. هه‌مووی فیری خه‌ڵک کردن‌و خه‌ڵکیشی بۆ فێربوونی هاندان‌و له‌و قسانه‌ ئه‌وڕۆ ‌هێندێک له‌ده‌ست موغاندا ماون‌و ده‌یخوێننه‌وه‌و ده‌یزانن.“ 

له‌ یه‌که‌مین به‌شی گاتاکاندا ده‌خوێننه‌وه‌ که‌ زه‌رده‌شت داوا ده‌کات که‌ نیازی وی (زه‌رده‌شت)و ویشتاسب – به‌بێ هه‌بوونی پێشناوی که‌ڤی – به‌جێ بگا. به‌ڵام له‌ جاره‌کانی دیکه‌دا زه‌رده‌شت پێش‌ناوی که‌ڤیی لێ زیاد ده‌کاو ئه‌وه‌ نیشانه‌ی وه‌یه‌ که‌ ویشتاسب هاتۆته‌ سه‌ر ئوولی یێکخوا په‌رستی بۆته‌ یاریده‌ده‌ری ئه‌و ئاینه‌. ویشتاسب سه‌ره‌ڕای هه‌بوونی پله‌ی پادشایه‌تی، هه‌روه‌ک کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی که هاتوونه‌ سه‌ر ئاینی یێکخواپه‌رستی‌، دینی باشی په‌سند ده‌کاو چونکه‌ ئه‌وکاره‌ی به‌پێی بنه‌ماکانی ئامۆژگاری‌یه‌کانی مه‌زدایی له‌ڕووی ویست‌و پێخۆشبوونه‌وه‌ ده‌کا. هاوڕێ له‌گه‌ڵ زه‌رده‌شت له‌ بڵاوکردنه‌وه‌یدا تێده‌کۆشێ. له‌ یه‌سنادا چه‌ندجاران باسی کراوه‌ که‌ هه‌مووی له‌سه‌ر ئیمانی وی‌یه‌. ویشتاسب بۆ په‌ره‌پێدانی دینی تازه‌ تێده‌کۆشێ، قوربانی ده‌کا بۆ ئیزه‌دی ئه‌ناهیتاو ئاره‌زوو ده‌کا به‌سه‌ر دوژمنانی سه‌رسه‌ختی خۆی تژیونت‌و ئه‌رجاسب‌و په‌شه‌ندا سه‌رکه‌وێ‌و له‌وبواره‌شدا سه‌رکه‌وتن وه‌ده‌ست دێنێ. به‌پێی گێڕانه‌وه‌ی یه‌شتی نۆهه‌م، له‌حاست چۆمی دائی‌تیا (Daitya) قوربانی پێشکێشی ئیزه‌دی (ده‌رواسپه‌ Dervaspa)، ئیزه‌دی پشتیوا‌ن‌و پارێزگاری ئاژه‌ڵان، ده‌کاو داواکاره‌ به‌سه‌ر (ئه‌شته‌ئه‌ورڤه‌نت Asta Aurvant) و (ده‌رشی نیک Darshinik)دا‌ که‌ له‌ دیویسنان‌و درۆپه‌رستانن سه‌رکه‌وێ. دیویسنانی دیکه‌ وه‌ک (سپین ج ئوورووشک)‌و( ئه‌رجه‌ت ئه‌سپ)ی له‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕدا له‌هه‌ردی داو دوو خاتوونی ئێرانی (دوو کچی خۆی ”هوما“و ”بێك ئافه‌رید“  که‌ پاش کوژرانی لوهراسب به‌دیلی که‌وتبوونه‌ ده‌ستی ئه‌رجاسب) و له‌ وڵاتی (خیه‌ئۆنان Khyaona) ڕاگیرابوون، ڕزگار کاو وڵاتی خیۆنی‌یه‌کان ویرانکاو هه‌زارکه‌سیان لێ بکوژێ‌و ئیزه‌دی ده‌روو ئه‌سپیش سه‌رکه‌وتووی کا. (خیه‌ئۆنان یا هیه‌ئۆنان hyaona) ده‌سته‌یه‌ک له‌ توورانی‌یان بوون که‌ باکووری ڕۆژئاوای ئێران نیشته‌جێ بوون‌. له‌ سه‌رده‌می ویشتاسب دا ئێرانی‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌وتاقمه‌دا شه‌ڕی زۆریان کردن. که‌ به‌ شه‌ڕی ئایینی به‌ناوبانگن. شانامه‌ش وشه‌ی خیۆنی به‌کار هێناوه‌. له‌ یه‌شته‌کاندا ئه‌رجاسب به‌ خیه‌ ئه‌نی ناو براوه‌و بێگومان تایفه‌که‌شی خیۆنی بوون. له‌ یه‌شتی نۆزده‌هه‌می نامه‌کانی په‌هله‌وی هه‌مووی ئه‌و پاڵه‌وانانه‌ی شه‌ڕی ڕکه‌به‌ریی ئایینی‌، که‌ویشتاسب‌و ئه‌سفه‌ندیارو پاڵه‌وانه‌کانی دی که‌‌ له‌گه‌ڵیان له‌شه‌ڕدابوون، به‌ خیۆن ناو براون. له‌ گێڕانه‌وه‌کانی ده‌ری‌و ساسانی‌ هێندێک تایفه‌ی زه‌ردپێستی باکوور به‌خیۆن ناوده‌برێن. مێژوونووسی ڕۆمی، (ئه‌میانووس مارسێلی نووس Amianus Marsellinus)، باسی خیۆنان‌و شایه‌که‌یان گروومباتێس ده‌کا که‌ له‌گه‌ڵ شاپووری دووهه‌م شه‌ڕی زۆریان بووه‌.

به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ گێڕانه‌وه‌کانی په‌هله‌وی، به‌پێی ڕوونکردنه‌وه‌ی دینکورد، یێکێک له‌ به‌شه‌کانی ونبووی ئاوێستا که‌ به‌ (ویشتاسب ساست – نه‌سک vishtasb sast - nask)ناو ده‌برێ، به‌سه‌رهاتی ئه‌و پادشایه‌و خووخده‌ی تێدا نووسراوه‌. بێگومان چوونی ویشتاسب بۆسه‌ردینی زه‌رده‌شت بۆ دینداران‌و پێشه‌وایانی دینباشان بابه‌تێکی زۆر سه‌رنج ڕاکێش‌و پڕله‌ شانازی بووه‌. له‌ سێ ئاورگه‌ی به‌ناوبانگی ئێران، دوویان په‌یوه‌ندی‌یان هه‌یه‌ به‌ ویشتاسب، یه‌که‌میان ئاورگای شاهه‌نشاهی یا (ئاتو‌رگوشه‌سب)ه‌ که‌ ‌که‌ که‌یخه‌سره‌و له‌سه‌ر کێوی (ئه‌سه‌نوه‌ند Asanvand)ی سازکردووه‌. دوو ئاورگه‌که‌ی دیکه‌ بریتین له‌ (ئاتوور فه‌ربه‌غ Atur farbagh) یا ئاگری مۆئبێدان‌و (ئاتوور به‌رزین مه‌هرAtur barzin mahr)که‌ له‌نێو ساسانی‌یاندا ناوبانگی زۆریان هه‌بوو. ئه‌و دووئاورگه‌ی دوایی، ویشتاسب سازی کردوون. به‌پێی گێڕانه‌وه‌ی به‌نده‌هێشی ئێرانی‌و هیندی، جه‌مشید (ئاتوورفه‌ربه‌غ)ی له‌سه‌ر یێکێک له‌ کێوه‌کانی خواره‌زم سازکرد، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می ویشتاسبدا به‌فه‌رمانی وی ئه‌و ئاورگه‌یه‌ سه‌رله‌نوێ له‌سه‌ر کێوی ڕۆشن (Roshn) هه‌ڵکه‌وتوو له‌ کابول ساز کراه‌وه‌و ئاگری تێدا کرایه‌وه‌و ئه‌و بینایه‌ هێشتاش له‌وێ ماوه‌.

له‌ ئاوێستادا باسی کوڕانی زۆری ویشتاسپ کراوه‌و دوو له‌وان ئیسفه‌ندیارو په‌شووته‌ن به‌تایبه‌تی جێگه‌ی ئیحتوبارو سه‌رنجن. هه‌روه‌ها له‌و سه‌رچاوانه‌دا (ناویدو)و هۆمای کچی یا هوما‌و ئه‌ریذ که‌نا (بێك ئافه‌ریدی شانامه‌) ناو براون. به‌ گێڕانه‌وه‌ی ئاوێستا، (هووتاسا ‌Hutasa)ی هاوسه‌ر‌ی له‌ بنه‌ماڵه‌ی نه‌وذه‌ره‌. ئاوێستا باسی گه‌وره‌یی‌و پیاو چاکی‌و دلێری‌و جوامێریی ناوبراو ده‌کا.

زه‌رده‌شت پێغه‌مبه‌ری ئێرانی له‌ سیهه‌مین ساڵی پادشایه‌تی‌ گه‌شتاسپ، له‌ ئازه‌ربایجان ڕا دێته‌ لای‌و دینی خۆی ڕاده‌گه‌یێنێ‌و ئاوێستای پێشان ده‌دا که‌ له‌سه‌ر پێستی گا نووسراوه‌‌و شا به‌ ڕاوێژی جاماسبی وه‌زیری زانای، پاش چه‌ند تاقیکردنه‌وه‌یه‌ک، دێته‌ سه‌ر دینه‌که‌ی. به‌ وته‌ی مێژوونووسانی جێ‌باوه‌ڕ - که‌ ناویان له‌به‌سه‌رهاتی زه‌رده‌شتدا دێت، ئه‌و ڕووداوه‌ 6500 ساڵ پێش زایین بووه‌.

ئیسفه‌ندیار (سپێنتۆداته‌ Spentodata)
له‌ ئاوێستادا له‌دووجاران زیاتر ناوی ئه‌و پاڵه‌وانه‌ به‌ناوبانگه‌ نه‌هاتووه‌و هیچکامیشیان ئاماژه‌یه‌کیان به‌ به‌سه‌رهاته‌کانی دوایی ئه‌وی نه‌کردووه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، یێکێک بووه‌ له‌ پاڵه‌وانه‌ به‌ناوبانگه‌کانی ئێران‌و له‌ قاره‌مانانی شه‌ڕی ئایینی بووه‌ که‌ بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی دینی باش (دین بهی) ڕوویان داوه‌. له‌ سه‌رچاوه‌کانی باسکراوی ئاوێستادا نازناوی ته‌خمه‌ (Takhma) واته‌ دلێری دراوه‌تێ‌و هه‌رچه‌نده‌ له‌ گێڕانه‌وه‌کانی دینیی په‌هله‌ویدا به‌سه‌رهاتێکی نووسراوو به‌رچاوی له‌سه‌ر نیه‌.

ئیسفه‌ندیار چوار کوڕی هه‌بوون: (وۆهوومه‌نه‌ Vohumanah ی‌ ئاوێستاو به‌همنی ‌شانامه‌و وه‌همه‌نی په‌هله‌وی)، دووهه‌میان (مێهرنووشه‌) که‌ گۆڕاوی (مێهر ته‌رسه)‌یه‌و سێهه‌میشیان (نووش ئاذه‌ره)‌ که‌ گۆڕاوی (ئاذه‌رته‌رسه)‌یه‌. شانامه‌ ناوی کوڕی چواره‌می ته‌نیا جارێک‌و ئه‌ویش به‌ (ئاذه‌ر ئه‌فرووز تووس) هێناوه‌و ئیدی باسی نه‌کردۆته‌وه‌. ئیسفه‌ندیار وه‌ک شانامه‌ده‌ڵێ - که‌ وه‌ک پێشتر له‌ پێشه‌کیدا باسم کرد زۆر به‌که‌می جێگای باوه‌ڕه‌ - به‌ده‌ستی ڕۆسته‌م ده‌کوژرێ‌و ئاذه‌رته‌رسه‌‌و مێهرته‌رسه‌ش به‌ده‌ستی زوراره‌ی برای ڕۆسته‌م‌و فه‌رامه‌رزی کوڕی ڕۆسته‌م به‌کوشت ده‌چن‌و پاشان گه‌شتاسب به‌مردنی کوڕه‌که‌ی په‌ژاره ‌دایده‌گرێ‌و ده‌ست له‌ پادشایه‌تی ده‌کێشێته‌وه‌و به‌همه‌ن له‌جێی خۆی داده‌نێ.

له‌نامه‌کانی په‌هله‌ویدا وه‌همه‌نی کوڕی ئه‌سفه‌ندیار خاوه‌نی گه‌وره‌یی‌و گرنگیی ئوولی‌یه‌و به‌نووسراوه‌ی دینکورد، وه‌همه‌نی کوڕی ئه‌سفه‌ندیار یێکێک بووه‌ له‌ خوتا (پادشا)یانی ئێران‌و شایه‌کی دیندار، تێکۆشه‌رو پڕکارو له‌ مه‌زداپه‌رستانی خاوه‌ن بڕوا بووه‌. یان‌و که‌یانی‌یانله‌ به‌همه‌ن یه‌شتدا به‌همه‌ن به‌ئه‌رده‌شیر ناوبراوه‌. به‌ وته‌ی شانامه‌، به‌همه‌ن ڕۆسته‌م‌و فه‌رامه‌رزی کوڕی ڕۆسته‌م‌و زۆر له‌ پاڵه‌وه‌انانی زابولستان ده‌کوژێ‌و زۆران به‌دیل ده‌گرێ‌و پاشانیش پادشایه‌تی ده‌دا به‌ هومای کچی‌که‌ زگی ده‌بێ‌و وه‌سیه‌تێ ده‌کا پادشایه‌تی‌یه‌که‌ ببێته‌ ئی ئه‌وکوڕه‌ی که‌ له‌وکچه‌ی ده‌بێ‌.

به‌قسه‌ی هێندێک له‌مێژوونووسان پێته‌ختی به‌همه‌ن شاری به‌لخ، ته‌مه‌نی سه‌ت‌ودوازده ‌ساڵ‌و ماوه‌ی پادشایه‌تی‌یه‌که‌ی هه‌شتاساڵ بووه‌. ئه‌و له‌ئاخروئۆخری پادشایه‌تی‌یه‌که‌ی به‌ختوننه‌سری ڕاسپارد شاری به‌یتولموقه‌دده‌س بگرێ. ئه‌ویش شاره‌که‌ی گرت‌و به‌فه‌رمانی وی وێرانیان کردو پڕیان کرد له‌ خیزوڕه‌ڵم. دانیالی نه‌بی له‌کاتی پادشایه‌تیی به‌همه‌ندا بوو به‌ پێغه‌مبه‌ر.

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.