كاریگه‌ری ئابووری و ژنانی فیمنست.

 

كازیوه ساڵح

 

ژیان به شیوه‌یه‌كی گشتی به پێی  یاسا سروشتیه‌كان ده‌گوزه‌رێنن ، به‌ڵام هه‌میشه مرۆڤ هه‌وڵ و كۆششه‌كانی له چوارچیوه‌ی یاسا كومه‌لایه‌تی و سیاسی و ئابوریه‌كاندا چڕ ده‌كاته‌وه ، به هه‌موو پیوه‌ره‌كانیش هیچ جوڵه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی ناچێته پێشه‌وه به بێ جوڵه‌ی ئابووری به هێز یان لانی كه‌م گونجاو ،كه‌واته هه‌ر چالاكیه‌ك جوڵه‌ێ ئابووری نه‌بێت به پاڵپشتی ئیفلیجه  ، هه‌ر بواری ئابووریش ده‌ست نیشانی ده‌كات كه ئابووری نه‌ته‌وه‌یی واته یه‌كه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی یان كومه‌ڵ به گشتی  كه ده‌بێت به ته‌واوكه‌ری كه‌سایه‌تی نه‌ته‌وه و له‌ویوه كۆمه‌ڵ به سه‌رجه‌م لاشه‌كه‌ی و تاكیش به خوێنبه‌ره‌كانی ...به‌و پێییه ئه‌گه‌ر تاكێكێی كۆمه‌ڵ له رووی ئابوریه‌وه  بێ توانا بوو خوێنبه‌رێكی ئه‌و له‌شه كه نوێنه‌ری سه‌روه‌ری و قه‌واره‌یی نه‌ته‌وه‌ییه نه‌خۆشه ، ئه‌گه‌ر گروپێكی بێ ده‌رامه‌ت بوو واته ئه‌ندامێكی له‌شی ئه‌و جه‌سته‌ییه نه‌خۆشه ، ئه‌ی ئه‌گه‌ر نیوه‌ی كۆمه‌ڵه‌كه‌ی كه ژنه ‌‌هه‌ژار و بێ ده‌رامه‌ت و نیوه‌كه‌ی تریشی كه پیاوه له سێ به‌ش دوو به‌شێ هه‌ژار بێت چ له‌و جه‌سته كڵۆڵه ده‌قه‌ومێت ، كه دیاره ئه‌و كاره‌ساته‌ی لێ ده‌كه‌وێته‌وه كه ببێت به خاوه‌نی له‌شێكی داڕزاو و نه‌خۆش كه ئومێدی له‌ش ساغی لێ نه‌كرێت .

                 وه‌كو هه‌میشه‌ش ده‌گووترێت ئه‌قڵی ساغ له له‌شی ساغه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرێ ، له‌م هاوكێشه‌دا ئه‌گه‌ر ژن نیوه‌ی هه‌ر نه‌ته‌وه‌و كۆمه‌ڵێك بێت ئه‌وا به پێی ئاماره‌كانی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان رێژه‌ێ ژنانی كورد چوار به پیاوانه ، جگه له‌وه‌ی رێژه‌ی  قه‌یره‌یی و بێوه‌ژنی  له ناو كوردا هه‌مان راستی ده‌سه‌لمێنێت ، به‌و پێ یه ئه‌گه‌ر ئه‌و به‌شه‌ی كورد كه پێك هاتووه له پیاو هه‌مووشیان ئاستی ئابوریان له لوتكه‌دا بێت ، ناتوانێت ئه‌و ته‌رازووه لاسه‌نگه‌ی كۆمه‌ڵی كوردی راست بكاته‌وه‌ ، و ته‌نانه‌ت ئه‌و ئاماره‌ش به هه‌ڵه بژمێرین و نه‌ڵی‌ سێ به‌ش ئه‌وا له باشترین حاڵدا دوو به‌شی كۆمه‌ڵی كوردی كه ژنه له لوتكه‌ی هه‌ژاریدا ده‌ژین به‌وانه‌شه‌وه كه  خاوه‌نی مووچه و باخه‌ڵی خۆیانن دیسان گیرۆده‌ی ده‌ردی هه‌ژارین ، چونكه له ئاستی مووچه‌ی فه‌رمانبه‌ری كه خواستی هیچ مرۆڤێك ناهێنێته دی جگه له هه‌ندێ پێداویستی زۆر سه‌ره‌كی له كاتێكدا زۆربه‌ێ ژنان  به‌و بره پاره‌ كه‌مه ئه‌ركی بژێوی ژیان و خێزانی كه‌وتووه‌ته سه‌ر شان ،  هێج قازانجێك له‌و پاره‌یه ناكات بۆ خواسته تایبه‌تیه‌كانی خۆی یاخود قازانجێكی زۆر رێژه‌یی و كه‌می لێ ده‌كات چونكه ئه‌رك و نه‌بوونی له‌ به‌ڕ تر هه‌یه له خواستی خۆی . ئه‌گه‌ر  سه‌بووری خه‌ڵكیش به‌وه بدرێته‌‌وه كه  مووچه‌ هه‌ندێك زیاد كراوه ، ئه‌وه هیچ كات دادی خه‌ڵكی كورد و ژنی كوردی نه‌داوه ، چونكه له گه‌لیدا نرخی شمه‌ك به تایبه‌‌ت كرێ خانوو بووه به ئاگر ده‌ستی هه‌ژارانی كوردستانی پێدا چزاوه ، كه ئه‌ڵێم خانوو ئاشكرایه زۆربه‌ێ خێزانه بێوه‌ژن و هه‌ژاره‌كانی كوردستان كرێ چین و هیچ كاتێك له كاتی گۆڕینی دراو و به‌رزبونه‌وه و پێچه‌وانه‌كه‌ی هیچ حسابێك بۆ خه‌ڵكی هه‌ژاری كورد نه‌كراوه ،به پێی خواست و به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی كۆمپانیا و كاره بێگانه‌كان هێنراوه‌ته ناو شاره‌كانه‌وه و له ناو جه‌رگه‌ی شاردا ساختمان و خانووه گه‌وره‌كانه به پاره‌یه‌كی خه‌یاڵی ده‌گرن و ئیتر ئه‌و مامه‌ڵه‌و سه‌ودای ئه‌وان ده‌ەبێت به ژیانی خه‌ڵكی كوردستان و سیستمی به كرێ دان ، به بێ یه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته و حكومه‌ته هیچ حسابێك بۆ ڕاده‌ێ هه‌ژاری و خه‌ڵكی هه‌ژار له كوردستاندا بكات ......

                 له ڕووی بازرگانی ئازادیشه‌وه ته‌نها نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه ژنی بازرگانی نیه و تا ئیستا ژنێكی تێدا نیه به مۆڵه پاره‌ی زۆر مامه‌ڵه بكات و قازانج بكات كورده ، ژنی كورد له‌م ڕووه په‌رداخه‌كه‌ی به ته‌واوی به‌تاڵه نه‌ك نیوه به‌تاڵ ، سه‌یر له‌وه‌دایه ته‌نها نه‌ته‌وه‌یه‌كه شه‌رم ده‌كات هه‌وڵی نیوه‌ كردنی بدات نه‌ك پڕ كردنی . ته‌نانه‌ت وڵاتێكی وه‌كو سعودیه‌ی عه‌ره‌بی كه هه‌تا ئێستا شۆفێری بۆ ژن یاساغه ، به‌ڵام ژووری بازرگانی ژنانیان و رێژه‌ی ژنانی بازرگانیان له هی ووڵاتانی دی گه‌وره‌تر و زیاتر ، هه‌ر ئه‌و ژنانه‌ش هاوكاری مادی چه‌ندین ماڵپه‌ڕی ژنانه‌ و سه‌نته‌ری ژنانه ده‌ده‌ن له كاتێكدا حكومه‌ته‌كه‌یان هاوكاری كردن و هه‌بوونیان ڕ‌ه‌ت ده‌كاته‌وه ، به‌ڵام هیچ حكومه‌تێك ناتوانێت دژی پرۆژه‌یه‌ك بوه‌ستێ كه كۆمه‌ڵی بازرگان و خه‌ڵكی خاوه‌ن پاره‌ێ له پشت بێت . به‌ڵام له ناو كوردا ئه‌و به كارێكی نه‌شیاو دوور له داب و نه‌رێت ده‌ژمێردرێت ، راسته له ناو كوردا هه‌ژار به هه‌ژاری و هه‌ژارتر ده‌مێنێته‌وه ، ته‌نانه‌ت ژنانی پیاوانی خاوه‌ن پاره و ژنانی ئه‌و لێپرسراوانه‌ش كه پیاوه‌كانیان به ناوی كه‌س كار و خه‌ڵكی نادیاره‌وه‌ زۆربه‌ی پروژه‌كانی كوردستانیان قۆرخ كردوه‌ته‌وه بۆ خۆیان تا ئێستاش ژنی كه‌سیان له یه‌كێك له‌و پرۆژانه‌ نزیك نه‌بووه‌ته‌وه وه‌كو ژنێكی وریا و زیره‌ك بێته پێشه‌وه ببێت به( بزنس ومه‌ن) ، لایه‌نی كه‌م ئه‌وانی خێزانی پاره‌داران ببن به هانده‌رێك بۆ ژنانی دیش كه بێ سڵ كردن بینه بواری كاری ئازاد له ده‌ره‌وه‌ی مووچه‌ ڕه‌مزێكه‌ی حكومه‌ت ، له هه‌موو جیهاندا نیوه‌ی دوكان و سۆپه‌ر ماركێت و بازاره‌كان ژنان ده‌یبه‌ن به ڕێوه ، هه‌تا ئێستاش كاری ناو بازاڕ بۆ ژنی كورد عه‌یب و بڤه‌و قه‌ده‌غه‌یه ،(لێره‌وه نا‌‌‌قیشیان ناگرم چونكه ئه‌و حكومه‌ته به ناو سیڤلێ یاسایه‌ك و به‌رێوه‌بردنێكی ئاسایشی  متمانه پێكراوی وای بۆ  شاره‌كان نیه كه هه‌ر گه‌شت به تاریكی ژنانی دوكاندار به ده‌ردی مناڵه بێ سه‌رپه‌رشتیاره‌كانی سه‌رشه‌قامه‌كانی كوردستان نه‌به‌ن ، یان شمه‌كه‌كانیان تاڵان نه‌كه‌ن )، ته‌نانه‌ت ژنان به عه‌یبی ده‌زانن باسی ماده بكه‌ن و باسی كاری ئازاد بكه‌ن و گوایه پێیان ده‌ڵین خه‌ڵكانی مادی و ئه‌وه‌ش شه‌رمه‌زار ی بۆ ئه‌وی ژن ، ئه‌و ووشه‌یه ته‌نها بۆ پیاوه ، له كاتێكدا پێچه‌وانه‌كه‌ی ڕاسته ،ٍشه‌رمه زاری ڕاسته‌قینه ئه‌وه‌یه كه ژن هه‌میشه چاوه‌ڕوانی فریاد ڕه‌سێك بێت بۆ ئه‌وه‌ی له كێشه‌كان ڕزگاری بكات و خه‌ونی سه‌رمایه‌دارێكیش بكات به ئامانج بۆ ئه‌وه‌ی بیگه‌ێنێت به خه‌ونه‌كانی ، ئه‌و جۆره پرۆسه‌یه‌ش هه‌ندێ جار رێگه نامه‌‌شروع یان نادروست ده‌گرێته خۆ كه عه‌یبه‌كه‌ی زۆر له‌وه زیاتر كه ئه‌و پێی شه‌رمه بیكات و بچێته نێو بازاڕی ئازاد و كاركردن و به‌ڕێوه‌بردنی فرۆشگا و ئۆفیسی بازرگانی و ...تاد .

به‌ڵام له‌و هه‌ست كردنه‌شدا دیسان تاوانی ژن نیه و تاوانی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ێه كه هه‌میشه ئه‌وی وه‌كو سمبولی چاو له ده‌شتی پیاو وێنه كێشاوه ، تاوانی ئه‌و رێكخراوانه‌یه كه هۆشیاریان نه‌گه‌شتووه به ئاستێك ڕه‌چ‌ شكێن بن و ئه‌وانیش له به‌زمی پاره خواردن بێنه ده‌ره‌وه بۆ دروستكردنی پاره دروستكردن و هانده‌ری ژنان بن و خولی هۆشیاركردنه‌وه‌ی ئه‌و لایه‌نانه‌یان هه‌بێت ، تاوانی ئه‌و حكومه‌ته‌یه كه تا ئێستا بۆ به‌ڕێوه‌بردنی لایه‌نه ئابوریه‌كان به هیچ شێوه‌ێه‌ك ژنی نزیك نه‌كردوه‌ته‌وه و به كه‌می زانیوه بۆ ئه‌و بواره ، ئه‌و ده‌ردی ژن دوور گرتنه‌ش له مه‌سه‌له‌ی به‌رێوه‌بردنی ئابوریدا ته‌نها ده‌سه‌لاتی كوردی پێ عه‌ێبدار نه‌بووه ، به‌ڵكو رێژه‌ی كار كردنی ژنان له پۆسته ئابوریه‌كاندا له جیهاندا به‌م شێوه‌یه .

،هه‌تا ئێستا ڕێژه‌ی 1% سه‌رمایه‌گوزه‌رانی جیهان به ناوی ژنه‌وه‌یه ژن خاوه‌نداری ده‌كات، له كاتێكدا توانای پیاوانی ته‌نها وڵاتانی عه‌ره‌بی بۆ كڕین 3،5 %  ، به پێی ئاماری نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان 70% ئه‌و كه‌سانه‌ێ له هه‌ژارێكی كوشه‌نده‌دا ده‌ژین ژنن وبه ڕاده‌یه‌ك رۆژانه یه‌كی له یه‌ك دۆلار كه‌متر ده‌ژین ،

له وڵاته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكادا زیاتر له 3،1% ئه‌و خێزانانه‌ی ژن به‌ڕێوه‌ی ده‌به‌ن له هه‌ژاری كوشنده‌دا ده‌ژین .

  هه‌تا ئێستا ژنان هه‌بوونیان له كاری به‌رێوه‌بردن و جێبه‌جێ كردنی ئابووریدا ته‌واو كه‌مه له وڵاته پێشكه‌وتوه‌كانی وه‌كو فه‌ڕه‌نسادا 9% ئه‌و جێگه باڵانه‌یان گرتووه ، له هۆڵه‌نداش 20% ژنان سه‌نته‌ره‌كانی جێبه‌جێ كردن و بڕیاردانی خراوه‌ته ده‌ست .

له سه‌رجه‌م وڵاته تازه پێگه‌شتوه‌كاندا ته‌نها ڕێژه‌ی 33% ی ژن پۆسته به‌رێوه‌بردنی به‌رزی ئابوریان گرتووه .

به گشتی ڕێژه‌ی ژن له‌و پۆستانه‌دا له وڵاته پێشكه‌وتوه‌كان 33% له ئه‌قریقیا 15% ه و له ئاسیا و پاسیفیكیش 13%  .

له كۆی (  500  ) كۆمپانیای زلهێزیش له ووڵاته یه‌كگرتووه‌كاندا ته‌نها 5 پێنج ژن كاری جێ به‌جێ كردن و به‌ڕێوه‌بردنی پێ سپێردراوه ئه‌وانیش  ئه‌مانه‌ن : سفیرون ، باكارد ، هویلت ، جولدن ویست فایننشاڵ و ئافۆن برۆدكتس ، كسیرۆكس .

له سیلیكۆن فالیش (  100) سه‌د پشك پیاو خاوه‌ندارێتی به‌رانبه‌ر یه‌ك پشكی ژنان .ئه‌و كه‌م نرخاندن و نه‌خه‌مڵاندنه‌شه ئه‌مڕۆ ژنانی به‌ره‌و كه‌ناره‌كانی جۆره‌ها كاری نه‌شیاو بردووه . مه‌ترسێه‌كانی ئه‌و هه‌ژارێش ڕۆژ به ڕۆژ له زیاد بووندایه.

                 ئه‌وه‌ی ئه‌مرۆ پێویسته بێته ئاراوه بۆ چاره‌سه‌ر كردنی ئه‌و قه‌یرانه ئابوریانه هه‌ندێك به‌ره‌و سڕینه‌وه به‌رێت ، هه‌بوونی بزوتنه‌وه‌یه‌كی فیمنستیه كه پرۆژه‌ی جیاوازی بۆ به‌ره‌و پێش بردنی بژێوی ژیان و فكری ئابووری لای ژنان ، ئه‌ویش به :

ئه‌مرۆ ژنانی كورد هێنده‌ی پێویستی به پرۆژه‌یه‌كی جدی له‌و جۆره هه‌یه پێویستی به جۆره پرۆژه‌كانی دی نیه كه ته‌نها بۆ بانگه‌شه ده‌كرێن ، هێنده‌ی پێویستی به پرۆژه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان هه‌ێه كه له ڕیشه‌وه لێ‌ی بكۆڵرێته‌وه هێنده پێویستی به پرۆژه‌ی مۆدرێن نیه ، چونكه ژنێكی نامۆدرین ناچێته پرۆژه مۆدرێنه‌كانه‌وه ، ، ژنێكی ئالووده به هه‌ژاری و راكردن به دوای ناندا ناچێت بۆ مه‌له‌و قاوه خواردنه‌وه له‌ ده‌ره‌وه  ، له‌وانه‌یه بگوترێت هیچ لایه‌نێك هاوكاری پرۆژه‌ی له‌و جۆره ناده‌ن ، ئه‌ڵێم ئێوه‌ی ژن سه‌ره‌تا وه‌كو بزوتنه‌وه‌یه‌كی فیمنستی رێك بخه‌ن و دوای وه‌كو حزبێكی فیمنستی خۆتان رابگه‌یه‌نن كه هه‌موو ئه‌ندامه‌كانتان ژن بێت و سه‌رجه‌م كاره‌كانیشتان بخه‌نه جوارجێوه‌ێ ئه‌و ئامانجانه كه باسكراون ، ئه‌و كات كام ده‌سه‌لات هێنده‌ی یه‌كێك له‌و حزبه تیرۆرستانه له كوردستاندا ده‌كرانه‌وه‌و به ناوی فره حزبیه‌وه مانگانه دوو ملیون دیناریان وه‌رده‌گرت ناداتێ ، گه‌ر ژنان ئه‌و كۆبونه‌وه‌و یه‌ك ده‌نگیه‌یان هه‌بێت و خۆیان به‌و عه‌قڵیه‌ته له چوار جێوه‌ی رێكخراو بێت یان حزب یان هه‌ر بیانوویه‌كی دی كه بتوانن ژنی كورد له نه‌هامه‌تیه‌وه بگوێزنه‌وه بۆ ژیانێكی باشتر هه‌ر ده‌كرێت هێنده‌ی حزبه تیرۆرسته‌كان هاوكاریان بكرێت !. له‌وانه‌یه بگوترێت هه‌ندێك له‌و بنكانه له كوردستاندا هه‌یه ، به‌ڵێ به بانگه‌شه هه‌یه بۆ ئه‌وه‌ێ بگوترێت فڵان سه‌‌نته‌ر و فڵان رێكخراو خزمه‌ت ده‌که‌ن به‌ڵام ئایه به ڕاستی خزمه‌تیان كردووه و توانیویان بگه‌ن به ئاستی پێویست و خواستی ژنان و كۆمه‌ڵێكی مه‌ده‌نی . جگه له‌وه‌ش به دڵنیاییه‌وه هه‌تا كاری ژنان له ده‌ستی گروپ و ژنانی حزب و حزب ده‌رنه‌هێنرێت بۆ ده‌ستی كه‌سانێكی زانست خواز و خاوه‌ن ئیراده و خاوه‌ن جیهانبینی و گووتاری ژنانه كه من ئه‌وه‌ له فیمینزمدا ده‌بینمه‌وه هه‌رگیز كێشه‌ ی ژنی كورد به‌ره‌و پێشه‌وه ناڕوات و ناتوانین بگه‌ین به چار‌ه‌سه‌ری بابه‌تی بۆ كیشه‌كانی جگه له مه‌ترسی دووباره كردنه‌وه‌ی ئه‌‌ونه‌هامه‌تیانه له رۆژئاوادا ڕوو ده‌ده‌ن ،كیشه‌ێ ژنی كورد هێنده‌ێ ئه‌مرۆ كیشه‌یه‌كی رۆشنبیری ، فه‌لسه‌فی ، فكریه هینده‌ په‌یوه‌‌دی به سێكوچكه‌كانی دییه‌وه نیه ، چونكه كیشه‌ی ژنی كورد ئه‌مرۆ له لایه‌ن كۆمه‌ڵێكه‌وه ده‌برێت به‌رێوه كه خۆیان كیشه‌ی فكریان هه‌یه له تێگه‌شتن له كیشه‌ێ ژنان ، خۆیان كیشه‌ی فه‌لسه‌فیان هه‌یه له تێگه‌ستن له چه‌مكه‌كان ، خۆیان كێشه‌ی رۆشنبیریان هه‌یه له خۆ پاكردنه‌وه له گوناهه‌كان به‌رانبه‌ر به ژن ، خۆیان خاوه‌نی گوتاری ژنانه نین ،كه‌واته كیشه‌ی ژنی كورد ته‌نها به یه‌ك پێوه‌ر ده‌چێته پێشه‌وه ئه‌ویش له ره‌گه‌وه دامه‌زراندنی ده‌زگایه‌كی ته‌واو جیاوازی تایبه‌ت به ژن ، فكرێك ته‌واو جیاواز له‌وه‌ی هه‌یه ، كه ئه‌وه‌ش متمانه ده‌خاته سه‌ر ئابووریه‌كی په‌ر‌ه‌سه‌ندوو به‌ڵام له ڕاستیدا كورد چه‌ندیش هه‌ژار بێت هێنده‌ی پاره له پرۆژه‌كانی به ناو ژنانه‌وه به هه‌ده‌ر ده‌درێت ، ئه‌گه‌ر دڵسۆزانێكی دوور له‌و گوناهانه‌ی كه باس كراون ، ئه‌گه‌ر بزوتنه‌وه‌یه‌كی فیمینزمی دروست ببێت ده‌توانێت هه‌موو ئه‌و ئامانجانه بهێنێته دی كه باسكراون به بێ ئه‌وه‌ی جاوه‌ڕوانی فریاد ڕه‌س و ئه‌سپه‌كه‌ی ته‌رواده بكات بیباته بۆ خه‌ونه خۆشه‌كان

 

تێبینی : ئه‌م بابێیته به‌شێكه له كتێبی فیمنستناسی كه ئاماده‌یه بۆ چاپ