Ö:: کورد له‌ دین‌و چیرۆک‌و ئه‌فسانه‌کاندا ( به‌شی سێهه‌م) 

نووسینی: عه‌بدوڵڵا ئیبراهیمی

کورد له‌ دین‌و چیرۆک‌و ئه‌فسانه‌کاندا ( به‌شی سێهه‌م) 
هومای چێهرزادو داراپ
لێره‌دا ده‌چینه‌ سه‌ر گێڕانه‌وه‌ی شانامه‌ی فیرده‌وسی، تا ڕوونی که‌ینه‌وه‌ ئه‌و شاعیره‌ نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌ی فارس، که‌ زۆران به‌داخه‌وه‌ به‌بێ سه‌رنجدان به‌ ده‌ست تێوه‌ردان‌و ساخته‌کاری‌یه‌کانی‌و به‌بێ ئاگاداری له‌وه‌ی که‌ چیرۆکه‌کانی شانامه‌و ته‌نانه‌ت ئاسه‌واری زانایانی ئیسلامی پێش یا پاش فیرده‌وسی، وه‌ک ته‌به‌ری‌و... چه‌نده‌ که‌وتوونه‌ ژێر کار تێکردنی گێڕانه‌وه‌ پێچه‌وانه‌و نادروسته‌کانی یه‌هوودی‌و ئاسۆڕی، به‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی مێژووی کۆنی ده‌زانن، کاره‌که‌ی به‌ ئاشکرا پڕه‌ له‌ ساخته‌و شتی پێچه‌وانه‌ی یێک‌و نادروست له‌سه‌ر ئه‌و به‌شه‌ ته‌ماوی‌یه‌ی مێژووی ئاریایی‌یه‌کان.

فیرده‌وسی ده‌ڵێ ئیسفه‌ندیاری کوڕی گه‌شتاسپ، داوای لێ ده‌کرد تا ده‌ست له‌پادشایه‌تی هه‌ڵگرێ‌و تانج‌و ته‌خته‌که‌ی بداتێ. گه‌شتاسپ که‌ به‌وه‌ی ڕازی نه‌بوو، بۆ ئه‌وه‌ی کوڕه‌ پاڵه‌وانه‌که‌ی له‌کۆڵخۆی کاته‌وه‌ به‌ده‌هۆ ناردیه‌ شه‌ڕی ڕۆسته‌م‌و ئاوا به‌کوشتی دا. پاشان په‌شیمان بۆوه‌و به‌همه‌نی کوڕی ئه‌سفه‌ندیاری له‌جێی خۆ دانا. هه‌ر وه‌ک له‌سه‌ره‌وه‌ باسمان کرد به‌همه‌نیش هومای کرده‌ جێنشینی خۆی.‌ ‌که‌ هوما دێته‌ سه‌رته‌خت، ساسانی برای به‌جێی دێڵێ‌و ده‌چێته‌ نه‌یشاپوورو ئیدی هه‌رگیز ناگه‌ڕێته‌وه‌ به‌لخ‌و‌ ئیدی هیچ ناوێکیش له‌خوشکی نابا. هوما ده‌ستی کرد به‌ دادگه‌ری‌و شاری ئاوه‌دان کردنه‌وه‌.‌ که‌ کوڕه‌که‌شی بوو له‌وترسه‌ی نه‌کا مه‌زنان شایه‌تی‌یه‌که‌ی لێ بستێننه‌وه‌، به‌شه‌و کوڕه‌که‌ی ده‌گه‌ڵ هێندێک زێڕو زێو ده‌سندووقێکی ناو سندووقه‌که‌ی قیڕ داداو به‌دیجله‌ی داهێشت‌و به‌خه‌ڵکی کوت منداڵه‌که‌م له‌به‌رچووه‌و خه‌ڵکیش باوه‌ڕیان پێکرد. ئه‌و سندووقه‌ جلک شۆرێک له‌ئاوێی گرته‌وه‌و کوڕه‌ی ناو نا داراپ‌و به‌خێوی کرد. داراپ هه‌ڵیداو فێری سواری‌و تیرهاویشتن بوو و بووه‌ کوڕێکی ئازا. شانامه‌و ته‌به‌ری ده‌ڵێن ڕۆژێک داراپ جلک شۆره‌که‌ی هه‌ڵده‌پێچێ که‌ دایک‌و بابی ڕاسته‌قینه‌ی پێ بناسێنێ‌و ئه‌ویش ناچار باسی سندووقه‌که‌ی بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌. داراب شمشێر‌و مه‌تاڵێک وه‌ده‌ست دێنێ‌و به‌ره‌و به‌لخ وه‌ڕێده‌که‌وێ. له‌ڕێدا تووشی ڕه‌شنه‌واد، سه‌رداری ئێرانی ده‌بێ که‌ به‌فه‌رمانی هوما ده‌چێته‌ شه‌ڕی ڕۆم. ڕه‌شنه‌واد له‌خه‌ودا ده‌بینێ که‌ داراب شای ئێرانه‌، جا ئه‌سپ‌و جلکێکی له‌باری ده‌داتێ‌و ڕه‌گه‌ڵ خۆی ده‌خا. داراپ له‌شه‌ڕدا زۆر ئازایه‌تی ده‌نوێنێ که‌ ده‌بێته‌ هۆی سه‌رسووڕمانی ڕه‌شنه‌وادو پاڵه‌وانانی له‌شکر. له‌ ڕێی گه‌ڕانه‌وه‌دا ڕه‌شنه‌واد چیرۆکی داراب‌و سندووقه‌که‌ به‌نامه‌یه‌ک‌ به‌ هوما ڕاده‌گه‌یێنێ. هوما دارابی له‌ ڕێوڕه‌سمێکی تایبه‌ت دا ده‌باته‌ باره‌گاو باری عام ده‌داو به‌خه‌ڵکیی ده‌ناسێنێ‌و پاشان له‌سه‌ر ته‌ختی پاشایه‌تیی داده‌نێ‌و له‌ ترسی تۆڵه‌ ده‌یه‌وێ له‌کوڕه‌که‌ی دوور بێ‌و داوای لێده‌کا فه‌رمانڕه‌وایی پارسی بداتێ. دارابیش پارس ده‌داته‌ ده‌ست دایکی. هوماش تا ده‌مرێ پارس به‌ عه‌دل‌وداد به‌ڕێوه‌ده‌با. ماوه‌ی پادشایه‌تیی هوما به‌سه‌ر ئێراندا سی‌و دووساڵ بووه‌و له‌ هه‌شتاساڵیدا مردووه‌. داراب ئه‌وجار پارسیش ده‌گرێته‌ ده‌ست خۆی‌و پێته‌خته‌که‌ی ده‌گوێزێته‌وه‌ وێنده‌رێ‌و به‌سه‌ر پارس‌و به‌لخدا پادشایه‌تی ده‌کا. هه‌ر وه‌ک له‌پێشه‌کیدا باسم کرد ئه‌و به‌لخه‌ له‌لای سه‌رچاوه‌ی دیجله‌و له‌ ڕۆژئاوای ئێران هه‌ڵکه‌وتووه‌و نابێ له‌گه‌ڵ شاری به‌لخی ئێستا لێمان تێکچێ که‌ له‌ئه‌فغانستانه‌. شانامه‌ به‌همه‌ن به‌هۆی ناوه‌که‌ی ده‌کاته (‌ئه‌رده‌شیری درازده‌ست)و دارابی نه‌وه‌شی ده‌کاته‌ داریووشی هه‌خامه‌نشی‌و ئه‌و به‌شه‌ی ئه‌وه‌نده‌ له‌ڕاستی به‌دووره‌ که‌ درێژه‌ پێدانه‌که‌ی پێویست ناکات، به‌ڵام وه‌ک له‌ پێشه‌کیدا باس کرا، پێویسته‌ هه‌ر بۆ ڕوون کردنه‌وه‌، سه‌رنج بده‌نه‌ ئه‌و خاڵانه‌ی خواره‌وه‌:

1- به‌پێی ئه‌وه‌ی که‌ زه‌رده‌شت پێغه‌مبه‌ری ئێرانی له‌ سیهه‌مین ساڵی پادشایه‌تی‌ گه‌شتاسپ، ده‌چێته‌ لای‌و ئاوێستای بۆ ده‌با، بوونی گه‌شتاسبی باپیری به‌همه‌ن، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نیزیکه‌ی 6500 ساڵ پێش هاتنه‌سه‌رکاری کوورۆشی دامه‌زرێنه‌ری زنجیره‌ پادشایانی هه‌خامه‌نشی، که‌ وابوو نه‌وه‌ی گه‌شتاسب چۆن ده‌توانێ دوای ده‌وری زیاتر له‌ 6000 ساڵان، ببێته‌ ئه‌رده‌شیری درازده‌ست؟

2- ئه‌گه‌ر هوما پادشای پارس‌و به‌لخی ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران بووه‌، خۆ دیجله‌ی له‌به‌رده‌ستدا نه‌بووه‌، تا به‌دزی بتوانێ سندووقی کۆرپه‌ ساواکه‌ی تێ‌باوێ. 

3- هوما ئه‌گه‌ر هه‌ر پادشای پارس‌و به‌لخی ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران بووبێ، سنووری زۆر له‌ ڕۆم دوور بووه‌، چۆن به‌سه‌ر خوراسان‌و مازه‌نده‌ران‌و ئازه‌ربایجان‌و ئه‌رمه‌نستاندا له‌شکره‌که‌ی بردۆته‌ شه‌ڕی ڕۆم؟

4- به‌لخی لای ڕۆژهه‌ڵاتی ئێران که‌ ئێستا شارێکی ئه‌فغانستانه‌و له‌ سه‌ر چۆمی ئامووده‌ریا هه‌ڵکه‌وتووه‌، ئه‌گه‌ر پێته‌ختی هوما بووبێ، زیاتر له‌ 5000  کیلۆمیتری هه‌وایی له‌ دیجله‌ دووره‌. خۆ ئه‌گه‌ر هوما فڕۆکه‌ی تایبه‌تیشی هه‌باو سندووقی کوڕه‌که‌ی پێ بردبا لێواری دیجله‌ (بۆوێنه‌ لای خاپوور)و ئه‌گه‌ر هه‌ر له‌وێ شوێنی نیشتنی فڕۆکه‌که‌ له‌سه‌ر لێوار چۆمیش با، هێشتا نه‌یده‌توانی پێش ڕۆژ هه‌ڵاتن بگه‌ڕێته‌وه‌ به‌لخ‌و به‌خه‌ڵک بڵێ کوڕه‌که‌ی له‌به‌ر چووه‌. سه‌رنج بدنه‌ نه‌خشه‌ی سه‌ره‌وه‌.

دینی ئاریایی‌یه‌کان له‌ سه‌رده‌می که‌یانی‌یان:

ئاریایی‌یه‌کان له‌ سه‌رده‌می وێداییدا خاوه‌نی بیروباوڕی ساکار بوون. ئه‌وان زۆرتر دیارده‌ سروشتی‌یه‌کانی وه‌ک ڕۆژ، مانگ، ئه‌ستێره‌کان، ئاسمان‌و کازێوه‌یان ده‌په‌رست‌ وقوربانی‌یان بۆ ده‌کردن. بوونه‌وه‌ری به‌که‌لک‌و تیشکداریان به‌ (دئوێڤا Duevas) واته‌ شتی تیشکده‌ر ناوده‌بردن‌و خوا گه‌وره‌کانیان ئه‌وانه‌ بوون:

1- ئیندرا (خوای برووسکه‌و شه‌ڕ)

2- واروونا (خوای حاسمانی پڕئه‌ستێره‌)

3_ میترا (خوای خۆر)

4- ئاگنی (خوای ئاگر)

یێکخوا په‌رستی
بێجگه‌ له‌وانه‌ی له‌ باسی که‌یانی‌یانداباسمان کردن، بابه‌تێکی دیکه‌ش که‌ ده‌یسه‌لمێنێ ئاینی زه‌رده‌شت زۆر کۆنتره‌ له‌ سه‌رده‌می ماده‌کان، ئه‌وه‌ویه‌ که‌ له‌وده‌مانه‌دا دینی یێکخواپه‌رستی زۆر زیاتر له‌ ڕوه‌انگه‌کانی ئاوێستا، پێشکه‌وتبوو. دینی زه‌رده‌شت هه‌رچه‌ند به‌ یێکخوا په‌رستی ده‌ژمێردرێ به‌ڵام هێشتا سێبه‌رێکی دووخواییشی پێوه‌دیاره‌. - ئه‌هوه‌را مه‌زدا خوای چاکه‌
ئه‌هریمه‌ن – خوای شه‌ڕ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێندێک نیشانه‌ که‌ هه‌رچه‌ند نه‌ شه‌ریکی خوان نه‌ جێی ده‌گرنه‌وه‌، به‌ڵام بۆ ناسینی دانراون وه‌ک مێهرو ئه‌ناهیتاو ئاگرو ڕۆژو...  که‌چی دینه‌ یێکخوایی‌یه‌کانی دی خوا هه‌ر به‌یێک ده‌زانن‌و نیشانه‌ی بۆدانانێن‌و ڕاسته‌وخۆ ده‌یپه‌رستن. هه‌رچه‌ند له‌ دینی عیسادا خواچووکه‌یه‌کیان داناوه‌ که‌ ئه‌ویش عیسایه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ له‌ خو‌دی دینه‌که‌دا نه‌بووه‌و پێ‌یه‌وه‌ زیاد کراوه‌. دینه‌کانی دیکه‌ی وه‌ک ئی نووح‌و داوودو ئیبراهیم‌و مووساو...ش هه‌ر یێکخوایین.

پێش دیاریدانی زه‌رده‌شت، ئاریایی‌یان له‌ژێر کارتێکردنی دیاده‌ی سرووشتی‌‌و فریشته‌کان بوون‌و چه‌ندخواپه‌رستی له‌ناویاندا بڕه‌وی هه‌بوو. به‌ په‌یدابوونی زه‌رده‌شت، ئاریایی‌یه‌کان چوونه‌ سه‌ر دینی یێکخوا په‌رستی. گاته‌کان کۆنترین به‌شی کتێبی پیرۆزن‌ که‌ له‌ چه‌ندین هه‌زار ساڵی ڕابردوودا خه‌ڵکیان بۆ خواپه‌رستی گاز کردووه‌. ئه‌و کتێبه‌ له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵی خوایانی ئاریایی دژایه‌تیی کردو په‌رستینی ئاڤرانده‌رێکی تاکی به‌ناوی ئه‌هوه‌رامه‌زدا (ڤه‌دانده‌ری مه‌زن‌و زانا)ی له‌ناو خه‌ڵکی‌دا بڕه‌و پێدا. ”مه‌زدا“ که‌ وشه‌یدووهه‌می ئه‌هوه‌را مه‌زدایه‌. له‌  ‌”مازا“ی ئاوێستاڕا هاتووه‌. ئه‌وڕۆ کورده‌کان پێی‌ده‌ڵێن ”مه‌زن“ ئه‌و وشه‌یه‌ له‌ سانسکریت دا ‌ به‌”مه‌ها“ واته‌ گه‌وره هاتووه‌.

گات له‌کوردیی کرمانجیدا بۆته‌ گاس، گاز واته‌ بانگ کردن‌و بانگهێشتنه.‌ سانسکریت پێی ده‌ڵێن گاسا. ئاغای پوورداود له‌ کتێبی ”ادبیات مزدیسنا پشتها“دا ده‌نووسێ ئه‌وڕۆ گومانی تێدانه‌ماوه‌ که‌ زمانی ئاوێستا ئی ڕۆژئاوای ئێرانه‌ نه‌ک ئی ڕۆژهه‌ڵات‌و باکووری ڕۆژئاوای ئێران“

له‌ سه‌رتاسه‌ری ئاوێستادا خواوه‌ند – ئه‌هوه‌رامه‌زدا – به‌ به‌دیهێنه‌ری تاک‌و به‌هێزو پیرۆز، هه‌رهه‌و ئاگاداری هه‌مووشتێک ناسراوه‌. به‌پێچه‌وانه‌ی بیری ئه‌وکه‌سانه‌ی بوختانی ئاگر په‌رستی به‌ زه‌رده‌شتی‌یان ده‌که‌ن، ئوولی زه‌رده‌شت ئوولی یێکخوایی‌و خواپه‌رستی‌و بێزاری له‌ په‌رستینی خوایان‌و ماکه‌کانه‌. به‌کورتی ئه‌و دینه‌ ئامۆژگاری ده‌کا بۆ چاکه‌، کرداری باش، بیری باش، وتاری باش‌و ناڕاستی به‌گه‌وره‌ترین تاوان ده‌زانێ. ڕێزی زۆر داده‌نێ بۆ کار که‌ هۆی به‌رهه‌مهێنانه‌. ته‌نبه‌ڵی به‌ شووره‌یی ده‌زانێ‌و سزای چاکه‌و خراپه‌ له‌ڕۆژی په‌سڵان به‌ڕێوه‌ده‌با.

 له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت:
زه‌رده‌ش ناو یا نازناوی زه‌ردوشتر بووه‌ که‌ له‌کوردیدا واته  خاوه‌نی وشتری زه‌رد. - له‌ یوونانیدا پێی کوتراوه‌ زوورووئاستر که‌ هه‌ر به‌یۆنانی گۆڕاوه‌که‌ی زه‌رد وشتره.  ‌یۆنانی‌یان وه‌ک زۆر ناوی دیکه‌ بۆوێنه‌ ئیختوویگۆ که‌ چونکه‌ وه‌ک خۆی نه‌یانتوانیوه‌ بیڵێن‌، کردوویانه‌ته‌ ئاستیاک، ئه‌وه‌شیان ئاوا لێکردووه‌. - ئه‌و چه‌شنه‌ ناو نانه‌ ئێستاش له‌ کوردستاندا باوه‌. وشتر له‌کۆنه‌وه‌ له‌لای گۆلی ورمێ هه‌بوون‌و تا چاره‌گی سێهه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌می زایینی بۆ باربردن که‌لکیان لێ وه‌رده‌گیرا. ئه‌وه‌ی سه‌ری له‌ ڕۆژئاوایی‌یان تێکداوه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ یێکه‌م جار ناوه‌که‌یان له‌ که‌سانێک بیستووه‌ که‌ زمانی ڕۆژهه‌ڵاتیان نه‌زانیوه‌و له‌ کوتنیشدا بۆ ده‌ربڕینی زۆر وشه‌ی تایبه‌تی ئه‌و ناوچه‌ی تووشی کێشه‌بوون.

ئه‌و زانایانه‌ی خواره‌وه‌ په‌یدابوونی زه‌رده‌شت به‌ ئی لانی که‌م 6500 ی (پ.ز) ده‌زانن:

1- کۆنترین نووسه‌ری یۆنانی که‌ ناوی زه‌رده‌شتی گزان‌تووس(Xantus)ه‌.  ئه‌و زه‌مانی له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت به‌ شه‌شهه‌زارساڵ پێش هێرشی خاشایارشا بۆسه‌ر یۆنان ده‌زانێ. له‌شکری خه‌شایارشا له‌ به‌هاری ساڵی 480ی پێش زایین چوونه‌ یۆنان.

2- دیووجانووس که‌ ساڵی دووسه‌ت‌وده‌ی پێش زایین ژیاوه. ئه‌ویش په‌یدابوونی زه‌رده‌شت به‌ شه‌ش هه‌زارساڵ پێش له‌شکرکێشیی خه‌شایارشا بۆ یۆنان‌و پێنجهه‌زارساڵ پێش شه‌ڕی ترۆیا (Troya)‌ نووسیوه‌. به‌ سه‌رنجدان به‌وه‌ی که‌ شه‌ڕی ترۆیا‌و گیرانی ئه‌وشاره‌ به‌ده‌ستی یۆنانی‌یان له‌ 1184ی پێش زایین ڕوووی داوه‌، به‌وپێوانه‌یه‌ زه‌مانی په‌یدابوونی زه‌رده‌شت به‌رانبه‌ره‌ له‌گه‌ڵ 6184ی پ.ز.

3- ئه‌فلاتوون، پیتۆڵی به‌ناوبانگی یۆنانی له‌ساڵی 429ی پ.ز له‌دایک بووه‌وله‌ساڵی 347ی پ.ز مردووه‌. ئه‌فلاتوون کتێبێکی هه‌یه‌ به‌ناوی  (ئالکی بیسادده‌سAlkibiades). له‌و ژێرنووسه‌ی شاگردانی ”ئه‌ره‌ستاتالیس‌و هووموودرووس“ له‌سه‌ر کتێبی ناوبراو نووسیویانه‌، زه‌مانی دیاریدانی زه‌رده‌شت به‌ شه‌شهه‌زارساڵ پێش مردنی ئه‌فلاتوون نیشان ده‌ده‌ن‌.

4- پۆلینووس، ئه‌و زانایه‌ که‌ به‌ پۆلینووسی گه‌وره‌ به‌ناوبانگه‌ له‌ ساڵی 23ی زایینی له‌دایک بووه‌و له‌ 79 مردووه‌. ئه‌و له‌ کتێبێکی گه‌وره‌دا به‌ناوی ”تاریخ طبیعی“ که‌ له‌پاشی به‌جێماوه‌، دیاریدانی زه‌رده‌شتی به‌ شه‌شهه‌زارساڵ پێش ئه‌فلاتوون داناوه‌. به‌گوته‌ی پۆلینووس، مووسا چه‌ند هه‌زارساڵ پێش زه‌رده‌شت بۆته‌ پێغه‌مبه‌ر. ئه‌‌و به‌ به‌به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ی قسه‌ی هێرمیپووس، دیاریدانی زه‌رده‌شت به‌ پێنجهه‌زارساڵ پێش شه‌ڕی ترۆیا ده‌نووسێ.

5- پلووتارخووس (plutarkhus) و تێئۆپۆمپئووس (Theopompusw)یش دیاریدانی زه‌رده‌شت به‌ پێنجهه‌زارساڵ پێش شه‌ڕی ترۆیا ده‌زانن.

6- ئه‌رده‌شیری خه‌به‌ردار، ئه‌و زانایه‌ پارسی زمانه‌‌و بارۆن بوون سێن (baron - bunsen)ی زانای ئاڵمانی له‌ کتێبی خۆیدا به‌ناوی (جای مصر در تاریخ عمومی) سه‌رده‌می دیاریدانی زه‌رده‌شتیان به‌ شه‌شهه‌زارو پێنسه‌ت ساڵ پێش زایینی مه‌سیح تۆمار کردووه‌.

7- وۆلتێر، ئه‌وپیتۆڵ‌و‌ نووسه‌ره‌ گه‌وره‌ی فه‌رانسه‌ له‌باره‌ی کارنامه‌ی ئێرانی کۆن هێندێک بابه‌تی زۆر به‌که‌لکی نووسیون. به‌گه‌وره‌یی باسی زه‌رده‌شتی کردووه‌‌و سه‌رده‌می دیاریدانی ئه‌وی به‌ شه‌شهه‌زارساڵ پێش کوورۆشی گه‌وره‌ زانیوه‌.

8- سپێن سێر، زانایه‌کی پارسی‌یانی هیندوستانه‌. ئه‌وزانایه‌ له‌ کتێبێکی به‌ناوی ”دوره‌کانی ژیانی ئاریاکان“ دا که‌ به‌ ئینگلیسی نووسیویه‌تی‌و له‌ساڵی 1968 له‌ به‌مبه‌ئی چاپی کردووه‌ به‌حیسابی هێندێک لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌ناسی، چاخی زه‌رده‌شت به‌ 7129 ساڵ پێش مه‌سیح ده‌زانێ. به‌ که‌لک وه‌رگرتن له‌ ئه‌و ڕوانگانه‌ی سه‌ره‌وه‌و گه‌یشتن به‌و ئاکامه‌ که‌ زه‌رده‌شت، ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌ یێکخواپه‌رسته‌ی ئێرانی  شه‌شهه‌زارو پێنسه‌ت ساڵ پێش زایینی مه‌سیح ژیاوه‌، به‌وئاکامه‌ ده‌گه‌ین که‌ ژیانی گه‌شتاسب 145 ساڵ‌و پادشایه‌تی‌یه‌که‌ی 120 ساڵ بووه‌.

کورته‌ی دینکورت له‌سه‌ر له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت ئاوایه‌: فه‌ره‌هی ئیزه‌دی له‌حاسمانی شه‌شه‌م ڕا چووه‌ ناو ڕۆژو دوایه‌ چووه‌ ناو مانگ‌و له‌وێش ڕا چووه‌ ناو ئه‌ستێره‌کان‌و پاشان چووه‌ ناو ئاگردانی بنه‌ماڵه‌ی فه‌راهیم‌و ئه‌وجار فه‌ره‌هی ئیزه‌دی چووه‌ له‌شی هاوسه‌ری فه‌راهیم، که‌ به‌تۆل بوو. ئه‌و ژنه‌ کچێکی بوو ناویان نا ده‌غدوو. ده‌غدوو هه‌ر له‌سه‌ره‌تای له‌دایکبوونی‌ڕا نیشانه‌کانی مه‌زنیی تێدا دیاربوو. که‌ گه‌یشته‌ پازده‌ساڵی وه‌ک ڕۆژێ تیشکی ده‌دا‌وه‌و شه‌وانه‌ وه‌ک خۆری پڕ له‌ ڕۆشنایی ده‌دره‌وشایه‌وه‌. دێوان‌و فه‌رمانبه‌رانی ئه‌هریمه‌ن که‌ ئاگاداری له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت بوون‌و ده‌یانزانی به‌ له‌دایکبوونی ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌ بوونیان ده‌که‌وێته‌ مه‌ترسی‌یه‌وه‌، فه‌راهیمیان هاندا به‌وه‌ی که‌ له‌نێو کچی خۆی‌و جادووکاران په‌یوه‌ندی‌یه‌ک دابمه‌زرێنێ.

‌ ئامانجیان ئه‌وه‌بوو له‌ناوی به‌رن. فه‌ره‌یدوون که‌ له‌ دره‌وشانه‌وه‌ی کچه‌که‌ی نیگه‌ران بوو، ئه‌وی دایه‌ ده‌ستی سه‌رۆکی هۆزی سپیتمان (Spitman) (سپی تۆمان واته‌ ڕه‌گه‌ز سپی‌یان) که‌ دۆستی بوو. سه‌رۆکی هۆز نیشانه‌کانی ڕه‌سه‌نایه‌تی‌و گه‌وره‌یی له‌ کیژی لاودا به‌ئاشکرا ده‌دیت، به‌گه‌رمی وه‌ریگرت‌و له‌نێو بنه‌ماڵه‌ی خۆیدا جێی کرده‌وه‌. ئه‌وسا له‌نێوان ده‌غدوو و پۆرۆشه‌سپ (Poroshasp)دا خۆشه‌ویستی‌و دڵڕاکێشانێک هاته‌پێش که‌ بوو به‌هۆی زه‌ماوه‌ندیان.

به‌شی دووهه‌م ڕوحی زه‌رده‌شت بوو که‌ ئه‌هوه‌رامه‌زدا له‌ ڕوحی ئیزه‌ده‌کانی ئافراند.... کاتی له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت هات‌و به‌همه‌ن‌و ئۆردیبه‌هێشت که‌ دوو فریشته‌ی پایه‌به‌رز بوون لاسکێکی گیای هه‌ئوومه‌ (Hauma) یا ”هووم“یان سازکردو ڕوحی زه‌رده‌شتیان ده‌نێونا. ئه‌وجار پۆرۆشه‌سپ له‌و ده‌شته‌دا بۆلای ئه‌و گیایه‌ ڕاکێشراو هه‌ڵیگرت‌و بردی‌یه‌وه‌ ماڵێ‌و ئاوا ڕوحی زه‌رده‌‌شت له‌حاسمانێ‌ڕا هاته‌ سه‌ر حه‌رزی... سازکردنی له‌شی زه‌رده‌شت به‌ ئه‌مورداد (ئیزه‌دی ئاو)و خورداد (ئیزه‌دی گیا) ئه‌سپێردرا. ئه‌وان ئه‌رکی خۆیان له‌ حاسمان ته‌واو کردو به‌باران دایانه‌ سه‌ر حه‌رز.... گیا ڕوان‌و پۆرۆشه‌سپ به‌ ڕێنوێنیی ئه‌موردادو خورداد شه‌ش مانگای خۆی برده‌ ده‌شتێ‌و ئه‌وان تێریان له‌ گیاکانی مایه‌ی له‌شی زه‌رده‌شت خوارد‌و گوانیان پێ پڕبوون له‌شیرو ده‌غدوو دۆشینی‌و پۆرۆشه‌سپ لاسکی هوومی وشک بۆوه‌‌ی سوه‌وه‌و ده‌شیره‌که‌ی کردو له‌گه‌ڵ ده‌غدوودا پێکه‌وه‌ خواردیانه‌وه‌و ... پاش ماوه‌یه‌ک زه‌رده‌شت له‌دایکبوو.

شه‌ڕی زه‌رده‌شت له‌گه‌ڵ ئه‌هریمه‌ن
به‌پێی فه‌سڵی نۆزده‌ی کتێبی وه‌ندیداد کاتێک زه‌رده‌شت له‌ ماڵه‌ پۆرۆشه‌سپ له‌دایکبوو، (6500 ساڵ پێش زایینی مه‌سیح‌و له‌ساڵی سییه‌می پادشایه‌تیی لوهراسبی شاهه‌نشای ئێران) ئه‌هریمه‌نان‌و دێوان که‌وتنه‌ داوی مه‌رگ. به‌دکاران، درۆ پڕژێنان‌و نامه‌ردانیش هه‌موویان له‌ ئه‌شکه‌وتاندا خۆیان شارده‌وه‌‌و هاوه‌اریان لێهه‌ستا که‌ ئاوێستا زه‌رده‌شت، په‌یکی چاکه‌و ڕاستی له‌دایکبووه‌، چلۆن ده‌توانین له‌ناوی به‌رین؟ ئه‌و هه‌ڵگری چاکه‌و ڕاستی‌یه‌. ئه‌وانه‌ چه‌ک‌گه‌لێکن که‌ ئێمه‌ قڕده‌که‌ن. به‌پێی گێڕانه‌وه‌کان، زه‌رده‌شت که‌ له‌دایکبوو، وا پێکه‌نی که‌ هه‌رکه‌س له‌و ده‌وروبه‌ره‌ بوو ده‌نگیی بیست. پشته‌سه‌ری هه‌ڵتۆقیوو نێوچاوانی به‌رزبوو و هه‌مووکه‌س به‌ فه‌ڕڕو شکۆی ویی هه‌ڵاده‌کوت. به‌له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت، تاریکی ده‌وره‌ی (دووران سروون) یا (دووراژان)ی دێوو ئه‌فسوونکاری گه‌وره‌‌ی وه‌ها داگرت که‌ له‌ ترسان له‌رزی چونکه‌ زانی زه‌رده‌شت پێغه‌مبه‌رێکه‌ ئه‌فسوون‌و جادوو و درۆ له‌ڕیشه‌ ده‌ردێنێ‌و هه‌موو جادووگه‌ران‌و به‌دکاران له‌سه‌ر زه‌وی ڕاده‌ماڵێ. بۆیه‌‌ بۆ چاره‌و ڕاوێژ هه‌موو خراپه‌کاران‌و جادووگه‌ران‌و یارانی کۆبوونه‌وه‌پاش ئاگادارکردنه‌وه‌یان، سێی لێ هه‌ڵبژاردن تا له‌ناوی به‌رن. ئه‌وان چوونه‌ شوێنی له‌دایکبوونی زه‌رده‌شت‌و ماڵه‌که‌یان ئاگر تێبه‌ردا. ده‌غدوو که‌ پاش ماوه‌یه‌ک گه‌یشته‌وه‌ ماڵێ چاوی به‌ بڵێسه‌ی ئاگرکه‌وت به‌سه‌رلێشێواوی‌یه‌وه‌ پێی‌وابوو که‌ کوڕه‌که‌ی سووتاوه‌و به‌ڵام به‌وپه‌ڕی سه‌رسوڕمانه‌وه‌ دیتی که‌ کوڕه‌که‌ی له‌نێو ئاگره‌که‌دا خه‌ریکی کایه‌یه‌. (دووران سه‌روون) که‌ له‌وکاره‌ ناماقووڵانه‌ی به‌هره‌یه‌کی وه‌رنه‌گرتبوو، بڕیاری‌دا منداڵه‌که‌ له‌سه‌ر ڕێگای گاڕانێکی گه‌وره‌ی گایان دانێ تا له‌به‌رپێدا بیهاڕن، به‌ڵام یه‌که‌م گا که‌ گه‌یشته‌سه‌ری ڕاوه‌ستاو بووبه‌ له‌مپه‌ر‌، تا گاکان هه‌موو تێپه‌ڕین. ئه‌وجاریش منداڵه‌که‌ به‌ساغی ده‌ربازبوو. جادووگه‌ری گه‌وره‌ جارێکی دیکه‌ش ڕیسه‌که‌ی لێ‌‌بۆوه‌ خوری، وای کرد منداڵه‌‌که‌ بخرێته‌ پێش گه‌له‌ی گورگان، به‌ڵام ئازارێکی له‌وانیش‌ڕا پێ‌نه‌گه‌یشت، که‌ هیچ دوو بزنیش چوونه‌ نێو گورگه‌کان‌و شیریان دایه‌.

زه‌رده‌شت له‌ حه‌وت ساڵه‌یی له‌لای به‌رزینی گه‌وره‌ی به‌ئاوه‌زی سه‌رده‌م، فێری بنه‌ماکانی ئایین، کشت‌وکاڵ‌و چاره‌کردنی نه‌خۆشان بوو. کاتێک بۆ‌ نێو جه‌رگه‌ی پیاوانی پێگه‌یشتوو وه‌رگیرا، پاش ماوه‌یه‌کی که‌م توورانی‌یان هێرشیان کرده‌ سه‌ر ئێران. زه‌رده‌شتی گه‌نجیش وه‌ک خه‌ڵکی دیکه‌ بۆ به‌رگری کردن له‌ وڵاتی خۆی چه‌کی هه‌ڵگرت‌و چووه‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕ. ئه‌و شه‌ڕه‌ ماوه‌یه‌کی دوورودرێژی کێشاو خه‌ڵکێکی زۆری بێتاوان کوژران‌و برینداربوون. زه‌رده‌شت به‌و هه‌موو خراپه‌کاری‌یه‌ زۆر ناڕه‌حه‌ت بوو. له‌نێو ڕیزی شه‌ڕکه‌ران هاته‌ده‌رو خه‌ریکی ده‌رمانکردنی برینداران بوو. ... شه‌ڕ ته‌واوبوو و ئه‌ویش پاش ماوه‌یه‌کی درێژ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یدا که‌ بیری خه‌ریک بوو شکڵی ده‌گرت، گه‌ڕاوه‌ لای بنه‌ماڵه‌ی خۆێ. ده‌وناوه‌دا زۆربه‌ی کاتی به‌بیرکردنه‌وه‌ تێپه‌ڕ ده‌کرد. تێده‌کۆشا ڕێگایه‌ک بۆ ئارامی‌و ئاسایشی مرۆفان بدۆزێته‌وه‌. خزمان ئامۆژگاری‌یان کردو کچێکی جوانیا لێ ماره‌کرد. ماوه‌یه‌ک له‌نێو خزماندا ژیا، به‌ڵام بیری له‌گه‌ڵ شتێکی گه‌وره‌ترو مرۆڤانه‌تردا خه‌ریک بوو... ماڵ‌و منداڵی به‌جێهێشتن‌و له‌ کێوی سه‌هۆ‌ڵان (سه‌وه‌ڵان یا سه‌به‌لان) گۆشه‌گیربوو. ده‌یه‌ویست ئه‌وه‌نده‌ له‌وێ بمێنێته‌وه‌و بیر بکاته‌وه‌ تا ڕێگای ڕزگاری بدۆزێته‌وه‌. له‌وکاته‌دا بیست ساڵه‌بوو. ده‌ساڵان خه‌ریکی بیرکردنه‌وه‌ بوو. که‌می ده‌خواردو خواردنی زۆرتر گیاوگۆڵ‌و میوه‌ بوو. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌هریمه‌ن‌و ده‌ست‌و په‌یوه‌نده‌کانی وه‌سوه‌سه‌یان ده‌کرد، له‌خۆی دوور ده‌خستنه‌وه خه‌ڵکی وه‌زاڵه‌ هاتوو له‌ده‌ست سته‌می جادووگه‌ران، ده‌ستیان له‌کار کێشابۆوه‌و چاوه‌ڕوانی فه‌رمانه‌کانی بوون. سه‌ره‌نجام ئه‌هوه‌رامه‌زدا سه‌رۆی بۆنارد. له‌ڕۆژی یه‌که‌مدا که‌ هێشتا یه‌که‌م مرۆڤان ئافه‌ریده‌ نه‌کرابون... ڕه‌وانی تۆ به‌ته‌نیا نیوه‌ی دنیای هه‌ڵده‌گرت. ئه‌من تۆم له‌هه‌موو ئه‌مشاسپه‌ندان‌و ئیزه‌دان باشتر ئاڤراندو خۆشم ده‌وێی.“

پاش وه‌رگرتنی ئه‌و په‌یامه‌ ئاسمانی‌یه‌ نه‌هێنی‌یه‌کان بۆ زه‌رده‌شت ئاشکرابوون: دووهێز به‌سه‌رجیهاندا زاڵن، یێکێکیان باش‌و ئه‌رێنی به‌ناوی (سپه‌نتا - مه‌ینوو Spanta - mainyu)و ئه‌وی دیکه‌ خه‌راپ‌و نه‌رێنی به‌ناوی (ئه‌نگره‌- مه‌ینوو  Angra - mainyu)که‌ هه‌ر ئه‌هریمه‌نه‌و هه‌روه‌ها زانی ڕێگای ڕزگاری چیه‌و کامه‌یه‌و خه‌ڵک بۆ ڕزگاری له‌ ڕه‌نج‌و خراپه‌ ده‌بێ چ بکه‌ن. پاش وه‌رگرتنی چه‌ند سه‌رۆی دیکه‌ سه‌ره‌نجام کاتی بانگهێشتن کردنی خه‌ڵک هات. له‌ کێو هاته‌خوارێ‌و چووه‌ نێو خه‌ڵک‌و سێ بنه‌مای خۆشبه‌ختیی پێڕاگه‌یاندن.

ده‌ستپێکردنی په‌یغه‌مبه‌ریی زه‌رده‌شت

له‌و سه‌رده‌مه‌دا دوو تاقم له‌ خه‌ڵک له‌ ئێران ده‌ژیان:

1- شاره‌یی‌یان که‌ خه‌ریکی کشت‌وکاڵ‌و به‌خیوکردنی ئاژه‌ڵ‌ بوون‌و زه‌رده‌شت بۆخۆشی له‌و چینه‌ بوو. ئه‌وانه‌ سروشت واته‌ مانگ، ڕۆژ، ئه‌ستێره‌کان، باران، ئاگر (ئه‌و ماکه‌ی هه‌ره‌ باش)و ئاو (ئه‌و سه‌رچاوی ژیانه‌)یان ده‌په‌رست. ڕێزیان بۆ بنه‌ماڵه‌ داده‌ناو له‌ چۆلگه‌ڕی‌و ڕه‌وه‌ندی خۆیان ده‌پاراست.

2- ڕه‌وه‌ندان‌و چۆلگه‌ڕان که‌ ئاژاڵه‌به‌رزه‌ی زۆریان له‌ ڕێی خوایاندا ده‌کرده‌ قوربانی. ئه‌وان (فره‌خویان)ی کۆن یا دێوانیان ده‌په‌رست‌و خه‌ریکی ڕاووڕووت بوون. زه‌رتۆشت ئه‌و تاقمه‌ی به‌ په‌یڕه‌وانی درۆو پێوه‌رانی ڕێگای ناڕاستی ده‌زانی. به‌ڵام هه‌میشه‌ داوای لێ‌ده‌کردن بێنه‌ گه‌ڵ گه‌لی ڕاستان. له‌و سه‌رده‌مه‌دا دابی کۆنی ئاریایی؛ دانی قوربانی‌و دابی باده‌نۆشیی پیرۆزو په‌رستینی خوایانی زۆر بڕه‌وی هه‌بوو. که‌ زه‌رده‌شت خه‌ڵکی بۆ یێکخواپه‌رستی‌و وه‌لانای دابی پێشوو بانگهێشت، یێکه‌م که‌س مه‌دیووماهی ئامۆزای بوو که‌ هاته‌ سه‌ر ڕیی ڕاست‌و پێی وه‌فادار بوو. ئه‌و تا کۆتایی ژیانی پێی وه‌فاداربوو وله‌‌وڕێگایه‌دا تێکۆشاو هه‌میشه‌ له‌ کاتی به‌ڵاو کوێره‌وه‌ری‌یه‌کاندا یاریده‌ی زه‌رده‌شتی ده‌دا.

ئه‌و شێوه‌ دابه‌شبوونه‌ی کۆمه‌ڵ ئی ته‌نانه‌ت پێش ماده‌کانیشه‌ هه‌ر بۆیش ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ که‌ زه‌رده‌شت 6500 ساڵ پێش زایینی مه‌سیح له‌دایک بووه‌، ڕاسته‌. له‌سه‌رده‌می ماده‌کاندا چینه‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی (پادشایان، وه‌رزێڕان، ڕووحانی‌یان - موغه‌کان)و... هه‌بوون.

به‌ وته‌ی زۆربه‌ی مێژوونووسان زه‌رده‌شت له‌ ڕۆزئاوای ئێران له‌دایک بووه‌و تا پێش ئه‌وه‌ی بزانێ ڕاسپارده‌یه‌کی له‌ئه‌ستۆیه‌، ژیانی به‌ئارامی تێپه‌ڕ ده‌کرد. که‌ ڕاسپارده‌ی خۆی ڕاگه‌یاند، پێشه‌وایانی دینی‌و ده‌ستڕۆیشتووان‌و نه‌جیبان ئه‌ویان به‌ داهێنه‌ر له‌دیندا‌و به‌لاده‌ر ده‌زانی. ئه‌وان پێکه‌وه‌ بۆڕاوێژ دانیشتن‌و بڕیاری دوورخستنه‌وه‌یان دا. چونکه‌ ئامۆژگاری‌یه‌کانی به‌ندی ده‌ستوپێ‌گری ده‌کردنه‌وه‌‌و بناخه‌ی‌ پڕتوێژیی کۆنی هه‌ڵده‌ته‌کاند، خه‌ڵکی بۆڕێی ڕاست‌و چاکه‌و خۆشبه‌ختی ڕێنوێنی ده‌کردو له‌داوی سته‌م‌و چه‌وسانه‌وه‌ ڕزگاری ده‌کردن. زه‌رده‌شت ئیراده‌ی مرۆڤی په‌سن ده‌کرد. پێی وابوو کار بنه‌مایه‌کی به‌ڕێزه‌و ئازاده‌یی‌و ڕزگاریی له‌ زنجیرو چه‌وسانه‌وه‌ی چه‌وسێنه‌ران‌‌و یاسایه‌کی بێ ‌ئه‌ملاو ئه‌ولایه‌. خودایان‌و بوتان هه‌ر پارچه‌ دارو به‌ردێکن‌و به‌س. خوای ته‌نیا ئاهوه‌را مه‌زدایه‌ که‌ هێزی ئاوه‌زو تێگه‌یشتن ده‌داته‌ مرۆڤ. 

به‌ده‌رچوونی فه‌رمانی دوورخستنه‌وه‌، زه‌رده‌شت ناچار بوو له‌ سه‌رماو کڕێوه‌دا شوێنی خۆی به‌جێ‌بێڵێ‌و به‌کوێره‌وه‌ری بگاته‌ وڵاتی به‌رده‌ستی (گه‌شتاسب). گه‌یشته‌ دیداری ئه‌وپادشایه‌و له‌باره‌ی دینی یێکخواپه‌رستی باسی بۆکردو داوای لێکرد بێته‌ سه‌ر ئه‌ودینه‌. وه‌ڵامی گه‌شتاسب ئه‌وه‌ بوو که‌ ئه‌گه‌ر زه‌رده‌شت له‌گه‌ڵ کاهینان ڕووبه‌ڕوو بێته‌وه‌و سه‌رکه‌وتووبێ ئه‌وه‌ دێته‌ سه‌ردینی نوێ. ئاکامی باس‌و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌که‌ به‌سوودی زه‌رده‌شت بوو، به‌ڵام (گه‌شتاسب) هێشتا هه‌ر دوودڵ بوو بۆیه‌ (جاماسب)ی وه‌زیری زانای خۆی ڕاسپارد که‌ به‌و بابه‌ته‌ ڕابگا. (جاماسب) که‌ بۆخۆی سه‌رنجی بۆلای بنه‌ما ئه‌خلاقی‌یه‌کانی زه‌رده‌شت ڕاکێشرابوو لایه‌نی ویی گرت‌و گه‌شتاسب وه‌ک به‌ڵێنی دابوو هاته‌ سه‌ر ئه‌ودینه‌و به‌ په‌سند کردنی ئه‌ودووه‌ خه‌ڵکیش هاتنه‌ سه‌ر دینی نوێ.

زه‌رده‌شت له‌ ڕۆژی هێرشی توورانیان که‌ ئه‌وانیش ئاریایی بوون له‌ ئاورگه‌ی به‌لخ کوژرا.

بنه‌ماکانی دینی زه‌رده‌شت
ئاوێستا کتێبی یاسای ئوولی زه‌رده‌شته‌. ئه‌وکتێبه‌ ئه‌گه‌ر وه‌ک باسی ده‌که‌ن زه‌رده‌شتیش نووسیبی، له‌به‌رده‌ستدا نه‌ماوه‌. کۆنترین به‌شی ئاوێستا گاته‌کانن که‌ بریتین له‌ دووعاو پاڕانه‌وه‌. ئه‌و به‌شه‌ ڕه‌سه‌نترین به‌شی ئاوێستایه‌ که‌ له‌ده‌ستدا ماوه‌ته‌وه‌. پاش له‌ناوچوونی کتێبه‌که‌ش، ناوه‌رۆکه‌که‌ی سینگ به‌سینگ له‌ نه‌وه‌یه‌ک ڕا بۆنه‌وه‌یه‌ک گوێزراوه‌ته‌وه‌. وه‌ک باس ده‌که‌ن ئه‌و کتێبه‌ له‌ کۆتایی سه‌ده‌ی شه‌شه‌م، به‌فه‌رمانی دایووشی یێکه‌م، به‌خه‌تی ئارامی‌ ئاوێستایی نووسراوه‌. بێگومان هێندێک ده‌ستکاریشی تێدا کراون تا شوێه‌کان‌و ته‌نانه‌ت هێندێک له‌ ناوه‌کان‌و ناوه‌رۆکه‌که‌ش وابگۆڕن که‌ گومان له‌ شوێنی لێ په‌یدابوونی زه‌رده‌شت که‌ کوردستانی ئێستایه‌، پێک بێنن‌و ڕووداوه‌کانی ناو ئاقوێستا له‌ ڕۆژئاواڕا بۆ ڕۆژهه‌إت بگۆڕة یا بوار بۆ گۆڕانی پێک بێنن. هه‌ر وه‌ک هیچ ئاسه‌وارێکی سه‌رده‌می ماده‌کانیش که‌ که‌وتبێته‌ به‌رده‌ست نه‌یان هێشتۆته‌وه، تا نه‌وه‌کانی دواتر که‌لکی لێوه‌رگرن. وه‌ک له‌شوێنی دیکه‌شدا باسمان کردوو، چۆن گه‌لێک که‌ به‌وته‌ی ئاشووری‌یه‌کان، باشترین شێوه‌ی مۆمیایی‌و پاراستنی به‌ڵگه‌نامه‌و نووسراوه‌ی داهێناوه‌، نووسینی فێری پارسه‌کان کردووه‌، بۆخۆی یێکه‌م حکوومه‌تی مێژوویی له‌ بانووی ئێراندا دامه‌زراندووه‌، پارسه‌کان سازکردن‌و ڕێکخستنی سپاو شێوه‌ی فه‌رمانڕه‌وایی لێ فێربوون، به‌ڵای ده‌وڵه‌تێکی وه‌ک ئاشووری بۆ هه‌میشه‌ له‌کۆڵ خه‌ڵکی وڵاتی ئاریاو گه‌لانی دیکه‌ی ناوچه‌ کردۆته‌وه‌و به‌چاوی خۆشی دیتوویه‌تی گه‌لان چۆن به‌سه‌رهاتی خۆیان بۆ داهاتووان له‌ به‌ردو گڵ‌و پێست ده‌نووسن‌و ته‌نانه‌ت په‌ڕه‌ی گوڵیشیان بۆ نووسینی نامه‌ ده‌کار کردوون، هیچ نووسراوه‌یه‌ک له‌پاش خۆیان به‌جێ نه‌هێڵن. له‌سه‌ر واتای گاته‌کان تا ئێستاش تێگه‌یشتنێکی دروست نه‌که‌وتۆته‌ ده‌ست‌و هه‌رکه‌سه‌ به‌ بۆچوونی خۆی مانایه‌کی بۆ کردۆته‌وه‌. به‌شێک له‌و بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر گۆڕینی شوێنی لێ په‌یدابوونی گاته‌کان له‌ ڕۆژئاوا بۆ ڕۆژهه‌ڵات. ئه‌من به‌داخه‌وه‌ گاته‌کانم نه‌دیون، به‌ڵام به‌پێی هێندێک وشه‌ی ئاوێستا که‌ له‌ کوردیی ئێستای هۆورامی‌و زازایی‌و ته‌نانه‌ت کورده‌کانی دیکه‌ی باکووری کوردستان نیزیکن. بۆوێنه‌ نه‌ریمان که‌ ناوی یێکێک له‌ پاڵه‌وانانی سه‌رده‌می که‌یانی‌یانه‌ له‌ زاراوه‌ی هه‌ورامیی کۆندا واته‌ سک، یا ورگ. که‌ ئه‌وناوه‌ش بۆ که‌سێک له‌ سه‌رده‌می کۆندا واتای زۆرخۆر ده‌داو به‌مانای پاڵه‌وان‌و به‌هێزه‌. ئه‌و واتایه‌ له‌ناوی ‌ ”فره‌ وه‌رتیش“دا خۆ ده‌نوێنێ. فره‌ له‌ هۆرامان‌و زۆر شوێنی کوردستان واته‌ زۆرو وه‌رتش یا وه‌ردش له‌هه‌ورامیدا به‌ واتای خواردنه‌. وێده‌چێ ئه‌و ئه‌و ناوه‌ هه‌ر به‌مانای زۆرخۆر بێ. زۆرخواردن له‌ نێو کورده‌واریی خۆمان به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می کۆن‌و ته‌نانه‌ت تا ئه‌ودوایی‌یانه‌شدا بێجگه‌ له‌ لایه‌نه‌ نه‌رێنی‌یه‌که‌ی لایه‌نێکی ئه‌رێنیشی هه‌بووه‌. ئه‌وکه‌سانه‌ی زۆرخۆربوون زۆربه‌یان به‌کارو به‌هێز بوون‌و به‌تایبه‌تی پاڵه‌وانان زۆریان خواردووه‌، بۆیه‌ ئه‌و ناوه‌ ده‌یتوانی له‌ کوردیی سه‌رده‌می پاڵه‌وانه‌تیدا ناوێکی پڕ له‌ شانازی بێ. ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ینه‌ ئه‌فسانه‌ پاڵه‌وانی‌یه‌کانی کۆنیش، ده‌بینین که‌ پاڵه‌وانه‌ به‌ناوبانگه‌که‌ ‌به‌وه‌ی زۆر خواردن تاقی ده‌که‌نه‌وه‌. له‌ ”زه‌رت وشتر“ دا له کوردیدا، زه‌رت هه‌ر زه‌ردو وشتر که‌ هه‌ر وه‌ک خۆی ده‌کار ده‌کرێ‌و واتاکه‌ی له‌کوردیی ئێستاشدا ده‌کاته‌ خاوه‌نی وشتری زه‌رد. وشه‌ی ئاوێستا له‌ کوردیی ئه‌وڕۆشداواته‌ کاتی ئێستا یا ئه‌و کاته‌و به‌فارسی ده‌ڵێن (هم اکنون یا این‌زه‌مان)، ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی چونکه‌ زه‌رده‌شت بۆ کاتی خۆی دین‌و یاسایه‌کی نوێی داهێناوه‌ که‌ به‌هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ باوه‌ڕه‌کۆنه‌کان شتێکی نوێ‌و ئه‌وڕۆیی بووه‌. ئه‌وناوه‌ بۆ کتێبه‌که‌ ده‌بێ به‌نیشانه‌ی پێشکه‌وتن‌و وه‌لانانی باوه‌ڕه‌ ناله‌باره‌کانی کۆنی وه‌ک بوت په‌رستی‌و چه‌ندخویی‌و بنه‌ما ڕه‌فتاری‌یه‌کۆنه‌کان زیامدار بۆ مرۆڤایه‌تی بێ‌.  یا بۆ واێنه‌ وشه‌ی ”ئاتره‌وان“ی ئاوێستا که‌ له‌ لێکدرانی دوو وشه‌ی (تاتر+ه‌+ پاشگری وان) پێکهاتووه‌، به‌واتای پارێزه‌ری ئاگره‌، ئێستاش له‌ کوردیدا هه‌ر ئه‌و واتایه‌ ده‌دات. (ئاته‌ر) له‌ کوردیی ئێستادا ئاتر، ئاته‌ر، ئاگر، یا ئاوریشی پێده‌ڵێن، به‌ڵام (وان) ئه‌وڕۆش هه‌ر وه‌ک پاشگر ڕاست به‌و واتایه‌ی ئاوێستا ده‌کار ده‌کرێ: ئاتره‌وان، ئاته‌روان، ئاگره‌وان). به‌داخه‌وه‌ ئه‌من زۆر ‌شاره‌زای هه‌موو زاراوه‌کانی کوردی نیم‌، به‌ڵام زۆر وێکچوون یا یێکبوونم له‌نێوان وشه‌کانی ئاوێستاو مادو کوردیدا به‌رچاو که‌وتوون، که‌ له‌ به‌شی زماندا هێندێکیان له‌ خشته‌یه‌کدا ده‌بینن. که‌لک وه‌رنه‌گرتن له‌ زمانی کوردی له‌و بواره‌دا (به‌هه‌موو زاراوه‌کانیه‌وه‌) بۆ لێکۆڵه‌ره‌وانی ڕۆژئاوا ده‌یتوانی سه‌ره‌گێژه‌یه‌کی زۆریان له‌تێگه‌یشتندا له‌کۆڵ کاته‌وه‌. به‌شێکی هه‌ره‌زۆری ناڕوونیی مێژووی کۆنی کورد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر سه‌رنج نه‌دانی لێکۆڵه‌ره‌وان به‌ زمان‌و ته‌نانه‌ت که‌له‌پووری کۆنی کوردی‌و ئاسه‌واری کۆنینه‌ی ژێرزه‌مینیی کوردستان.

له‌سه‌رده‌می پارته‌کاندا به‌ سازبوونی ورده‌ئاوێستاو هێندێک مێژوو دانان بۆ ئاوێستا گۆڕانکاری‌و دوورکه‌وتنه‌وه‌یه‌کی زۆری تێدا سازبوو. هه‌ر ئه‌وه‌ش‌ له‌گه‌ڵ ده‌ست تێوه‌ردانه‌کانی هه‌خامه‌نشی یێکیان گرته‌وه‌و بوون به‌هۆی زۆر هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ له‌ پێزانین به‌ شوێن‌و سه‌رده‌می ڕووداوه‌کانی په‌یوه‌ندی‌دار به‌ ئاوێستاو زه‌رده‌شت.

له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی 6ی پ.ز ده‌بینین که‌ موغه‌کان له‌ ده‌رباری ماددا ده‌بنه‌ نوێنه‌ری دین. بێگومان پێکهێنانی ده‌وڵه‌تێکی یێکگرتوو و به‌هێز له‌وسه‌رده‌مه‌دا که‌ هه‌ر پادشا چکۆله‌ یا سه‌رۆک هۆزێک بۆخۆی له‌سه‌ر بڕوایه‌کی تایبه‌ت‌و خاوه‌نی ده‌سته‌ڵاتێک بوو و مه‌ترسیی جیابوونه‌وه‌ بۆ هه‌ر پارچه‌یه‌کی وڵات له‌گۆڕێدابوو، بوونی بڕوایه‌کی یێکپارچه‌ که‌ هه‌موان له‌ده‌وری کۆ بنه‌وه‌، پێویست بوو. ئایینی یێکخواپه‌رستی که‌ موغه‌کان نوێنه‌ری بوون، له‌ ده‌رباری شاکانی ماددا بڕه‌وی په‌یداکردو سه‌ره‌نجام له‌سه‌رده‌می ئیختوویگۆ گه‌یشته‌ ئه‌وپه‌ڕی خۆی‌و ده‌بینین به‌ڕێنوێنیی وان ده‌ستی کرد به‌ که‌مکردنه‌وه‌ی ده‌سته‌ڵاتی شا ناوچه‌یی‌یه‌کان که‌ هه‌رکامه‌یان خۆیان به‌خوایه‌کی ده‌ستکرده‌وه‌ به‌ستبۆ‌وه‌. له‌ونێوه‌دا  به‌شێکی زۆر له‌ مه‌زنانی مادیش که‌ دژی ده‌سته‌ڵاتی موغه‌کان بوون، تێکه‌ڵاوی کۆمه‌ڵی ئه‌و شا لێکه‌وتووانه‌ بوون - ئه‌وانه‌ هه‌ر ئه‌و خه‌ڵکه‌ ناڕازی‌یه‌ن که‌ هێرۆدۆت باسیان ده‌کا که‌ له‌ ئیختوویگۆ ناڕازی بوون - ‌و کار کێشایه‌ ئه‌و خه‌یانه‌ته‌ مه‌زنه‌ی سه‌رۆک هۆزو فه‌رمانده‌ره‌ نیزامی‌یه‌کانی ماد، که‌ بوو به‌هۆی تێکڕووخانی پادشایه‌تیی ماد.

ئه‌ودینه‌ له‌سه‌ر سێکوچکه‌ی هزری باش، گوفتاری باش، کرداری باش دامه‌زراوه‌. له‌ ئاویستادا په‌یتاپه‌یتا باسی ئه‌و سێ بنه‌مایه‌ کراوه‌. هزری باش گوفتاری باش دێنی‌و تۆوی چاکه‌ له‌دڵی مرۆڤدا ده‌چێنێ‌و سه‌ره‌نجام کرداری باش پێکدێنێ که‌ هه‌رکه‌س بیکا ده‌که‌وێته‌ به‌ر مێهره‌بانیی ئه‌هوه‌رامه‌زدای زاناو تواناو ده‌بێته‌ شیاوی چوونه‌ به‌هه‌شت. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مرۆڤ به‌ هه‌بوونی مه‌به‌ستی خراپ تووشی فریو‌ی ئه‌هریمه‌ن ده‌بێ‌و  گوفتاری هه‌مووده‌بێته‌ درۆو ڕه‌فتاری ده‌بێته‌ گو‌ناح‌و تاوان.

ئاوێستا له‌ به‌هه‌شتدا بۆ هه‌رکام له‌و سێ بنه‌مایه‌ پله‌یه‌کی تایبه‌تیی داناوه‌و له‌ وه‌رزی 57 ژماره‌ 13ی کتێبی منیوخرد – یێکێک له‌ کتێبه‌کانی په‌هله‌وی – ئه‌و پلانه‌ به‌ هوومه‌نگاه‌، هووخه‌نگاه‌و هوورشه‌نگاه‌ ناوبراون.    

له‌ فه‌سڵه‌کانی 7و8و9ی کتێبی (ارد ویرافنامه‌ – یێکێک له‌ کتێبه‌کانی په‌هله‌وی) ئه‌و سێ پله‌ی به‌هه‌شت ئاوا شیکراونه‌وه‌: یێکه‌مینیان که‌ شوێنی هزری باشه‌ له‌ کووره‌ی ئه‌ستێران، دووهه‌میان له‌ مانگ‌و سێهه‌مینیان له‌ شوێنی به‌رزترین ڕووناکاییدا هه‌ڵکه‌وتووه‌. ڕوحی چاکه‌کاران پاش بڕینی ئه‌و دوو قۆناغه‌ ده‌چنه‌ شوێنی نووری له‌بڕان نه‌هاتوو. که‌ له‌ئاوێستادا (ئه‌نه‌غره‌ ڕه‌ئووچه‌ Anaghre Raocha)ی پێ‌کوتراوه‌و باره‌گای شکۆی ئه‌هوه‌رامه‌زدا یا عه‌رشی ئه‌عزه‌مه‌، که‌ له‌ئاوێستادا (گه‌رۆنمانه‌ Garonmana) – (گه‌رۆنمانرو) له‌ ئه‌ده‌بیاتی فارسیدا (گه‌رزێنمان Gerzenman)ی پێ کوتراوه‌... - و هه‌روه‌ها (ئه‌نگهوو وه‌هیشته‌ Anghu Vahishta)، واته باشترین جیهان یا به‌هه‌شتی به‌رین که‌ له‌ (شوێنی نووری بێبڕانه‌وه‌) هه‌ڵکه‌وتووه‌. ‌

بۆ دۆزه‌خیش چوار پله‌ دانراوه‌: دووژووخته‌ (Dujukhta) دووژمه‌ته‌ (Dujhmata) دووژوه‌رشته‌ (Dujhvarshta)و سه‌ره‌نجام ئه‌نه‌غره‌ تێمه‌نگه‌ (Anaghra Temangha) یا شوێنی تاریکیی بێبڕانه‌وه‌. تاوانبار پاش گه‌یشتنه‌ پردی چینڤه‌ت (Chinavat) (پردی سیڕاتێ) له ‌هه‌نگاوه‌کانی یێکه‌مدا ده‌چێته‌ ناو ‌سێ‌مزڵ؛ هزری خراپ، گوفتاری خراپ، کرداری خراپ‌و له‌ مزڵی کۆتایی واته‌ چواره‌مدا ده‌چێته‌ ناو تاریکیی بێ‌بڕانه‌و.

نوێژه‌کان:

زه‌رده‌شتی‌یان پێنج واده‌ نوێژیان هه‌بوون،

1- هاڤه‌ن گاه‌ (Havan gah) له‌ تاوهه‌ڵاتن ڕا تا نیوه‌ڕۆ.

2- ڕێپیت وین گاه‌  (Repith wingah) له‌ نیوه‌ڕۆ ڕا تا 3 کاتژمێر دوای نیوه‌ڕۆ.

3- ئۆزیرین گاه‌ (Ozirin gah) له‌ سێی دوای نیوه‌ڕۆیه‌ تا هه‌ڵاتنی ئه‌ستێران دوای ڕۆژ ئاوابوون.

4- ایویس رووتریمگاه‌ (Aiwisruthrimgah) له‌سه‌ره‌تای شه‌و تا نیوه‌شه‌وێ.

5- ئووشه‌هینگاه‌ (Ushahingah) له‌ نیوه‌شه‌وڕا تا تاوهه‌ڵات.

مه‌رجه‌کانی نوێژیش ته‌قریبه‌ن هه‌ر ئه‌وانه‌ی ئیسلامن.

جێژنه‌کان:

1- نه‌ورۆز:
نه‌ورۆز یه‌که‌می فه‌روه‌ردینه‌ که‌ ناوی هورموزده‌و به‌ناوی پاکی ئه‌هوه‌رامه‌زدایه‌. ده‌ڵێن جه‌مشید دایناوه‌. فه‌روه‌ردین مانگی پاکانه‌. له‌ومانگه‌دا فه‌رووهه‌ر (ڕه‌وان)ی پاکان بو دیتنی که‌سوکاریان دێنه‌وه‌ سه‌ر زه‌وی. بۆ پیرۆزی له‌شه‌وی نه‌ورۆزدا ئاگریان ده‌کرده‌وه‌و به‌بۆنه‌ی ڕێزدانان بۆ حه‌وت ئه‌مشاسپه‌ندان سفره‌ی حه‌وت سینیان ڕاده‌خست.

خوداینامه‌ی په‌هله‌وی له‌مه‌ڕ نه‌ورۆز ده‌نووسێ: ”جه‌م فه‌رمانی دا به‌دێوان که‌ ته‌ختێکی سازکه‌ن. که‌ ته‌خته‌که‌ سازبوو له‌سه‌ری دانیشت‌و دێوان خستیانه‌ سه‌ر شانیان‌و له‌ ده‌ماوه‌ندڕا بردیانه‌ بابل. خه‌ڵک به‌دیتنی وی که‌ له‌سه‌ر ته‌ختی خۆ وه‌ک ڕۆژێ ده‌دره‌وشاوه‌ سه‌ریان سووڕماو وایان زانی که‌ ڕۆژی ئاسمانه‌و له‌ڕۆژێکدا دوو خۆر له‌ حاسمان ده‌رکه‌وتوون. ئه‌ ڕووداوه‌ له‌ هۆرموزد ڕۆژ واته‌ یه‌که‌م ڕۆژی خاکه‌لێوه‌ ڕووی‌داوه‌. بۆیه‌ خه‌ڵک له‌ده‌وری کۆ بوونه‌وه‌و هه‌موان کوتیان ئه‌ووه‌ ڕۆژی نوێ یا نه‌ورۆزه‌!...“

له‌کۆنه‌وه‌ بیستوومانه‌ که‌ جه‌مشید جێژنی نه‌ورۆزی داهێناوه‌. هه‌رچه‌نده‌ سه‌ره‌تای ساڵی ڕۆژی به‌رابه‌ره‌ به‌ ته‌حویلی ڕۆژ به‌ بورجی (حه‌مه‌ل)ه‌‌و له‌ ساڵی 471ی کۆچی حه‌کیم عومه‌ری خه‌ییام دایهێناوه‌، به‌ڵام ناوبراویش ده‌ڵێ داهێنه‌ری ئه‌وجێژنه‌ جه‌مشیده‌. پێش ساسانی‌یان سه‌ره‌تای ساڵ له‌ ڕه‌زبه‌ره‌وه‌ به‌ جێژنی مێهره‌گان ده‌ستی پێ‌ده‌کردو پێی ده‌کوترا نه‌ورۆز.

شانامه‌ ده‌نووسێ؛ کاوه‌ی ئاسنگه‌ر هه‌ستاوه‌، زه‌ححاکی کوشت‌و فه‌ره‌یدوونی کرده‌شا. (حه‌کیم عومه‌ری خه‌ییام) له‌ نه‌ورۆزنامه‌ی خۆیدا ده‌نووسێ: ”ئه‌وڕۆژه‌ی فه‌ره‌یدوونی کورد زه‌ححاکی به‌دیل گرت‌و ئێرانی‌یانی له‌شه‌ڕی وی نه‌جات دا ئێرانی‌یان کردیانه‌ جێژن.“

له‌سه‌رده‌می کۆندا حیسابێکی ورد ده‌کاردانه‌بوو. جێژنی سه‌رکه‌وتنی فه‌ره‌یدوونیان به‌ 21 ڕۆژ پێش سه‌ری ساڵ ده‌زانی له‌ به‌رانبه‌ر ڕاگوێستنی نه‌ورۆز بۆ خاکه‌لێوه‌دا جێژنی توول دانیشیان خسته‌ مانگی ڕه‌شه‌مه‌ واته‌ 21 ڕۆژ پێش نه‌ورۆز. چوونکه‌ ساڵنامه‌کانی په‌هله‌وی جێژنی گه‌وره‌ی مێهره‌گان به‌ بۆنه‌ی سه‌رکه‌وتنی فه‌ره‌یدوون به‌سه‌ر زه‌ححاکدا ده‌زانن، ده‌توانین بڵێین له‌ ئاکامی ڕابووردنی زه‌مان‌و گۆڕانی کاتی جێژنی سه‌ری ساڵ له‌ به‌رپاکردنی ئه‌و جێژنه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌ی کوردیشدا ئاڵوگۆڕ پێکهاتووه‌ ئه‌و سه‌رکه‌وتنه‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ بۆچوونێکی به‌هێز له‌ ده‌وری خه‌رمانان‌و ڕه‌زبه‌ر بۆ گه‌لی ئاریانه‌کان ڕووی‌داوه‌. 

2- (سه‌ده)‌، (ده‌رامه‌زینان)، توولدان یا جێژنی کوردی:
نووسه‌ری کتێبی کوردستان، عه‌لی ئه‌سغه‌ری شه‌میمی هه‌مه‌دانی ده‌نووسێ: ”له‌نێو کورده‌کانی باکووری ئێران جێژنێکی کوردی باوه‌ که‌ به‌ ڕێوڕه‌سمێکی تایبه‌ت به‌یادی لاچوونی سته‌می زه‌ححاک‌و گرفتاربوونی به‌ده‌ستی فه‌ره‌یدوون ده‌گیرێ...“.

له‌کوردستانی (بنده‌ستی) تورکیه‌، ئه‌و جێژنه‌یان‌ ده‌گرت‌و پێی‌یان ده‌کوت توول هلدان واته‌ تۆڵه‌کردنه‌وه‌. ده‌کرێ بڵێین ئه‌وه‌ ڕۆژێکه‌ که‌ کوردان تۆڵه‌ی خۆیان له‌ داگیرکه‌رانی تانج‌و ته‌ختی گه‌لی خۆ کردۆته‌وه‌. پاش ئیسلام بۆ ئه‌وه‌ی ده‌گه‌ڵ دین یێک بگرێته‌وه‌ ناوی خدری نه‌بی‌یان لێناوه‌. وایان داناوه‌ که‌ له‌شه‌ڕی تۆڵه‌دا خدری زینده‌ هاتۆته‌ یاریده‌یان.

له‌وشه‌وه‌دا له‌هه‌رماڵێک دوو چرا هه‌ڵده‌کرا‌ن ‌و تا به‌یانی نه‌یانده‌کوژانده‌وه‌ تا ئه‌و سه‌ری ماڵیان بداو به‌ پێی پیرۆزی به‌ره‌که‌تیان پێ‌ببه‌خشێ. ئه‌رمه‌نیانی هاو خاکی کوردانیش ئه‌و دابه‌ هه‌ر له‌وڕۆژه‌دا به‌ڕێوه‌ده‌برد. ڕۆژ ئه‌ژمێره‌کانی هه‌رمه‌نی ئه‌و جێژنه‌یان به‌(دیانت آراج)و خه‌ڵکی ئاسایی به‌ (طرانداز) ناو ده‌برد‌و به‌ جێژنی ئیزه‌دی‌یه‌کانی کوردیان ده‌زانی.

ئیزه‌دی تایفه‌یه‌کی کوردن که‌ له‌ تایفه‌کانی دیکه‌ زیاتر له‌سه‌ر باوه‌ڕی کۆنی خۆیان ماونه‌وه‌. کورده‌کان پێیان ده‌ڵێن (ئێزدی)و گه‌لانی دیکه‌ به‌هه‌ڵه‌ به‌ (یه‌زیدی‌)یان ناوده‌به‌ن. ناوه‌نده‌که‌یان ناوچه‌ی سنجاره‌. سنجار له‌ باکووری ڕۆژئاوای مووسڵه‌و یێکێکه‌ له‌ قه‌زا (به‌خش)ه‌کانی سه‌ربه‌ ئه‌و پارێزگایه‌. کورده‌کان (شه‌نگار)ی پێده‌ڵێن. قامووسی کتێبی پیرۆر بابل به‌ شنغارو ناوی شوێنی (نه‌مروود) ده‌زانێ. له‌ کوردستان له‌و شه‌وه‌دا هه‌رکه‌سه‌ی له‌سه‌ربانی ماڵی خۆی یا له‌ شوێنێکی به‌رز ئاگری ده‌کاته‌وه‌ سه‌ری داری درێژو ئیشک به‌ نه‌وت یا ڕۆنی گه‌رچه‌ک ده‌که‌ن‌و ئاوری تێبه‌رده‌ده‌ن‌و سه‌ره‌که‌ی دیکه‌ی به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن‌و هه‌ڵی ده‌سووڕێنن. له‌و حه‌ڕه‌که‌تانه‌ڕا ده‌رده‌که‌وێ که‌ له‌ دژی زه‌ححاک شۆڕشێک به‌رپا بووه‌، ئاگرکردنه‌وه‌ی سه‌ربانان‌و هه‌ڵسووڕاندنی داری سه‌ر به‌ ئاگریش نیشانه‌ی ئه‌و شۆڕشه‌یه‌. ئاگرکردنه‌وه‌ له‌ شوێنی به‌رز بۆ ئاگادارکردنه‌وه‌ی یێکتری له‌کۆنه‌وه‌ که‌لکی لێوه‌رده‌گیرا،  ئه‌من بۆخۆم دیتوومه‌ له‌ لای لاجانێ بۆ ئاگادارکردنه‌وه‌ی خه‌ڵک له‌ دیترانی مانگ بۆ جێژنی ڕه‌مه‌زانێ له‌ به‌رزایی‌یه‌ک‌ له‌ داوێنی قه‌ندیل ئاگریان ده‌کرده‌وه‌ که‌ له‌ هه‌موو ناوچه‌ڕا دیاربوو.

 (موریه‌) نیزیکه‌ی 200 ساڵ پێش ئێستا ده‌نووسێ: ”له‌ ڕۆژی 31ی ئووت خه‌ڵکی ده‌ماوه‌ند به‌ یادی نه‌جاتی ئێرانی‌یان له‌ سته‌می زه‌ححاک جێژنیان ده‌گرت‌و ئه‌و جێژنه‌یان به‌ (جێژنی کوردی) ناو ده‌برد.“ ئه‌وناوه‌ ده‌لیلێکه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵکی زه‌مانی زه‌ححاک‌و فه‌ره‌یدوونی ئێران باپیرانی کوردان بوون‌و ده‌ماوه‌ندی‌یه‌کانیش باپیرانی خۆیانیان به‌کورد ده‌زانی‌و ئه‌و جێژنه‌یان له‌ باوکانیان ڕا پێگه‌یشتووه‌و به‌ جێژنی کوردی ناویان بردووه‌.

جێژنی ”ده‌را مه‌زینان“ یا ”کاکسێل“یش هه‌ر به‌ ئی سه‌رکه‌وتنی فه‌ره‌یدوون ناوده‌به‌ن که‌ له‌ شازده‌ی به‌فرانبار ده‌گیرا. ده‌را مه‌زینان به‌ زمانی کوردی واته‌ ده‌رگای گه‌وران. زه‌رده‌شتی‌یه‌کان له‌ تاو په‌ڕینی ڕۆژی ده‌ی ڕێبه‌ندان ئاگرێکی گه‌وره‌ ده‌که‌نه‌وه‌و جێژن ده‌گرن، ناوی ئه‌و جێژنه‌ ”سه‌ده‌“یه‌. پارسی‌یانی کۆن پێ‌یان وایه‌ هووشه‌نگ له‌و ڕۆژه‌دا ئاگری دیتۆته‌وه‌. هه‌ر له‌وڕۆژه‌شدا فه‌ره‌یدوونی کورد به‌سه‌ر زه‌ححاکدا زاڵبووه‌. تاریخه‌کانی زه‌رده‌شتی و ”توول دان“ نیزیکه‌ی مانگێکیان نێوانه‌. به‌و جیاوازی‌یه‌ که‌ کورده‌کان ته‌نیا به‌ جێژنی تۆڵه‌کردنه‌وه‌ی ناوده‌به‌ن‌و زه‌رده‌شتی‌یه‌کان به‌جێژنی دیترانه‌وه‌ی ئاگر به‌ده‌ستی زه‌رده‌شتی دووهه‌م (هووشه‌نگ)‌و هه‌روه‌ها به‌رابه‌ر له‌گه‌ڵ ڕۆژی سه‌رکه‌وتنی فه‌ره‌یدوونیشی ده‌زانن. له‌ڕۆژی جێژنی توول داندا کورده‌کان ده‌چنه‌ ماڵی یێکتری‌و پیرۆزبایی لێک ده‌که‌ن. له‌وانه‌یه‌ ئه‌و جێژنی توول دانه‌و جیژنی کوردیی ده‌ماوه‌ندی‌یه‌کان بۆ وه‌ی بێ که‌ هووه‌خشته‌ر پادشای ماد له‌ شه‌وێکدا سه‌رۆکانی سه‌کاکانی کوشتووه‌و وڵات‌و ده‌سته‌ڵاتی خۆی له‌ده‌ست ئه‌وان ڕزگار کردووه‌.

له‌سه‌رده‌می کۆندا حیسابێکی ورد ده‌کاردانه‌بوو جێژنی سه‌رکه‌وتنی فه‌ره‌یدوونیان به‌ 21 ڕۆژ پێش سه‌ری ساڵ ده‌زانی له‌ به‌رانبه‌ر ڕاگوێستنی نه‌ورۆز بۆ خاکه‌لێوه‌دا جێژنی توول دانیشیان خسته‌ مانگی ڕه‌شه‌مه‌ واته‌ 21 ڕۆژ پێش نه‌ورۆز. چوونکه‌ ساڵنامه‌کانی په‌هله‌وی جێژنی گه‌وره‌ی مێهره‌گان به‌ بۆنه‌ی سه‌رکه‌وتنی فه‌ره‌یدوون به‌سه‌ر زه‌ححاکدا ده‌زانن، ده‌توانین بڵێین له‌ ئاکامی ڕابووردنی زه‌مان‌و گۆڕانی کاتی جێژنی سه‌ری ساڵ له‌ به‌رپاکردنی ئه‌و جێژنه‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌ی کوردیش ئاڵوگۆڕ پێکهارووه‌ ئه‌و سه‌رکه‌وتنه‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ بۆچوونێکی به‌هێز له‌ ده‌وری خه‌رمانان‌و ڕه‌زبه‌ر بۆ گه‌لی ئاریانه‌کانی ئێران ڕووی‌داوه‌ جێژنی ”ده‌را مه‌زینان“ یا ”کاکسێل“یش هه‌ر به‌ ئی سه‌رکه‌وتنی فه‌ره‌یدوون ناوده‌به‌ن که‌ له‌ شازده‌ی به‌فرانبار ده‌گیرا.

.جێژنی ”توول‌دان“ یا ”توول هلدان“ له‌ پێش شه‌ڕی یه‌که‌می جیهانی له‌ 14ی فێورییه‌ی ڕۆمی به‌رابه‌ری 18ی ڕه‌شه‌مه‌ ده‌گیرا. ئێستا له‌ 25ی ڕێبه‌ندان ده‌یگرن. له‌بابه‌ت جیاوازیی زۆری نێوان ”جێژنی کوردی“ ی ده‌ماوه‌ندو ”توول دان“ی کرمانج ده‌بێ بڵێین که‌ ده‌ماوه‌ندی‌یه‌کان جێژنیان له‌ 31ی ئووت ده‌گرت که‌ به‌رابه‌ره‌ له‌گه‌ڵ 9ی خه‌رمانان، 22 ڕۆژ زووتر له‌ نه‌ورۆزی کۆن که‌ سه‌ره‌تای ڕه‌زبه‌ر واته‌ سه‌ره‌تاکانی مانگی ئاخیری ساڵی ئه‌وکاتی بووه‌. جێژنی ”توول دان“ی کرمانج که‌ له‌ 8ی ڕه‌شه‌مه‌ ده‌گیرا به‌حیسابی ئه‌وڕۆ ده‌کاته‌ 21 تا 22 ڕۆژ پێشتر واته‌ سه‌ره‌تاکانی مانگی ئاخیری ساڵ. له‌وڕۆژه‌دا کورده‌کان ده‌چنه‌ ماڵی یێکتری‌و پیرۆزبایی لێک ده‌که‌ن. له‌وانه‌یه‌ ئه‌و جێژنی توول دانه‌و جیژنی کوردیی ده‌ماوه‌ندی‌یه‌کان بۆ وه‌ی بێ که‌ هووه‌خشته‌ر پادشای ماد له‌ شه‌وێکدا سه‌رۆکانی سه‌کاکانی کوشتووه‌و وإت‌و ده‌سته‌إتی خۆی له‌ده‌ست ئه‌وان ڕزگار کردووه‌.

3- شه‌شه‌می فه‌روه‌ردین

ڕۆژی له‌دایکبوونی ئه‌شۆ زه‌رده‌شت ئه‌سپیتمان، پێغه‌مبه‌ری گه‌وره‌ی ئیرانی‌یانی کۆنه‌و گرنگی‌یه‌کی تایبه‌تی هه‌یه، زه‌رده‌شتی‌یان ئێستاش به‌ باشی ئه‌و جێژنه‌ ده‌گرن.

4- جێژنی گاهانبار،

5- جێژنی تیرگان:

تیر ڕۆژه‌ له‌ مانگی تیر، له‌وڕۆژه‌دا ئێرانی‌یان به‌سه‌ر توورانییاندا سه‌رکه‌وتوون.

6- مێهرگان:

‌ڕۆژی هه‌ستانه‌وه‌ی کاوه‌ له‌دژی زه‌ححاکه‌. – ئه‌و جێزنه‌ به‌ناوی جێژنی تۆڵه‌ ئه‌ستاندن، توولدان‌و له‌ده‌ماوه‌نددا به‌ناوی جێژنی کوردی به‌ناوبانگه‌.

7- جێژنی مانگه‌کان:
له‌هه‌ر مانگێکدا هه‌ر ڕۆژه‌ی ناوی له‌گه‌ڵ ئی مانگه‌که‌ی یێکتری‌یان گرتباوه‌ ده‌یان کرده‌ جێژنه‌.

پاڵه‌وانه‌کانی چیرۆکی‌و کۆنی ئێران

گه‌ر‌شاسب یا کێرێساسپ (Keresasp)
له‌ ئاوێستادا چه‌ندجاران باسی ئه‌و پاڵه‌وانه‌ بێهاوتایه‌‌ی ئێرانی کۆن کراوه. لێکۆڵه‌ره‌وان به‌درێژی باسی ‌ئه‌و کورده‌ دلێره‌یان‌ کردووه‌. له‌ یه‌سنادا یه‌که‌م جار له‌ بابه‌تی نۆهه‌مدا وه‌ک کوڕێکی دلێر، زیره‌ک‌و پاڵه‌وان باسی گه‌رشاسب کراوه‌. له‌ یه‌شتی نۆزده‌هه‌مدا ئاماژه‌ یێکێک له‌ قاره‌مانه‌تی‌یه‌کانی کراوه‌ که‌ کوشتنی هه‌ژدیهای شاخدار یا‌سه‌روه‌ره‌ (
Sarvara)یه‌. له‌ یه‌شتی پێنجه‌مدا باسی شه‌ڕی وی له‌گه‌ڵ (گه‌نده‌رێڤه‌ Gandareva)ی پانیه‌ زێڕین کراوه‌و هه‌رئه‌و بابه‌ته‌ له‌ یه‌شته‌کانی 5و15و19شدا دووپات بۆته‌وه‌. هانده‌ری ئه‌وشه‌ڕه‌ ڕوونه‌و بریتی‌یه‌ له‌ کوشتنی ئه‌وو” رواخش“ی برای گه‌رشاسب به‌ده‌ستی ”گه‌نده‌رێڤه“‌. یه‌شتی پازده‌هه‌م‌و نۆزده‌هه‌م باسی شه‌ڕه‌که‌ی له‌گه‌ڵ هیتاسپی تانج زێڕین ده‌کا. به‌پێی ئاماژه‌ی یه‌شتی نۆزده‌هه‌م گه‌رشاسپ نه‌ک هه‌ر کوڕی (په‌ت نه‌ Pathna)ی کوشت، به‌ڵکوو کوڕانی (نیڤیکه‌ Nivika)و  (داشت یانی Dashtyani)و (دانه‌یه‌نه‌ Danayana)و (ڤه‌رێشه‌ڤه‌ Vareshava)و (پیته‌ئۆنه‌ Pitaona)و (سناڤیذه‌ک Snavizek)یشی کوشت که‌ ده‌ستێکی له‌ به‌ردی هه‌بوو. ئه‌وانه‌ پاڵه‌وانان‌و دێوانی ناودار بوون که‌ پیشه‌یێکی تایبه‌تیان نه‌بوو، فه‌ڕری ئیزه‌دی که‌ له‌ جه‌مشید ئه‌ستێندراوه‌ درا به‌ گه‌رشاسب. به‌ وته‌ی ئاڤێستا گه‌رشاسب له‌خه‌و هه‌ڵده‌ستێ‌و زه‌ححاکی ده‌کوژێ‌و داد له‌دنیادا بڵاو ده‌کاته‌وه‌. له‌ شانامه‌دا گه‌رشاسب پاڵه‌وانی فه‌ره‌یدوون‌و مه‌نووچێهره‌.

نریمان (نه‌ئیرێمه‌نوو Neiremanu)
نه‌ریمان به‌واتای که‌سێک هاتووه‌ که‌ به‌شێوه‌یه‌کی به‌هێزو پته‌و سازکرابێ. له‌هه‌ورامیی کۆن که‌ زۆر له‌ ئاوێستا نیزیکه‌ نه‌ریمان به‌ ورگ کوتراوه‌، ئه‌و واتایه‌ی ئه‌و کتێبه‌ بۆ نه‌ریمان ڕه‌نگه‌ له‌وه‌ڕا هاتبێ که‌ پاڵه‌وانانی ئه‌وکات زۆرخۆر‌و ورگن بوونه یا ئه‌و پاڵه‌وانه‌ له‌و ڕه‌وشته‌دا ده‌گمه‌ن بووه‌‌، ئێستاش که‌سانی واهه‌ن که‌ له‌شیان به‌شێوه‌یه‌کی سروشتی زۆر به‌هێزه‌و ئه‌وانه‌ یێکجار زۆرخۆرن. ئه‌و ناوه‌ دواتر به‌واتای پاڵه‌وان به‌کارهات‌و له‌ئاوێستادا ئه‌و نازناوه‌ دراوه‌ به‌ گه‌رشاسب. نه‌ریمان له‌ قه‌إی سپه‌ند کوژراو ڕۆسته‌م که‌ نه‌وه‌ی وی بوو تۆڵه‌ی کرده‌وه‌.

سام
سام له‌ ئاوێستادا به‌ سامه‌ (
Sama)هاتووه‌و ناوی خانه‌دانێکه‌ نه‌ک ناوی که‌سێک. له‌ په‌هله‌ویدا ناوی دوو پاڵه‌وانان سامه‌؛ یێکێکیان باوکی ئه‌سره‌ت که‌ له‌ گه‌رشاسبنامه‌ی ئه‌سه‌دیدا‌ به‌ شه‌م هاتووه‌. ده‌بێ سام بێ‌و ئه‌وی دیکه‌ نه‌وه‌ی گه‌رشاسپ‌و باوکی زاڵ بووه‌.

زاڵ                 
ناوی ئه‌و پاڵه‌وانه‌ ده‌ ئاوێستادا نه‌هاتووه‌. شانامه‌ ده‌ڵێ که‌ له‌دایک بووه‌ تووکی سه‌ری سپی بووه‌. سام زۆر به‌شه‌رمدا که‌وتووه‌و بردوویه‌تیه‌ ئه‌لبورزو له‌وێ به‌ره‌ڵڵای کردووه‌. سیمورغ دیویه‌تیه‌وه‌و به‌خێوی کردووه‌و دوایه‌ داویه‌ته‌وه‌ به‌ سام. ئاوێستا سیمورغی به‌  (سه‌ئێنه‌ مێرێغا
Saena meregha) ناوی هێناوه‌و ناوی مه‌لێکی باڵ کراوه‌یه‌ که‌ کاتی هه‌ڵفڕین سێبه‌ری باڵی کێوی داده‌پۆشی. هێللانه‌که‌ی له‌ناو ده‌ریای فراخکرت (به‌ڕواڵه‌ت ده‌بێ ده‌ریای خه‌زه‌ر بێ) له‌سه‌ر دارێک بووه‌ که‌ ئه‌وداره‌ ده‌رمانبه‌خش بووه‌و تۆوی هه‌موو گیایانی تێدا دانراوه‌. له‌ په‌هله‌ویدا سیمورغ به‌ (سین مووروو) ناوبراوه‌. شانامه‌ش وه‌ک ئاوێستا باسی سیمورغی کردووه‌.

ڕۆسته‌م (ڕئووته‌سته‌خمه)
ناوی ڕۆسته‌م له‌ ئاوێستادا به‌
(ڕئووته‌سته‌خمه‌)و له‌ په‌هله‌ویدا به‌ (ڕۆت ‌سته‌خمه‌ک Rotstakhmak)و له‌ فارسیدا به‌ ڕۆسته‌م یا ڕۆسته‌هم هاتووه‌. به‌گێڕانه‌وه‌ی ئاوێستاو نامه‌کانی په‌هله‌وی‌و شانامه‌ ڕۆسته‌م پاڵه‌وانی سیستان بووه‌. شپیگێلی ئاڵمانی‌و زۆری دی له‌ زانایان پێی‌یان وایه‌ نووسه‌رانی ئاوێستا ڕۆسته‌میان ناسیوه‌ به‌ڵام چونکه‌ نه‌چۆته‌ سه‌ردینی زه‌رده‌شت ناویان نه‌هێناوه‌. یه‌که‌م کارێک که‌ له‌ په‌هله‌ویدا ده‌یده‌نه‌ پاڵ ڕۆسته‌م نه‌جات دانی کاووس له‌ به‌ندی شای هاماوه‌ران‌‌و ڕه‌پێنانی ئه‌فراسیابه‌. باقیی به‌سه‌رهاته‌کانی وه‌ک؛ به‌خێوکردنی سیاووش، بڕینی حه‌وت خوان‌و کوشتنی دێوی سپی، خوێن ئه‌ستاندنه‌وه‌ی سیاوه‌ش‌و شه‌ڕ له‌گه‌ڵ سوهرابی کوڕی‌و چیرۆکگه‌لێکن دوایه‌ سازکراون‌و ناکرێ به‌چاوی به‌ڵگه‌یه‌کی مێژوویی که‌لکیان لێوه‌رگێرێ. ڕۆسته‌ن له‌کاتی پادشایه‌تیی به‌همه‌ن، به‌ده‌ستی شه‌غادی برای خۆی کوژرا.

کاوه‌و منداڵانی
کاوه‌ یێکێکه‌ له‌نێو بنه‌ماڵه‌کانی پاڵه‌وانانی ئێران. بنه‌ماڵه‌ی کاوه‌ له‌سه‌ره‌تای کاردا له‌ گوندێکی ئیسفه‌هان نیشته‌جێ بوون. کاوه‌ دووکوڕی به‌ناوی قاڕن‌و قوباد هه‌بوون که‌ به‌ده‌ستی زه‌ححاک کوژراون‌و مێشکی سه‌ریان کراوه‌ته‌ مه‌ڵحه‌می برینی سه‌ر شانه‌کانی ئه‌و پادشا بێبه‌زه‌یی‌و سته‌مکاره‌. کاوه‌ پاڵه‌وانی سه‌رده‌می فه‌ره‌یدوون‌و ئیره‌ج‌و مه‌نووچێهرو نه‌وذه‌ره‌. پێشتر چیرۆکه‌که‌مان باسکرد. چه‌رمی پێشبه‌ندی به‌ناوی دره‌فشی کاویانی (گائوش – دره‌فشه‌
Gaush – Drefsha) ناو براوه‌.

کوردستان له‌ دینه‌کاندا
کتێبی یێکه‌می مووسا له‌ سووڕه‌تی 2 ئایه‌تی 8 – 51 ده‌ڵێ: خوا باخچه‌ی خۆی له‌ ڕۆژهه‌ڵات له‌ ”ئێدێن
Eden“ سازکردو مرۆڤی چاکردو له‌وێی نیشته‌جێ کرد. پاشان ڕووبارێک بۆ ئاودانی باخچه‌که‌ له‌ناو ”ئێدێن Eden“ ده‌رکه‌وت‌. چۆمه‌که‌ بوو به‌ چوار لک؛ پایشۆن (Pishon)، گایهۆن (Pishon)، دیجله‌ (Tigris)، فۆڕات (Euphrates). خوا مرۆڤی له‌ناو باخچه‌ی ”ئێدێن Eden“ نیشته‌جێ کرد تا چاوه‌دێریی بکات. (ئه‌ستێر)ی شاژن که‌ گه‌لی خۆی له‌ مردن ده‌رباز کرد، له‌کوردستان بوو. ئه‌و هێنده‌ی نه‌مابوو گیانی خۆی له‌وڕێگایه‌دا بدۆڕێنێ. ئه‌ڤین‌و خۆشه‌ویستیی شاژن ئه‌ستێر بۆ خواو گه‌لی خۆی، وای لێکرد له‌مردن سڵ نه‌کا. ئه‌و کوتی ئه‌گه‌ر ‌مردنی من گه‌له‌که‌م ڕزگارکا، ئاماده‌م خۆی بۆ فیدا که‌م. به‌ زاڵبوون به‌سه‌ر ترسی خۆیدا، داوایه‌کی له‌ شاکرد، که‌ ببێته‌ هۆی ڕزگاریی نه‌ته‌وه‌که‌ی.

گۆڕی زۆر پێغه‌مبه‌ران‌و له‌وانه‌: ناهووم، هه‌باکووک، دانیال، یوونس‌و نووح، له‌ کوردستانن. زۆر چیرۆکی سه‌رنج ڕاکێشی دیکه‌ له‌ ئینجیلدا هه‌ن که‌ له‌ کوردستان ڕوویان داوه‌. له‌ چیرۆکی ناهوومدا - سووڕه‌تی 3، ئایه‌تی 7 ده‌ڵێ: نه‌ینه‌وا به‌ده‌ستی میدیا وێران ده‌کرێ‌و ئه‌وه‌ به‌دروستی ڕوویدا. دیسان له‌ کتێبی پێغه‌مبه‌ر جه‌ره‌میادا 51 – 11، هاتووه‌ که‌ میدی‌یه‌کان ده‌ست به‌سه‌ر بابلدا ده‌گرن‌و وێرانی ده‌که‌ن‌و ئه‌و پێشبینی‌یه‌ش جێبه‌جێ بوو. له‌ کتێبی دانیاڵ سووڕه‌تی 5 ئایه‌تی 7دا ده‌ڵێ: ئه‌و پێغه‌مبه‌ره‌ مه‌زنه‌ کوتی مادو فارس ده‌بنه‌یێک‌و مه‌زنترین ئیمپه‌راتوورییه‌ت داده‌مه‌زرێنن. تۆفانی نووحیش هه‌روه‌ها له‌ کوردستان ڕوویداوه‌، که‌ له‌به‌شێکی دیکه‌دا ده‌چینه‌وه‌ سه‌ری.

به‌ کوته‌ی ته‌وڕات، ئه‌وکاته‌ی ئاسۆڕی‌یان جوویان ده‌ربه‌ده‌رکردن، میدی‌یه‌کان له‌نێو خۆیاندا حاواندیاننه‌وه‌و جێگایان دانێ. کتێبی 2ی پادشایان، سووڕه‌تی 17 ئایه‌تی6 ده‌ڵێ: له‌ ساڵی نۆی پێغه‌مبه‌رایه‌تیی (هووشه‌یا ‌Hoshea) پادشای ئاشوور وڵاتی سوومێری داگیرکر‌د. جووی هه‌موو به‌دیل گرتن‌و له‌ شاری (هالاه‌ Halah)و له (‌گۆزان Gozan)ی سه‌رچۆمی (خاپوور Habor)و شاره‌کانی میدیا نیشته‌جێی کردن.

به‌رده‌نووسێکی سۆمه‌ری‌یه‌کان باسی تۆفانه‌که‌ی نووح ده‌کاو حه‌زره‌تی نووحی به‌ (زیوکیوودۆ)و شوێنه‌که‌ی به‌ (پاتزی) ناو بردووه‌. چونکه‌ کووسی‌یه‌کان به‌ فه‌رمانڕه‌وایان ده‌کوت (پاتزی)و شوێنی گووتی‌یه‌کانیش (زێی کۆیه)‌ بووه‌و ئه‌و تیره‌ی له‌ سه‌رده‌می ئاشووری‌یه‌کاندا له‌وناوچه‌یدا ژیاون، پێ‌یان کوتراوه‌ (زیکۆتۆ)و چونکه‌ تۆفان له‌ خاکی گووتی‌یان هه‌ستاوه‌، به‌وناوه‌دا ده‌رده‌که‌وێ که‌ حه‌زره‌تی نووح ده‌بێ پادشای گووتی‌یه‌کان بووبێ.

گه‌میه‌که‌ی نووح به‌پێی قوڕئانی پێرۆز له‌ کێوی جوودی‌و به‌پێی ته‌وڕات له‌ ئارارات نیشتووه‌، که‌ هه‌ردووک لا نیشتمانی کوردان ده‌گرنه‌وه‌. هێندێ کێوی جوودی‌و ئارارات به‌ یێک ده‌زانن، که‌چی ئه‌و دووکێوه‌ لێک دوورن‌و هه‌رکام له‌ شوێنێکی کوردستان (ئارارات له‌ سنووری ئێران‌و تورکیه‌و ئه‌رمه‌نستان‌و جوودی له‌ باکووری مووسڵه).

کتێبی ناحووم به‌ڕونی‌و به‌باشترین شێوه‌ دیمه‌نی شاری نه‌ینه‌وا له‌کاتی گیرانیداو ڕووداوه‌کانی ئه‌وڕۆژانه‌ی مانگی ئووتی ساڵی 612ی پ.ز ده‌گێڕێته‌وه‌و هه‌ستی گه‌لانی دیلی ئاشوور له‌وکاته‌دا به‌یان ده‌کا ”خوداوه‌ند له‌باره‌ی تۆدا فه‌رمانی داوه‌ که‌ جارێکی دیکه‌ هیچ وردیله‌یه‌ک به‌ناوی تۆ نابێ‌و خواکانت، بوته‌داتاشراوو خواده‌ستکرده‌کانت تێک ده‌شکێنم‌و گۆڕت بۆ هه‌ڵده‌قه‌نم، چونکه‌ که‌نه‌فت بووی. ئێستا کوێستانی‌یانی مزگێنیده‌ر که‌ ئاسایش‌و له‌شساغی ده‌گه‌یێنن.... سه‌ری زۆردارانی وی سووربووه‌و شه‌ڕوانانی جلکی سووریان پۆشیوه‌و حاره‌به‌کان له‌ڕۆژی شانۆدا ده‌دره‌وشان‌و نێزه‌کان وه‌جۆڵه‌که‌وتوون. حاره‌به‌کان شێتانه‌ له‌ شه‌قامه‌کاندا ده‌ئاژۆن‌و له‌ گۆڕه‌پانه‌کاندا وێک ده‌که‌ون. وه‌مه‌شخه‌ڵان ده‌چن‌و وه‌ک برووسکه‌ تێده‌په‌ڕن. ئه‌و شه‌ڕوانانی به‌ناو بانگ ده‌کاو ئه‌وان به‌ڕۆیشتنه‌وه‌ ده‌خوشن‌و بۆلای شووره‌ی شار پێ هه‌ڵده‌بڕن‌و مه‌نجه‌نیقه‌که‌ی سازده‌که‌ن. ده‌رگای چۆمه‌کان ده‌کرێته‌وه‌و کۆشکی ده‌شواته‌وه‌. عه‌زم جه‌زم بووه‌. نه‌جیب به‌دیل ده‌گیرێ‌و پاڵه‌په‌ستۆده‌درێ‌و که‌نیزانی وه‌ک کۆتران ده‌گرین‌و ده‌ناڵێنن‌و سینگیان ده‌کوتن. نه‌ینه‌وا له‌ کۆنه‌وه‌ وه‌ک گۆمێکی مه‌ند بوو و ئێستا ئاو به‌خوڕڕه‌م ده‌ڕوا. له‌سه‌ره‌خۆ! له‌سه‌ره‌خۆ! به‌ڵام که‌س ئاگای لێ‌نیه‌. زێوه‌کانیش تاڵان که‌ن. زێڕه‌کان به‌تاڵان به‌رن. پاشه‌که‌وته‌کان بڕانه‌وه‌یان بۆ نیه‌. پڕه‌ له‌ هه‌رچه‌شنه‌ کاڵایه‌کی به‌نرخ....“

”وه‌ی له‌ شاری خوێن که‌ لێواولێوه‌ له‌ فرێوو تاڵان‌و خووی دڕندانه‌ی لێ دوورناکه‌وێته‌وه‌! ده‌نگی شێللاق‌و جیڕه‌جیڕی تۆپی حاره‌به‌و ده‌نگی سمی ئه‌سپی تاودراوو حاره‌به‌ی به‌له‌ز؛ سواران هێرش دێنن‌و بریقه‌ی شیران دێ‌و نێزه‌کان ده‌دره‌وشێنه‌وه‌. هه‌ر ئێستا کوژراو زۆرن‌و که‌لاک بوونه‌ته‌ ته‌پۆڵکه‌. له‌ش نابڕێنه‌وه‌و وه‌له‌شی کوژراوان ده‌که‌ون!“

”(ئه‌وه‌) له‌به‌ر ئه‌و ژنه‌ زیناحکاره‌ جوانه‌یه‌ که‌ گه‌لانی بۆ زیناحی خۆی‌و هۆزه‌کانی بۆ ئه‌فسوون‌و جادووی خۆی فرۆشت. یه‌هوه‌ی سه‌بایووت ده‌ڵێ ئێستا من له‌دژی تۆم‌و دامێنت هه‌ڵده‌دڕم‌و ڕووتیت به‌ گه‌لان‌و پادشایه‌تی‌یه‌کان‌و ڕیسوایی‌یه‌که‌ت به‌وان نیشان ده‌ده‌م‌و پیساییت پێداده‌پڕژێنم‌و که‌نه‌فتت ده‌که‌م‌و له‌هه‌موو جیهاندا سووکت ده‌که‌م....“

”... له‌کوێ ڕا دڵنه‌واییکه‌رێکت بۆ بێنم؟ مه‌گه‌ر تۆ له‌ فیف ئاموونی‌یان باشتری... مه‌گه‌ر ئه‌وانیش ڕێگای کۆیله‌تی‌و دوورکه‌وتنه‌وه‌یان نه‌که‌وته‌به‌رو منداڵه‌کانیان له‌سه‌ر هه‌ر کۆڵانێک بریندار نه‌ده‌کران‌و بۆ مه‌زنانیان پشکیان نه‌داویشت‌و نه‌جیبانیان به‌ زنجیر نه‌به‌ستبوونه‌وه‌؟ ....“

”تۆش (هه‌ر وه‌ک وان) بێهووده‌ تێده‌کۆشی له‌ حاستی دوژمنانتدا هێز بدۆزی‌یه‌وه‌!...“

”گه‌لی خۆت ببینه‌ که‌ هه‌ر ژنه‌کانیان لێ‌‌ماونه‌ته‌وه‌! ده‌روازه‌کانی وڵاته‌که‌ت به‌سه‌ر دوژمنان دا کرانه‌وه‌و، شه‌وه‌ژه‌نی ده‌رگاکانت بوونه‌ته‌ خۆراکی ئاگر. بۆ ئه‌وه‌ی به‌رگه‌ی گه‌مارۆ بگری ئاو بێنه‌، قه‌ڵاو برجه‌کانت قایم که‌، بچووه‌ نێو  لیته‌، قوڕێ بشێله‌، قالبه‌ خشته‌کانت چاکه‌وه‌! هه‌ر لێره‌ ئاگر ده‌تسووتێنێ‌و شمشێر ده‌تمرێنێ، وه‌ک کللۆ ده‌تکاته‌ خۆراکی خۆی هه‌رچه‌ندیش وه‌ک کللۆ بێئه‌ژمار بی...“

”ئه‌ی پادشای ئاشوور شوانه‌کانت خه‌وتوون‌‌و شه‌ڕوانانت پاڵیان داوه‌ته‌وه‌و خه‌ڵکه‌که‌ت به‌کێواندا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌و که‌س نیه‌ کۆیان کاته‌وه‌... هه‌رکه‌س ناوبانگی (کاره‌ساته‌که‌ت) ده‌بیسێ چه‌پڵه‌ لێده‌دا، چونکه‌ که‌س نیه‌ له‌ خراپه‌ی به‌رده‌وامت له‌مه‌ترسیدا نه‌بووبێ.“

پاش دابه‌شکردنی میراتی ئاشوور، بۆ ماوه‌یه‌کی نێوان ناخۆشی که‌وته‌و نێوان بابل‌و ماد. گه‌لانی بنده‌ستی بابل چاوی هیوایان ده‌و کێشه‌یه‌ بڕیبوو، ئه‌رمیای نه‌بی له‌وباره‌وه‌ ده‌ڵێ: ”خوداوه‌ند ده‌ڵێ، من ته‌واوی گه‌لانی گه‌وره‌ی وڵاتی باکووری له‌دژی بابل هان ده‌ده‌م. ئه‌وان له‌ قه‌راخ وێ ڕیز ده‌به‌ستن‌و ده‌یگرن. ئه‌وان شه‌ڕکه‌رانێکی به‌ئه‌زموونن‌و تیره‌کانیان به‌فیڕۆ ناچێ. که‌لده‌ داگیر ده‌کرێ‌و داگیرکه‌رانی تێرده‌بن.“

”گه‌لێک له‌ باکووره‌وه‌ دێن، خه‌ڵکێکی زۆرن‌و پادشاگه‌لی زۆر له‌هه‌موولای جیهان‌ڕا هه‌ستاونه‌وه‌. که‌وان‌و زه‌رگی (کیدوور)یان پێ‌یه‌، بێبه‌زه‌یین‌و لێبووردنیان نابێ. ده‌نگیان وه‌ک ده‌ریا ده‌خرۆشێ. ئه‌سپان تاوده‌ده‌ن، وه‌ک له‌شێکن، له‌ شه‌ڕی دژی تۆ، ئه‌ی کچی بابل! پادشای بابل ناوبانگی بیستن‌و ده‌ستی شل بوون‌و خه‌م دایگرت‌و وه‌ک ژنی له‌سه‌ر زان پێچان ده‌خوا....“

”ئاڵایان له‌سه‌ر زه‌وی هه‌ڵده‌ن، له‌نێو گه‌لاندا که‌ڕه‌نا لێده‌ن! له‌دژی ئه‌و‌ (بابل) ئۆمه‌تان ئاماده‌که‌ن. پادشایه‌تی‌یه‌کانی ئوورارتوو و مانناو ئیسکیت (ئه‌شکه‌ناز)ی له‌دژی وه‌خۆخه‌ن، سه‌رۆکان له‌دژی وی دامه‌زرێنن‌و ئه‌سپان وه‌ک کللۆ بۆشه‌ڕ ئاماده‌که‌ن. گه‌لانی له‌دژی ئاماده‌که‌ن، پادشایانی مادو سه‌رۆکانی هه‌رێمه‌کانی‌و ته‌واوی فه‌رمانڕه‌وایان‌و جێنشینه‌کان‌و هه‌موو سه‌رزه‌مینه‌که‌ی.“ 

شه‌رع‌‌‌و آمۆژگاری‌یه‌کانی یه‌هوود له‌ کۆتایی سه‌ده‌ی شه‌شه‌م نووسران.

سه‌رچاوه‌کان:

1- تاریخ ده‌هزارساله‌ ایران جلد اول از پیدایش آریاها تا انقراض پارتها، نویسنده‌ عبدالعظیم رضائی، چاپ عهارم، بهار 1362، چاپ اقبال و مروی، ص23 تا 91

2- ایرانویچ، دکتر ابراهیم فره‌و‌شی، ص69 - 113،

3- تاریخ تطبیقی باستانی ایران تاخاتمة شاهنشاهی داریوش سوم، نگارش کیوس باوند، انتشارات گوتنبرگ ، ص 64

4- قصه‌های شاهنامه‌، ساسان فاطمی، انتشارات کورش، جلد1، چاپ دوم، 1369

5- داستان رستم، نگارش سیروس جمالی، مؤسسة عطائی، تهران، 1372، ص 28 تا61

6- ضحاک، از شاهنامة فردوسی، به‌ اهتمام محمد قاسم صالح رامسری، انتشارات امیرکبیر، 1364،‌ په‌راوێزی لاپه‌ڕه‌ 14

7- تاریخ ریشة نژادی کرد احسان نوری 1567؟مادی/کردی - 1333 شمسی چاپخانة سپهر، ص29 – 79

 

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.