اگر
به تاریخ چند دههی گذشته ایران نگاهی بیاندازیم، ایران به کشتیای میماند که
در دریای پرتلاطم مخاطرات اینسو و آنسو کرده و هنوز بعد از گذشت تاریخی چند
هزار ساله، بنظر میرسد که رهی چند صد ساله تا آزادی و ساحل آرامش در پیش
داشتهباشد. نمیتوان گفت که با چند دههی پیش فرقی نکرده و بی انصافی است اگر
چنین بیاندیشیم، ولی فکر میکنم که در گذشته میتوانستیم امروزمانرا تجربهکرده
و امروز حالوروز بسی بهتر و جلوتررا صاحب بودهباشیم. شروع دو حرکت بنیادی و
به موقع در باسازی و نوسازیهای اقتصادی و فرهنگی و سیاسی ایران؛ یکی در زمان
امیرکبیر و دیگری در زمان دکتر مصدق، که به ناکامی و شکست دردناکی مبدل گشتند،
میتوانستند نقطهعطفی برای پراکتیزهکردن و آمادهکاری اولیه برای ایرانی
دموکراتیک و آزاد باشند. نهتنها شکست یک موج رفورمیستی همهجانبه بلکه تنها و
تنها توقیف یک روزنامه سیاسی اجتماعی پیشرو میتواند ضربهای مهلک به بافتهای
اجتماعی یک جامعه وارد کند که سالهای سال نتوان آنرا جبران کرد. اما من از این
دیدگاه به موضوع نمیپردازم که یکی از ابعاد مشخص بررسی علل عقبماندگی ایران
زمین در اجرای دموکراسی و آزادی و نهادینه کردن اصول آن در منشور اساسی کشور
است، ، بلکه روی سخنم را متوجه دو جنبش ملی دموکراتیک آذربایجان و کردستان
درچند دهه گذشته کرده و این نوشتار میتواند به عنوان گفتگویی در این زمینه در
نظر گرفته شود. دو جریان دموکرسیخواه برخاسته از غرب کشور ایران، آذریها و
کردها که درصد زیادی از جمعیت ایران را نیز به خود اختصاص دادهاند.
ظاهرا این به واقعیتی تلخ و بدیهی تبدیل شده که حق و حقوق در ایران گرفتنی است نه دادنی. چه قبل از انقلاب 57 و چه بعد از آن، هردو حکومت از اجراو اعطای کمترین حد حقوق حقه ملی- دمکراتیک دو ملت آذری و کرد عاجز و ناتوان بوده و هستند و گمان میرود که باید ستاند نه آنکه ایستاد. باوهر نگارندهی این نوشتار بر این است که هرگونه ایده، رسم، قانون و یا حکومتی که برخاسته از واقعیت بافت و ساختار فرهنگی و تاریخ نهادینه شدهی این مرزوبوم (ایران) نباشد محکوم به فنااست. مکانیزم اجتماعی این مرزوبوم به شیوهای است که همچون دستگاهی ناخالصیها را به بیرون پسخواهدداد. انسان امروزی انسان هزاروچهارصدسال پیش نیست که دلیل گرفتن ناخن را لانهکردن شیطان در زیرآن بداند و آنرا دربست به خود بباوراند. آذری امروزه به خود میاندیشد و با مرور تاریخ خود به جایگاه و ارزش جریان عناصر فرهنگی خود ازجمله زبان میفکرد. تا کی میشود که در ایران تنها شیعه بود و ولی از آذری و کرد بودن حرفی به میان نیاورد؟ تاکی کردها، آذریها، عربها، ترکمنها و بلوچها در ایران به خاطر ایدههای گنگی همچون ولایت علی و وجود دشمنان خارجی از کیان و هستی خود سخنی بهمیان نیاورند؟ تا چند دهه وچند سده؟ این صبر طاقتفرسا از موجودیت ملی و فرهنگی ملل داخل ایران میکاهد. این صبر چیزی نمانده که بهقیمت تجزیه و تحلیل فرهنگی تمام شود.
ولی امروز میبینیم که شعور سیاسی مللی که تحت ستم مستبدان مذهبی و گروهی نوحهخوان، چون آتش زیرخاکستر لهیب کشیده و حاکمان سیهاندیش را تکان بس بزرگی دادهاست.
حوادث اخیر در ایران نشان میدهد که امروز آذری، آذری است و تنها شیعه نیست. نشان میدهد که نهتنها تحقیر فرهنگی و زبانی و تلاش درجهت اجرای برنامههای یکسانسازی رضاخانی، خریدار ندارد بلکه آذری، ترکمن، عرب و بلوچ دوشادوش کردها به میدان آمده و خواستار حقوق ملی فرهنگی خود هستند. این خیزش عظیم نشان بزرگی از واقعیت متکثر ایران است که سالهاست شووینیستهای مرکزگرا آن را انکار میکنند! امروزه کرد و آذری و... میخواهند که خود باشند اگرچه در ایران هم باشند. ایرانی بودن به معنای تایید و تمکین به یک زبان و مذهب واحد نیست. ایران به گواه تاریخ، یک کشور ائتلافی است و استقرارو تداوم این ائتلاف در مرحله اول به وجود احترام متقابل ملل داخل ایران نسبت به همدیگر و بویژه حکومت مرکزی و دستگاههای زیربط به کیان، واقعیت و نیازهای( فرهنگی، سیاسی، اجتماعی،اقتصادی) این ملل بستگی دارد. پایندگی ایران در گرو بالندگی آزادیهای ملی دموکراتیک است. انکار و تحقیر و سرکوب تاریخی حاکمان ایران نسبت به هویتهای ملی داخل ایران تنها باعث نهادینه شدن و رشد خودکامگی و استبداد فردی و گروهی و یا تسلط بیپروای یک خانواده شدهاست. و اگر در مقابل، به ملل داخل ایران، به نحو شایسته،احترام گذاشتهمیشد و نیازهای ملی و فرهنگی ملل داخل ایران برآورده میشدند، به جرات میتوان گفت که ایران امروزه از سطح خوبی از دموکراسی و آزادی بهرهمند بود. مگر ایران کجاست و ایرانی کیست؟ آیا ایران غیر از کردستان و آذربایجان و مناطق فارس نشین و بلوچستان و... است؟ مگر ایرانی کسی غیر از کرد و آذری و فارس و عرب و... است؟ ظاهرا ایران یک یا چند شهر و یک زبان و یک مذهب بیش نیست!
اگر از حکومت و حاکمان بگذریم، جادارد که کمی هم به ملل داخل ایران و جریانها و جنبشهای ملی دموکراتیک داخل ایران در گذشته وحال بپردازیم.
واقعیت متکثر ایران به هیچکس و حکومتی در ایران اجازه نادیدهانگاشتن و سرکوب دراز مدت نخواهد داد. میتوان گفت که بالندی و امنیت ایران نیز باوضعیت سیاسی و فرهنگی و اقتصادی این ملل رابطه تنگاتنگ دارد. شکی در این نیست که دموکراسی و آزادی از آسمان برای هیچ ملتی نازل نشدهاست تا ایران دومی باشد. به قول شهید دکتر قاسملو" ملتی که خواهان آزادی باشد، باید هزینهی آنرا هم بپردازد". تاریخ دموکراسی نشان از فرایندی بودن آن دارد. به این معنی که دموکراسی یک پروسه است که نیازبه زمان دارد و با آموزش و تلاش و مبارزه برای آن در بستر فرهنگی یک جامعه جای میگیرد. ساده بگویم که دموکراسی و آزادی یک شبه بهوجود نخواهد آمد.
برای تحقق دموکراسی و آزادی مطلوب ایران نبایدکه در انتظار حکومت مرکزی ایران باشیم تا از آن بهرمند شویم. آزادی ودموکراسی را باید در کشمکش و مبارزه برای آن بپرورانیم. با نهادینهشدن مبارزه برای آزادی و دموکراسی و تکثر سیاسی در ایران، امید به بهثمر نشتن این تلاش بیشتر است و این حرکتی نیست که بتوان با یک ملت و یا یک گروه در داخل ایران به انجام برسد. به قول کردها'' یک دست صدا ندارد". تا زمانی که آذری، کرد،بلوچ، ترکمن، عرب و... شخصیتهای حقیقی و حقوقی سیاسی دخیل در سرنوشت آزادی و دموکراسی برای ایران، در این مبارزه هماهنگ و همکار نگردند، رسیدن به حکومتی ناشی و برگرفته از واقعیت متکثر سیاسی و فرهنگی ایران ممکن نخواهدبود. حکومت میتواند عوض شود ولی آزادی و دموکراسی واقعی جایگزین نخواهد شدکه ایران هم بارها این فروکش را به خود تجربهکردهاست.
چیزی را که در خاتمه میخواستم به آن اشارهکنم، نقش هماهنگ کردها و آذریها درفرایند مبارزه برای آزادی و دموکراسی است. کردها و آذریها در ایران با داشتن درصد قابل توجهی از کل جمعیت ایران، میتوانند نقش بسیار مهمی در به ثمر نشاندن سیستمی پلورال و دموکرات داشته و به اهرم فشاری در مقابل کسان مرکزگرای یکسانساز تبدیل گردند. البته این به معنای نادیدهانگاشتن نقش ملل دیگری که در حال پیکار برای آزادی و دموکراسی هستند، نیست. بلکه به نظر نگارنده حتی مبارزه یک شخص هم میتواند مهم و کاگزار باشد. ولی آذریها با بهکنارنگذاشتن مبارزات ملی دموکراتیک خود بعداز سقوط جمهوری آذربایجان، با در نظر گرفتن جمعیت و مذهب آنان، میتوانستند همراه با کردها نقشموثرتری در تشکیل حکومتی دموکراتیک داشتهباشند.
اکنون نیز تا وقتی که همه ملل موجود در ایران همگام و هماهنگ برای اجرا و به ثمرنشاندن این جنبش دموکراتیک، نکوشند، ایران روی آزادی و دموکراسی واقعی را بهخود نخواهد دید و مبارزه برای تحقق حقوق ملی یکجانبه ادامه خواهدداشت، که این تضعیف جنبش است نه تقویت آن. همچنانکه در چند سطر قبلی هم اشاره شد، تحقق آزادی و دموکراسی در ایران در دستان یک گروه،حزب و یا زبان حاکم نخواهد بود بلکه همکاری آرزومندانه وجدی تنوع فرهنگی و مذهبی و سیاسی موجود در ایران قادر به اجرا و حفظ آن خواهدبود.
کاوه آهنگری
مـهی 2006