Ö:: پانۆڕاما. زنجیره‌ی حه‌فته‌م

نووسینی: فـه‌هـد گـرده‌وانـی

پانۆڕاما. زنجیره‌ی حه‌فته‌م
هه‌رجاره‌ی ده‌ینووسێت
یه‌که‌م... مان گرتن... بۆ ئیسماعیل به‌رزنجی برا...ئه‌وا ووشه‌کانت، په‌یڤه‌کانت بۆ مان ده‌گرن و باسی نه‌بوونی گاز و نه‌فت[نه‌وت] و به‌نزین و ئاو ناکه‌ن. ئه‌وا بۆ باسی کوڕه‌ گه‌نج و کچه‌ گه‌نج و خه‌مخۆره‌کانی ناو تاکسی ناکه‌یه‌ت بزانی له‌چ باری ده‌رونی ده‌ژین. باسیان ناکه‌یت چه‌ند ساڵه به‌ ده‌سگیران و‌ بۆیان ناکرێت زه‌ماوه‌ند بگێڕن و ژووره‌کیان وه‌گیرناکه‌وێ بۆ ئه‌وه‌ی شه‌وی هه‌نگوینی تێدا ببه‌نه‌ سه‌ر. ئه‌وا بۆ مان ده‌گری، ئه‌ی کێ ده‌رباره‌ی هه‌ژارانی سه‌یداوه‌ و سێتاقان و کوران و ته‌یراوه‌ بنووسی، منداڵان‌ به‌و زستانه‌ به‌ پێخواسی قوڕ وچڵپاوی پایه‌ته‌خت ده‌شێلن و ئێوارانیش ماڵه‌کانیان له‌به‌ر نه‌بوونی نه‌فت ساردوسڕه‌. بۆ نانووسی و مان ده‌گری براکه‌م، ئه‌ی کێ ده‌رباره‌ی ئه‌و گه‌نجانه‌ بنووسی که‌ خۆکوژیان کردۆته‌ پیشه‌ و له‌ شه‌وی ڤاڵانتاین خۆیان ده‌که‌نه‌ قوربانی. ئه‌و کچه‌ چاو ره‌شانه‌ کێ ده‌رباره‌یان بنووسێ کاتێک جه‌سته‌ی خۆیان له‌به‌ر داب و نه‌ریتی دواکه‌وتوو، ده‌که‌نه‌ خه‌ڵووز. بۆ مان ده‌گری و بۆیان نانووسی ئه‌و قه‌ڵه‌مه‌خۆفرۆشانه‌ به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران بۆ ئه‌وه‌نده‌ هیچ و پوچن و هه‌ر به‌سه‌روگێلاکی گه‌نده‌ڵی و دزوجه‌رده‌ هه‌ڵده‌ده‌ن. بۆ نانووسی کامه‌ شاعیری خاوه‌ن هه‌ڵوێست ده‌بێ سروودی نیشتمانی بنووسی و کامه‌ شاعیر ده‌بێ مارشی کوردی دابنێ. که‌ی ده‌نووسی، ئه‌و گرانی یه‌ی بازاڕ له‌به‌رژه‌وه‌ندی کامه‌ هاوڵاتی یه‌ که‌ ده‌بێ رۆژانه‌ باجه‌که‌ی بدات. کێ به‌بیریان بهێنیته‌وه‌ ئه‌و هه‌موو بڵنگۆیانه‌ی مزگه‌وت له‌به‌رژه‌وه‌ندی کی یه‌ به‌بێ یاسا فه‌توای کوشتن و قه‌تلوعام راده‌گه‌ینن. کێ پارێزگاری له‌و که‌سانه‌ بکات که‌ ته‌نها قه‌ڵه‌مه‌کانیان پشت و په‌نایانه‌. بۆ مان ده‌گری و زیز ده‌بی، ئه‌ی کێ بۆ دایکه‌ شه‌هیده‌کان بنووسی که‌ خوێنی رۆڵه‌کانیان به‌ فیڕۆ ده‌ڕوات ئه‌گه‌ر بێت و که‌رکوک نه‌خرێتهوه‌‌ سه‌ر‌ کوردستان. کێ بنووسی شه‌قاوه‌کانی هه‌ولێر که‌خۆیان کردووه‌ به‌ پیاوانی ده‌سه‌ڵاتدار و چه‌کدار خه‌ڵک له‌سه‌ر هیچ ئیهانه‌ نه‌که‌ن و جارجاره‌ش به‌ قوربانی گولله‌ی نه‌که‌ن.‌ سمه‌ گیان بنووسه‌ ،بنووسه‌،بنووسه‌، نووسین مه‌زه‌ی روحیه‌تی راستگۆیی و وه‌فاداری یه‌ بۆ ئه‌و میلله‌ته‌ به‌سته‌زمانه‌.

دووه‌م...په‌یمانی مه‌که‌... هه‌ردوو زل‌هیز فه‌تح و حه‌ماس له‌ ژێر چاودێری پاشای سعودیا عه‌بدوڵلای کوری عه‌بدولعه‌زیز. ئاگربه‌ستیان راگه‌یاند و رێکه‌وتنی مه‌که‌یان مۆرکرد. هه‌ردولا گه‌لێک به‌سه‌ر وگێلاکی خاوه‌نشکۆ پاشا[خوابیپارێزی]یان هه‌ڵدا. ئه‌و رێکه‌وتنه‌ دوایی به‌ فیڕۆ دانی 350 که‌س به‌ری گرت، که‌ له‌ هه‌ردوولا کوژران و له‌خۆڕا بوونه‌ قوربانی ده‌سه‌ڵات.ئه‌وانه‌ شه‌هیدن یان نا ئه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی تازه‌ ئه‌و پێناسه‌یان بۆ داده‌نێت و که‌سوکاریان دڵشاد ده‌که‌ن .ئه‌گه‌رچی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ هه‌تا ئه‌مڕۆکه‌ له‌ملاوله‌ولا رووده‌دا و جارجاره‌ خێزانێک شه‌هیدی لێده‌که‌ویته‌وه‌. ئه‌رێ شه‌ڕی ناوخۆیی کوردستان چه‌ندی به‌کوشتندا و هه‌تا ئه‌مرۆکه‌ ده‌سه‌ڵات بۆ تێکه‌ڵاو نه‌کراوه‌ته‌وه‌‌.

سێیه‌م... ئێران له‌ عێراقدا... هه‌موو رۆژ له‌ به‌غدا کوژرا و بریندار هه‌یه‌.سونه‌ بۆخۆی شیعه‌ی ده‌کوژی و شیعه‌ش سونه‌ قڕ ده‌کات. هه‌ندیک جار ده‌ڵێن با به‌غدا بۆیه‌ک مه‌زهه‌بی بێت، ئه‌و هه‌موو سونه‌یه‌ رووبکه‌نه‌ کوێ، [ئه‌عزه‌می] یه‌ ناوی ببێته‌ چی. ئه‌ی ئه‌و شیعانه‌ روو له‌ کوێ بکه‌ن و [کازمیه]‌ ببێته‌ چی . کریستیان و کورد و سابئه‌ و ئه‌وانه‌ی تر روو له‌کوێ بکه‌ن .ئێران به‌ که‌یفی خۆی به‌ناو که‌وتووه‌ و ده‌ستی ده‌ڕوا.سیاسه‌تی [ئاگره‌سووره‌ له‌من دووره‌] په‌یڕه‌و ده‌کات ویارمه‌تی گروپ وکه‌سانی جۆراوجۆری خۆی ده‌دات.سه‌رۆککۆمار ده‌چیته‌ تاران داوای چی ده‌کات ئه‌وا ئاشکرا نی یه‌.ده‌گه‌ڕێته‌وه به‌غدا،‌ ئێرانی به‌ناوی جاسووسی له‌ عێراق ده‌سگیر ده‌کرێن و ریز له‌ زیاره‌تی سه‌رۆک ناگرن. له‌ هه‌ولێر و سلێمانیش کاری جاسوسی خۆیان ده‌که‌ن. سه‌رۆکی ده‌عوه‌ ومه‌جلیسی ئه‌علی و له‌شکری مه‌هدی زیاره‌تی تاران ده‌که‌ن و داوای یارمه‌تی ده‌که‌ن. ئێران هه‌ر گوێش به‌و ده‌نگانه‌ نادات که‌داواده‌کات ده‌ست بکێشیته‌وه‌.ده‌ڵێن له‌ به‌سرا هه‌نوکه‌ زمانی فارسی گڤه‌ی دێت.ته‌یاری دینی ئیسلامی چ جیاوازی یه‌کی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ [القاعده‌]. ئه‌گه‌ر سه‌یری خیتاباتی دینی سیاسی بکه‌یت ده‌رباره‌ی مافی ئافره‌ت و بوونی ئافره‌ت چ جیاوازی یه‌ک به‌دی ده‌کرێت له‌ هه‌ردوو ئایدۆلۆژیایی دینی شیعه‌ و سونه‌ یا ئه‌و گروپانه‌ی خۆیان به‌ لایه‌نی القاعده‌ و الشیعه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌. ئایا یه‌ک بیروباوه‌ر و یه‌ک ئایدۆلۆژیا نی یه‌ به‌تایبه‌تی بۆ ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بگرنه‌ ده‌ست.هه‌نوکه‌ کوردستان ده‌نگدان و هه‌ڵبژاردن بکات خه‌ڵکی له‌ پێناوی په‌یداکردنی نان و خۆشگوزه‌رانی به‌ مه‌عیده‌ی ده‌نگده‌ دات یان به‌ مێشکی. ئایا داواده‌کات حیزبێک زگی تێر بکات و ئاو و کاره‌بای بۆ دابین بکات یان فکر.له‌ فه‌له‌ستین خه‌ڵکی به‌ مه‌عیده‌ ده‌نگیان بۆ حه‌ماس دا پاش ئه‌وه‌ی فه‌تح تێری نه‌کردن و تووشی ده‌سه‌ڵاتی دزی و باری ئابووری خراپ هات.ئه‌وه‌ حه‌ماسه‌ له‌ پێناوی مانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی واز له‌و دروشمه‌ ره‌نگاوره‌نگانه‌ ده‌هێنی که‌ جاران له‌ فه‌رهه‌نگی دانه‌بوو دان به‌ بوونی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل دابنێت.گه‌ل که‌ توشی برسیاتی هات دیاره‌ بۆ پڕ کردنی مه‌عیده‌ی هانا ده‌باته‌ حیزبه‌ دیینیه‌کان.کوردستانیش به‌وشێوه‌یه‌ ژیان به‌ڕێ بکات دیاره‌ وه‌زعی له‌ فه‌تح باشترنابێت.

چواره‌م... مردنی نادیار... ئانا نیکۆڵ سمیث یه‌که‌مجار وه‌کو فۆتۆمۆدێل خۆی نیشاندا. پاشان وه‌کو کچێکی گه‌نج و ته‌مه‌ن بیستوهه‌ندێک شووی به‌ ملیونێری هه‌شتاوهه‌ندێک ساڵ کرد و پاشی ساڵێک و هه‌ندێک بووه‌ خاوه‌نی کۆمه‌ڵێک ملیون دۆلار. ئه‌و مێردکردنه‌ له‌پێناوی پاره‌بوو نه‌ک خۆشه‌ویستی. ئانا که‌ کێشی چووه‌ سه‌ر و سه‌دوئه‌وه‌نده‌ کیلۆیه‌ بوو تووشی ده‌ردی ده‌روونی هات. که‌وته‌‌ گه‌ڕان به‌دوای چۆن ئه‌و که‌له‌شه‌ جوانه‌ی بیهێنیته‌وه‌ خواره‌وه‌. بووه‌ هۆی خۆ خه‌ریک کردنی داوده‌رمانی خۆ لاوازکردنه‌وه‌. له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا سی وئه‌وه‌نده‌ کیلۆیه‌ی هاته‌خوارێ و هه‌وڵی دا بێته‌وه‌ دۆخی جاران. ئه‌و کچه‌ شۆخه‌ له‌ میوانخانه‌یه‌کی فلۆریدا مرد و کچێکی پێنج مانگانه‌ی به‌ناوی دانیالینا له‌دوای خۆی به‌جێ هێشت. هه‌نووکه‌ شه‌ڕه‌که‌ له‌سه‌ر ئه‌و منداڵه‌یه‌ که‌ کێ باوکیه‌تی.ره‌حمه‌تی بۆ رابواردن دۆست ویاری گه‌لێک هه‌بووه‌، ده‌ستی خۆی له‌ و ره‌حمه‌تی خواییه‌ نه‌پاراستووه‌.بۆ ئه‌وه‌ی پاره‌ی منداڵه‌که‌ ببێته‌ به‌شی ئه‌و باوکه، چه‌ند که‌سێک بانگی ئه‌وه‌یان کردووه‌ منداڵه‌که‌ ئی ئه‌وه‌‌.هه‌ندێک وای بۆ ده‌چن گوایه‌ ئانا سپیرمی پیره‌ ملیونیری هه‌ڵگرتبوو، ئه‌و کچه‌ له‌و سپیرمه‌ هه‌ڵگیراوه‌یه‌.دیاره‌ ئانا ده‌یزانی رۆژێک له‌ رۆژان له‌ پێناوی پاره‌ لیی ده‌که‌نه‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ بۆیه‌ ئه‌و منداڵه‌ی له‌ پیره‌مێرد دروست کرد. هه‌تا ئه‌مڕۆ راپۆڕته‌کی ته‌واو ده‌رباره‌ی مردن و منداڵه‌که‌ ده‌رنه‌چووه‌.

پێنجه‌م...ماڵئاوایی...ژنه‌ نووسه‌ری به‌ناوبانگی سوێدی ماریانه‌ فرێدریکسۆن{28/3/1927  ـــ 11/2/2007} له‌ ته‌مه‌نی 79 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. سه‌ره‌تا وه‌کو رۆژنامه‌ نووسێک له‌ رۆژنامه‌کانی رۆژانه‌ و گۆڤاره‌کان ده‌ستی به‌ نووسین کرد. ساڵی 1980 وه‌کو نووسه‌رێک به‌ دیارکه‌وت و رۆمانی [کتابی حه‌وا]ی بڵاوکرده‌وه‌.نزیکه‌ی 17 رۆمانی نووسیوه‌ و بۆ 44 زمانی جیهانی وه‌رگێردراوه‌. شازده‌ ملیون دانه‌ی لێفرۆشتووه‌.له‌ 150 ده‌وڵه‌ت رۆمانه‌کانی بڵاوکراوه‌ته‌وه‌. قوڕبه‌سه‌ری نووسه‌ری کورد هه‌تا کتابێک بڵاوده‌کاته‌وه‌ و هه‌زار دانه‌ی بۆ ده‌فرۆشرێت چاوی دێته‌ پشتی سه‌ری، جارجاره‌ ره‌نجیشی به‌ خه‌ساره‌.

شه‌شه‌م...ئیسرائیل... ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربازی یه‌و داگیرکه‌ریشه‌. خاوه‌نی په‌رله‌مانه‌ که‌ پێی ده‌ڵێن [کنێسیت].هه‌ر جاره‌ی هه‌ڵبژاردن و ده‌نگدان ده‌کرێت، حیزبێکی سیاسی ده‌سه‌ڵات وه‌ده‌ست ده‌ینی و حکومه‌تی وڵات پێک ده‌هێنی .بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی ئیسرائیل هه‌تا ئه‌مڕۆکه‌ به‌رژه‌وه‌ندی باڵای وڵات ره‌چاوکراوه‌ جا ئه‌و حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ چه‌پ بێت یا راست.هه‌ندێک پره‌نسیبی دیموکراسی ره‌چاو ده‌کرێت ئه‌ویش دادگاکردنی سه‌رانی ده‌سه‌ڵاتداره‌ له‌کاتی پێشێل کردنی یاسا. له‌و ماوه‌یه‌ سه‌رۆکی ئیسرائیل به‌وه‌ تاوانبارکراوه‌ ده‌ستدرێژی کردۆته‌ سه‌ر کچان و ده‌بێ دادگایی بکرێت و بکه‌ویته‌ زیندانیش.له‌و وڵاتانه‌ی نزیکی ئیسرئیلن [خزمی خه‌زووری سه‌پانی سه‌رۆکیش] پێشێلی یاسایی ده‌کات و که‌سیش ناوێری بیخاته‌ به‌رده‌می دادگا.سه‌رۆکی ئیسرائیل ناوی موشیه‌ کتساف[کاتساو]ه‌ له‌ 5/12/1945 له‌ شاری یه‌زدی ئێران له‌ دایک بووه‌.ساڵی 1951 له‌گه‌ڵ دایک و باوکی چۆته‌ ئیسرائیل و له‌وێ نیشته‌جێ بوون. له‌ حیزبی [لیکود] کاری سیاسی کردووه‌ و ساڵی 1977 بووه‌ به‌ ئه‌ندامی کنێسیت و ساڵی 1981 له‌ حکومه‌تی مه‌ناحیم بیگین پۆستی وه‌زیری وه‌رگرتووه‌.ئێستاکه‌ش چاوه‌ڕوانی ره‌حمه‌تی زیندانه‌ بۆ ئه‌و ده‌ستدرێژیانه‌ی کردویتیه‌ سه‌ر ئه‌و ئافره‌تانی که‌ له‌  ده‌زگاکه‌ی کاریان ده‌کرد .

حه‌فته‌م...هه‌شتی شوبات‌... رۆژی ره‌شی عێراقه‌ و ده‌سه‌ڵاتداری به‌عسیه‌شۆڤینییه‌کان به‌هۆی کۆده‌تایه‌کی خوێناوی ده‌سه‌ڵاتیان له‌ عێراق وه‌رگرت و سه‌رۆککۆمار عه‌بدولکه‌ریم قاسم[عبدالکریم قاسم]یان له‌ناو برد. سه‌رکرده‌کانی حیزبی شیوعی عیراقی [سه‌لام عادیل و جه‌مال حه‌یده‌ری]یان شه‌هید کرد.  پاش ئه‌و کۆده‌تایه‌و هه‌تا روخانی رژێمی سه‌دام حوسێن،عێراق تووشی سیسته‌می تاقه‌ حیزبی و دیکتاتۆری هات.

هه‌شته‌م...که‌رکوک... که‌رکوک دڵه‌...که‌رکوک قودسه‌...که‌رکوک بووکی کوردستانه‌...که‌رکوک پیرۆزه‌...که‌رکوک هه‌موو کوردستانه‌. له‌جیاتی ئه‌وه‌ی دوو هه‌زار پیاوی یه‌کێتی و پارتی باره‌گای حیزبه‌کانیان له‌ که‌رکوک بپارێزن و خه‌ڵکی شار توشی هێمنی و ئاسایش بکه‌ن . به‌ناو ئه‌و شاره‌ قوڕ به‌سه‌ره‌ ره‌وانه‌ی به‌غدا ده‌کرێن  بۆ ئه‌وه‌ی پارێزگاری له‌ به‌غدا بکه‌ن .به‌غداش هێمن نه‌کراوه‌ و خه‌ڵکی به‌ر ده‌رگای هه‌ردوو باره‌گای حیزب له‌ خۆیان دڵنیانین که‌ی ده‌بنه‌ قوربانی .شاری که‌رکوک به‌و هه‌موو نائارامی یه‌وه‌ چۆن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی حکومه‌تی سلێمانی و هه‌ولێر.

 نۆیه‌م...ته‌ها یاسین ره‌مه‌زان... ئه‌و کورده‌ خۆفرۆشه‌ چووه‌ زبڵدانی مێژوو.کامه‌ سه‌روه‌ری یه‌ بۆ ته‌ها جه‌زراوی که‌ به‌و شێوه‌یه‌ هه‌ڵبواسرێ. مه‌دالیایه‌کی زێڕ یا زیوی به‌ناو نه‌کرێت.به‌عسیه‌ شۆڤینییه‌کان گاڵته‌یان به‌ پاشناوی ده‌هات، بۆیه‌ بریاریان دا پاش ناو به‌کارنه‌هێنرێت و ته‌ها جه‌زراوی بووه‌ ته‌ها یاسین ره‌مه‌زان .خۆی به‌ عاره‌ب ده‌ناسی، ده‌یگووت له‌ شا ده‌ماره‌کانم خوێنی عاره‌بی پێداتێده‌په‌ڕێ. چه‌ندی سه‌رۆک جاش و سه‌رۆک به‌عسی له‌ناو کورد دروست کرد.ئه‌و جێگره‌ی سه‌رۆکه‌ش نه‌کرا قوربانی ئه‌نفاڵ و کیمیاباران وکاولکردنی کوردستان .ئه‌ویش بووه‌ قوربانی کاره‌ساتی دوجه‌یل.جاری پێشوو دادگا بڕیاری دابوو هه‌تاهه‌تایێ له‌زیندان ژیان بباته‌ سه‌ر ،هه‌نووکه‌ بڕیاری دادگا کرا به‌  هه‌ڵواسین و ئه‌ویش هه‌ر بوجلوبه‌رگی عاره‌بی گوێگری بریاری دادگابوو.

ده‌یه‌م...29ساڵ زیندانی... برگیته‌ مونهاوپت له‌ساڵی [1978]ه‌وه‌ له‌ زیندان بووه‌ و له‌و رۆژانه‌ زیندانی بایرن به‌جێ ده‌هێلێت و ده‌بێته‌ مرۆڤێکی ئازاد.ئه‌ندامی رێکخراوی له‌شکری سووری ئه‌ڵمانی بووه‌ و ده‌ستی هه‌بووه‌ له‌و کارانه‌ی بووه‌ هۆی شێواندنی ئاسایشی ئه‌ڵمانیای رۆژئاوا له‌و 30 ساڵه‌ی پێشوو. ئه‌و رێکخراوه‌ به‌ناوی [باده‌رمانیوف]یش به‌ناوبانگ بووه‌ و دژی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری کاره‌کانی جێ به‌جێ ده‌کرد. برگیته‌ مارگریت ئیدا مونهاوپت له‌ 24/6/1949 له‌ راینباری ئه‌ڵمانیا له‌دایک بووه‌. به‌شداری چالاکی یه‌کانی رێکخراوی بادرمانیوفی کردووه‌.له‌ 18ی ئۆکتۆبه‌ری ساڵی 1977 چوارکه‌س له‌ ئه‌ندامانی رێکخراوی له‌شکری سووری ئه‌ڵمانی بڕیاریان دا له‌ زیندانی شتوتگارت خۆیان بکوژن. سێ یان ده‌مرن [ئه‌ندریاس باده‌ر 6/5/1943 ـــ 18/10/1977 ] و [گودرون ئینسلین 15/8/1940 ــ 18/10/1977 ] و [ یان کارل راسپه‌ 24/7/1944 ــ 18/10/1977 ]. به‌ڵام [ئیرمگارد مۆلیه‌ر 13/5/1947 ] له‌ مردن رزگاری ده‌بێت.به‌ر له‌مانه‌ش [ئولریکه‌ ماینهوف 7/10/1934 ـــ 9/5/1976 ] خۆی کوشت .کاروچاڵاکی ئه‌و رێکخراوه‌ له‌ساڵی 1998 ته‌واو بووه‌.

نووسینی: فـه‌هـد گـرده‌وانـی 25/2/2007 ستۆکهۆڵم‌

 سه‌ره‌وه‌. ده‌سپێک.

ئه‌م بابه‌ته‌ چاپ بکه‌!

   ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێکه‌ت بنێره:

© www.giareng.com
All rights reserved 2005.