نووسینی: عه‌زیز شێخانی

 

"باروودۆخی سیاسیی كورده‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، له ژێر ده‌سه‌ڵاتیی كۆماری ئیسلامی ئێراندا"

 

        پێشكه‌ش كردنی نامه‌یه‌كی مایسته‌ر (فوق لیسانس)، له زانستگای ڵاپڵه‌ندی فینله‌ند (به‌شی زانسته ئینسانییه‌كان، بواری پێوه‌ندی نێو ده‌وڵه‌تی). ئه‌م بابه‌ته، به زمانی فینله‌ندی نووسراوه و هه‌ڵگریی كۆمه‌ڵێك زانیاری به كه‌ڵك و سوودمه‌نده بۆ لێكۆڵه‌ره‌وان و خه‌لكانی ئاسایی وڵاتی فینله‌ند. ئه‌م نامه‌یه، به‌م كورته په‌خشانه ده‌ست پێده‌كات:

 

      "من كێم و سه‌ر به چ لایه‌كم؟ ئه‌مه پرسیارێكه، كه ره‌نگه كه‌سێك ئاراسته‌ی خۆی بكات، كه له شوێنی ژیانیی، هه‌ست به غه‌ریبی ده‌كات. ره‌نگه خاوه‌نی هه‌ست و نیستی سه‌یر بێت و واتێبگات، كه خۆی كه‌سێكی دیكه‌یه. له وه‌ڵامی پرسیاری ورووژاو دا ده‌ڵێم: ئه‌من، كه‌سێكی دیكه نیم، هه‌ر خۆم بوومه و ئێستاش هه‌ر خۆمم. ناكرێ به زبری زۆر، تێكه‌ڵی لایه‌نێكی دیكه بكرێم، چوونكه له به‌ر رووناكیی كلتوور و فه‌رهه‌نگی ئێمه دا، سه‌هۆڵ له هیچ رۆنێكدا سوور ناكرێته‌وه. ئه‌گه‌ر هات و لایه‌نێك بیهه‌وێت، ناسنامه‌ی من و ئێمه دیل بكا، ئه‌وا ره‌گ و ریشه‌ی بوونمان، له گه‌ڵ به‌رزای‌یه سه‌ركێشه‌كانی نیشتمانی كوردستاندا لێك گرێدراون. هاواری ئێمه ئه‌مه‌یه: ئێمه كوردین، ئێرانیی نین، عه‌ڕه‌بی عێراقیی و سووریش نین و  به هیچ شێوه یكیش نابینه تورك".

 

‌ مه‌به‌ستی لێكۆڵینه‌وه‌كه تاو توێكردن و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م دوو پرسیاره‌ی خواره‌وه‌یه:

 

١. كۆماری ئیسلامی ئێران، هه‌ڵس و كه‌وتی له گه‌ڵ گه‌لی كورد چۆن بووه؟

٢. كورده‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان مافه‌كانیان به چ شكڵ و شێوه‌یه‌ك داوا كردووه؟

 نووسه‌ری ئه‌م بابه‌ته، له ژێر تیشكیی لێكدانه‌وه‌یكی بابه‌تیانه دا ژێر خانی بابه‌ته‌كه‌ی، له سه‌ر یه‌كپارچه‌یی نیشتمانی گه‌لی كورد داناوه. به سرنجدان به راستییه‌كانی كۆمه‌لگای فینله‌ندی، كه گه‌لی كورد و مێژووی هاوچه‌رخی ئه‌م گه‌له وه‌ك پێویست نازانن، زانیاریی میژوویی زۆری تێدا گۆنجێندراوه. دوو كۆ‌ڵه‌كه‌ی سه ره‌كی بابه‌ته‌كه بریتین، له رابردوو و سه‌ر برده‌ی دوو ناوچه، كه له ناوه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و ئێراندا خۆ ده‌رده‌خه‌ن. بۆ نیشاندانی پێكهاته‌ی سیاسیی و جۆغڕافیایی كوردستان، له به‌شێكی تایبه‌تدا مێژوویی ده‌وڵه‌ته‌كانی زاڵ به سه‌ر كوردستاندا خراوه‌ته روو.

 

          نامه‌كه، له سه‌ر بناخه‌ی تێۆری ناسنامه‌ی سیاسیی داڕێژراوه و هه‌وڵدراوه وێرای باسكردن، له بواری زانستیی ئه‌م تێۆرییه باسێكی تێر و ته‌سه‌ل سه‌باره‌ت به ناسنامه‌ی سیاسیی كورد بكرێت. له داڕشته‌ی به‌شی تێۆری ئه‌م بابه‌تدا، هه‌وڵدراوه به گشتیی، ئاوڕ له ناسنامه‌ی گه‌لی كورد بدرێته‌وه. هه‌ر چه‌نده، بابه‌ته‌كه سرنج ده‌داته سه‌ر رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، له ژێر ده‌سه‌ڵاتیی كۆماری ئیسلامی ئێراندا. ته‌وه‌ری ئه‌سڵی و كاكڵی ناسنامه‌ی سیاسی، له سه‌ر پێوه‌ندی ئێمه و ئه‌وان ده‌دوێت. له درێژه‌ی بابه‌ته‌كه دا، هۆكاره‌كانی مێژوویی نه‌بوونی ناسنامه‌یه‌كی به هێز دێنه به‌ر باس وپێوه‌ندی نێوان كورد و كورد تیشكی ده‌خرێته سه‌ر.

 

         مێتۆدی مێژوویی،وه‌ك مێتۆدی كار كه‌ڵكی لێوه‌رگیراوه. بابه‌تی زانستیی ولێكۆڵینه‌وه ، به بێ مێتۆدێكی تایبه‌تیی، ناتوانێ لێكۆڵینه‌وه بێت. مێتۆد، ده‌توانێ هێندێك جار رۆلی بڕبڕه‌ی پشتی لێكۆڵینه‌وه‌ی هه‌بێت و له وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاره‌كاندا ده‌ورێكی باش بگێڕێت. مێتۆدی كه‌ڵك لێوه‌رگیراو، پشت به كات و قۆناغێكی دیاری كراو ده‌به‌ستێ، كه له‌م لێكۆ‌ڵینه‌وه‌یه دا به دامه‌زرانی كۆماری ئیسلامی ئێران ده‌ست پێده‌كات.  

 

         له پێوه‌ندی له گه‌ڵ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و رژیمی كۆماری ئیسلامیدا، پێوه‌ندی كورد و ده‌وڵه‌ت ها‌تۆته به‌رباس. بارودۆخی پاش هاتنه سه‌ركاری رژیمی مه‌لاكان و هه‌ڵوێستی سیاسیی دامه‌زرێنه‌ر‌ی رژیم دخرێته به‌رباس. له به‌شێكی تایبه‌تدا، ئاوڕێكی گشتی له سیستمی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی زاڵ به سه‌ر رۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا دراوه‌ته‌وه و رێبازی زلخوازانه‌ی نه‌ته‌وه‌ی فارس و ئایینی شیعه و هه‌ڵوستی مێژوویی ئه‌وان به‌رامبه‌ر به كورد روونكراوه‌ته‌وه. بابه‌ته‌كانی وه‌ك، هه‌ڵبژاردنی سیستمی رژیم، پارلمان، وتووێژی نوێنه‌رایه‌تی كورد، فه‌رمانی جیهادی خومه‌ینی به دژی گه‌لی كورد، ده‌وڵه‌تی كاتیی و شكستیی وتووێژه‌كان، تیرۆر كرانی د. قاسملوو ساڵی ١٩٨٩ له سه‌ر مێزی وتووێژ، مردنی خۆمه‌ینی و سیاسه‌تیی نهگۆڕی رژیم پاش مردنی خومه‌ینی و هاتنه كایه‌وه‌ی بزوتنه‌وه‌ی به ناو "چاكه خوازی ئیران" و بزوتنه‌وه‌ی به ناو فه‌رهه‌نگی، له رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و هیتد، له‌و نامه‌یه دا خراونه‌ته روو.

 

          له به‌شی كۆتایی ئه‌م نامه‌یه دا، ئاكامه‌كانی لێكۆڵینه‌وه خراونه‌ته به‌ر باس. به چاوخشاندنێكی گشتی و بنچینه‌ی به قه‌واره و دارشته‌ی مایسته‌ر نامه‌كه دا، هه‌وڵدراوه به شێوازێكی گونجاو پرسیار و وه‌ڵامی ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه به‌رامبه‌ری یه‌ك بخرێنه‌وه. له به‌شی ئاكامدا، نووسه‌ری بابه‌تی "بارودۆخی كورده‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان، له ژێر ده‌سه‌ڵاتی كۆماری ئیسلامی ئێراندا" به روونی ئاماژه ده‌كات، كه كورد خاوه‌نی كێشه‌یه‌كی سیاسی‌یه. مێژووی دوور و نزیكی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست به گشتی و كوردستان به تایبه‌تی، پێشانده‌ری ئه‌م راستییه‌ن، كه كێشه‌ی كورد، كێشه‌یه‌كی نێوخۆیی ولاتانیی ئێران، توركیا، سووریا و عێراق نییه. قۆناغی ئه‌مڕۆی مرۆڤایه‌تی و داهاتووی هاوبه‌شیی هه‌موومان، پاڵپێوه‌نه‌ری لایه‌نی سێهه‌من، بۆ هاتنه مه‌یدان و یارمه‌تیدانی راسته‌قینه‌ی گه‌له ژێر ده‌سته‌كان. رێكخراوی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان و یه‌كێتی ئورووپا ده‌توانن رۆڵی كاریگه‌ر بگێڕن. كورد و بزووتنه‌وه سیاسییه‌كه‌ی ده‌بێت، سه‌رده‌می ئه‌مڕۆی خه‌بات ده‌رك بكات و له قاوغی رابردوو بێته ده‌ر. كورده‌كان، پێویسته شێوازی خه‌باتكردن بگۆڕن وهێڵی تێكه‌ڵبوون، له گ‌ ڵ سیاسه‌تی نێو نه‌ته‌وه‌یی بگرنه به‌ر. رێكخراوی سیاسیی كورد و تاكی كورد، ده‌بێت داهێنانێكی تازه بۆ كاری نوێنه‌رایه‌تی كردنی گه‌لی كورد بدۆزنه‌وه. گه‌لی كورد و ویست و داخوازه‌كانی نابێت به ته‌رازووی هێندێك تاكه كه‌س و رێكخراوی سیاسییه‌وه ببه‌سترێنه‌وه و گه‌لی كورد پێویسته ده‌نگی بوون و مه‌زڵوومه‌ییه‌تی خۆی ئاراسته‌ی هه‌موو لایه‌ك بكات. گه‌لی كورد و تاكی كورد، پێویسته سنووری شووناسی نه‌ته‌وه‌ییان بناسن و به سوود وه‌ر گرتنی سه‌رده‌میانه، له تێكنۆلۆژی و ئامێره‌كانی راگه‌یاندن بناخه‌كانی دامه‌زراندی  نیشتمانی خۆیان دابمه‌زرێنن و به مافه‌ ره‌واكانیان بگه‌ن.

 

                                                                                       ١٣-٠١-٢٠٠۵