وڵامی كاك رێناس جاف

 

دوكتۆر روئیا تلوعی

 

دانیشتوانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌‌ ژێر سیبه‌‌ری ده‌سه‌ڵاتیَكدا ده‌ژین كه‌‌ نه‌ته‌وه‌ی فارسی پێ مه‌زنه‌ و باقی نه‌ته‌وه‌كانی چه‌وساندۆته‌وه‌. كوردستان خۆی له‌ خۆیدا چوارپارچه‌ كراوه‌، پارچه‌ی رۆژهه‌ڵاتیش دیسان چه‌ند پارچه‌ كراوه‌ و زۆر له‌ شاره‌ كوردنشینه‌كان له‌ پارێزگاكانی ( آزربایجان غربی، كرمانشاه، ایلام، كردستان و لرستان) دابه‌ش كراون. به‌ هۆی زمانی فه‌رمی كه‌‌ فارسییه‌، هه‌رچی كورده‌ له‌ خوێندنی زمانی زگماكی خۆیان بێبه‌ش كراون و زمانی كوردی هه‌ر له‌ په‌یڤ و قسه‌ داماوه‌ته‌وه‌. هروژمی وشه‌گه‌لی فارسی بۆ ناو زمانی كوردی به‌‌ چه‌شنێک بووه‌ كه‌‌ زمانی كوردی تووشی کێشه‌‌ و گرفت كردوه‌. له‌ سنه‌ وای لێهاتوه‌ كه‌‌ نیوه‌ی وشه‌كان فارسیه‌. له‌‌ كرماشان زۆر له‌ كورده‌كان هه‌ر به‌ كوردی قسه‌ ناكه‌ن و له‌ بیجار و قروه‌ و... هه‌ر باسی مه‌كه‌ چی به‌ سه‌ر زمانی كوردی هاتووه‌.

به‌م هه‌موو به‌ڵا و کێشه‌ و گرفته‌وه‌‌ هێشتا دڵسۆزانێک هه‌ن كه‌‌ ناهێڵن زمانه‌كه‌مان له‌ناو بچێت و یه‌كسه‌ر زمان و كولتوورمان بتوێته‌‌وه‌. ئه‌وانه‌ به‌‌ هه‌وڵی خۆیان فێری نووسینی زمانی كوردی بوون و به‌ كوردی ده‌نووسن و به‌‌ داخیشه‌وه‌ ژماره‌یان زۆر كه‌مه‌. به‌ جورئه‌ته‌وه‌ ده‌توانـم بڵێم٩٩%ی پزیشك و دوكتۆر و ماسته‌ر و ئه‌ندازیار و پارێزه‌ر و مامۆستاكانـمان هه‌ر نازانن كوردی بخوێننه‌وه‌ و بینووسن. خه‌تای ئه‌وانیش نیه‌‌. ئێمه‌ هه‌ر له‌‌ پۆلی یه‌كه‌م به‌ زۆر فێری فارسی كراوین و ١٢ سال هه‌رچی ده‌رسه‌ به‌‌ فارسی خوێندوومانه‌. له‌ زانكۆش هه‌ر به‌‌ فارسی خوێندوومانه‌. ئیستاش زۆر له‌ نووسه‌رانـمان هه‌ر به‌ فارسی ده‌نووسن.

به‌ پێی ئاماری نافه‌رمی نزیك ١٠ ملیۆن كوردمان له‌ روژهه‌ڵاتی كوردستان هه‌یه‌. نزیك ۵ ملیۆن له‌مانه‌ ژنن. له‌م ۵ ملیۆن ژنه‌ ۵٠ ژنـمان نیه‌‌ كه‌‌ به‌ كوردی بنووسێ . ئه‌و ۵٠ كه‌سه‌ش به‌ هه‌وڵی خۆمان فێر بووین و هیچ خوێندنگه‌یه‌ك فێری كوردی نه‌كردووین. كه‌واته‌ له‌ هه‌ر ١٠٠٠٠٠ ژنی كوردی رۆژهه‌ڵات یه‌ك ژن به‌‌ كوردی ده‌نووسێ. كاك رێناس جاف باشتـره‌ بزانی هه‌ر ئه‌م یه‌ك له‌ سه‌د هه‌زار ژنه‌ش به‌ راستی خه‌باتێکی گه‌وره‌ ده‌كه‌ن كه‌ زمانی خۆیان ده‌پارێزن. رووی ده‌سه‌ڵاتی ئێران ره‌ش بێ كه‌‌ نه‌یهێشتووه‌ به‌‌ شێوه‌ی زانستی و ئاكادمیك فێری زمانی خۆمان بیـن.

زۆر ببوره‌ كاك ڕێناس كه‌‌ منیش وه‌ك زۆربه‌ی خانـم دوكتۆره‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان هه‌وڵم نه‌داوه‌، هه‌ر پاره‌كانـم ببژێرم و ته‌نیا شتێک بۆم گرنگ نه‌بێ نووسیـن و زمانی زگماكیم و مافی ژنانی نه‌ته‌وه‌كه‌م بێ. نه‌مزانی به‌ڕێزت ئه‌وه‌نده‌ دڵسۆزی زمانی كوردیت كه‌‌ مافی نووسیـن و ئاخافتـن به‌م زمانه‌ هه‌ر هی جه‌نابته‌ و باشتـره‌ منیش وه‌ك ٩٩٩٩٩ ژنه‌كه‌ی‌تر یا نه‌نووسم یا فارسی بنووسم نه‌كا سه‌ر له‌‌ جه‌نابت بشێوێ!

پێشتر به‌‌ ناوی Pave ئیمه‌یلت بۆ كردم و هه‌مان ره‌خنه‌ت بۆ نووسیم. وڵامم دایته‌وه‌‌ كه‌‌ من له‌ سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌م كه‌ رابه‌ له‌وێدا ناوه‌ (هێشتاش نه‌چوه‌ بچێ؛ له‌‌ خودی كاك ناسر ده‌پرسیـن؛ رابه‌ چ ناو بێت، چ به‌ مانای ڕاپه‌رین، هیچ له‌‌ مه‌زنی ئه‌و په‌یامه‌ كه‌م ناكاته‌وه‌ كه‌‌ ناسر به‌ گوێی ژنان ده‌گه‌یه‌نێ.)

سه‌باره‌ت به‌ (سبك) بۆوه‌ی دڵنیا نه‌بووم ره‌وشت هه‌مان بگه‌یه‌نێ بۆیه‌ هه‌ر خودی وشه‌ فارسییه‌كه‌شم لای نووسی. ته‌نیا شتێک كه‌ له‌‌ به‌ڕێزته‌وه‌ فێر بووم ئه‌وه‌ بوو كه‌‌ سبك واته‌ شێواز سه‌باره‌ت به‌ خۆراك من پێم وایه‌ خۆراك فارسییه‌ بۆیه‌ وشه‌ی كوردی چێشتم بۆ داناوه‌. (موسیقی خوراك [غذای] روح است) جا كه‌ بنووسی مۆسیقا خۆراكی رۆحه‌، خۆ هه‌مان فارسییه‌كه‌ت نووسیوه‌ته‌وه‌!

سه‌باره‌ت به‌ پێشگری دوكتۆر و هتد باشتـره‌ بزانی من به‌‌ شانازیه‌وه‌ دوكتۆری زانستی تاقیگه‌م (له‌‌ ژیاننامه‌كه‌شم نووسیومه‌ ئه‌گه‌ر زه‌حـمه‌تی سه‌یرێکت به‌ خۆت دابێ) و قه‌ت نه‌موتوه‌ دوكتۆری زمانی كوردیم. بۆ شانازی به‌ بڕوانامه‌كه‌م ده‌كه‌م؟ بۆوه‌ی به‌‌ راستی ره‌نـجم بۆ کێشاوه‌؛ شانازی به‌ بڕوانامه‌ی دوكتۆرا و ماسته‌ر و ئه‌ندازیار و هتدی هه‌موو ژنانی كوردیشه‌وه‌ ده‌كه‌م، بۆوه‌ی هه‌تا ژنانی خوێنده‌وار و زانامان زۆرتربێ نه‌ته‌وه‌كه‌مان سه‌ربه‌رزتره‌. تا ئێستا به‌رده‌وام فارسه‌كان له‌‌ فیلمه‌كانیاندا ژنانی كوردیان نه‌خوێنده‌وار و نه‌زان نیشان داوه‌، به‌ڵام به‌ پێچه‌‌وانه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ی ئێمه‌ خاوه‌نی ژنانی خوێنده‌وار و زانای زۆره‌.

داخه‌كه‌م كه‌‌ جه‌نابت وشه‌ی ئێمه‌ به‌ من ده‌خوێنیته‌وه‌. له‌ كۆتایی بابه‌ته‌كه‌دا نووسیومه‌: ئێمه‌ رێگای له‌یلا قاسم و له‌یلا زانا و ژنانی رزگاریـخوازی دنیا درێژه‌ پێ ده‌ده‌ین. بزاڤی رزگاریـخوازی نه‌ته‌وه‌یی ئێمه‌ له‌‌ بزاڤی رزگاریـخوازی ژنانـمان جیاواز نیه‌.

كاك ڕێناس نووسیوته‌ ئه‌وه‌نده‌م متمانه‌ به‌ خۆ هه‌یه‌ كه‌‌ خۆم ده‌به‌مه‌ پاڵ ژنه‌ شۆڕشگێری كورد له‌یلا قاسـمی نه‌مر و فیز زلانه‌ خۆم به‌‌ ئاڵا هه‌ڵگری ئافره‌تی كوردی رۆژهه‌ڵات له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌م. له‌م باره‌یه‌وه‌ چه‌ند سه‌رنـجم هه‌یه‌:

1-     له‌م نووسینه‌ ٨ ره‌سـمی ژنی تێدایه‌، یه‌كیان منم.

2-     ئێمه‌، واتای من نیه‌.

3-     به‌ڵیَ متمانه‌م به‌‌ خۆم هه‌یه‌ و هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ له‌ ژێرده‌سه‌ڵاتی ئێران خه‌ریكی خه‌باتیـن متمانه‌مان به‌ خۆمان هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر نه‌بوایه‌ زه‌عیفه‌گه‌لی به‌دبه‌ختی ژێر زه‌بروزه‌نگ ده‌بووین كه‌‌ نـموونه‌یان زۆره‌ و چوار كه‌سی وه‌ك تۆش له‌ سه‌ر پێویستی هه‌ستان و ڕاپه‌رینی ئێمه‌ ده‌ینووسی و دڵی بۆ بێده‌سه‌ڵاتی و باوه‌ڕ به‌‌ خۆنه‌بوونـمان ده‌سووتا .

4-     له‌یلا قاسم گیانی به‌خت نه‌كرد كه‌ تاكه‌‌ ژنی شۆڕشگێری كورد بمێنێته‌وه‌. گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ژنانی‌تری كوردیش هه‌مان ڕیبازی ئه‌و هه‌ڵبژێرن به‌ڵام به‌ یه‌ك جیاوازییه‌وه‌، له‌یلا قاسـمی زیندوو بن .

5-     بزاڤی ژنانی كورد بریتی له‌ یه‌ك ژن نیه‌ كه‌‌ هه‌ر ئه‌ویش ئاڵا هه‌ڵگر بێ. چاو بكه‌یته‌وه‌ ژنانی چالاكی كورد ده‌بینی كه‌ هه‌ركامیان به‌ش به‌‌ حاڵی خۆیان خه‌ریكی خه‌باتن. به‌ پێچه‌‌وانه‌ی بزاڤه‌ كلاسیكه‌كانه‌وه‌، بزاڤی ژنان ڕێبه‌رێکی دیاری كراوی نیه‌. نیگه‌ران مه‌به‌، پانتاكه‌ به‌ربڵاوه‌ و جێگای هه‌موو ژنان ده‌بێته‌وه‌‌. گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ژنه‌ كورد ڕاپه‌ڕێ و نه‌یه‌وێ كۆیله‌ بێ .

6-     رایه‌كی‌تر زه‌حـمه‌تی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ به‌ خۆت بده‌ به‌ڵام به‌ بێ چاویلكه‌ی پیاو سالاری.

7-     سوپاس بۆ ره‌خنه‌كه‌ت (ئه‌و به‌شه‌ی كه‌‌ به‌ راستی ره‌خنه‌ بوو.)