ئایا
دێموکڕاسی تهنیا مافی ڕهئی دانه؟
بهشی دووههم
١ـ دهسهڵاتی نهتهوه دهبێ به دهست تاکهکانی نهتهوهوه بێ، نهک کهسانێک خۆ بکهنه نوێنهری نهتهوه و به ناوی نوێنهر دهسهڵات له دهست خۆیان دا قهبزه بکهن ـ به واتایهکی دیکه دهسهڵات ئاسۆیی دابهش دهکرێ، نهک له ناوهند کۆ بکرێتهوه و هیچ کۆنتڕۆڵێکی ئاسۆیی له سهر نهبێ ـ کۆمهڵگا هی ههمو تاکهکانیهتی، نهک هی ژمارهیهکی دیاری کراو ـ دیاره گهل نۆێنهرانی خۆی ههڵدهبژێرێ، بهڵام دهبێ میکانیزمی کۆنترۆڵ ههبێ و ئهگهر ئهو نوێنهرانه خهتایان کرد، ههر بهو هاسانیهی که ههڵبژێردراون، بهو هاسانیهش بتوانرێ وه لا بنرێن ـ
کاکڵهی ئهو بهندهی سهرهوه ئهوهیه که دهسهڵات له ڕاستی دا هی کۆی ئهو
تاکانهیه که یهکه یهکی گهورهتریان پێک هێناوه و به ڕێگای ههڵبژاردن دا بۆ
کاتێکی دیاریکراو دهسهڵاتیان داوه به هێندێک نوێنهری خۆیان، ئهگهربه قهواره گهورهکهی بیپێوین، له بهڕێوهبهری دا خۆی دهنوێنێ، وهک
بهڕێوهبهری حیزبێک، ڕێکخراوێک یا بهڕێوهبهریی دهوڵهتێک، دهوڵهت دهبێ له بهرامبهر نهتهوه دا وهڵامدهر بێ، که دیاره نوێنهرانی گهل که له
پاڕلهماندا خۆیان دهبیننهوه، لێی دهپرسنهوه، ڕێبهرایهتی حیزبێک که خۆی
به ئاڵا ههڵگری دیفاع له مافی نهتهوهیهک دهزانێ، دهبێ ههم له بهرامبهر نهتهوهکهی و ههم له بهرامبهر بهدهنهی حیزبهکهی دا وهڵامدهر بێ، ههڵبژاردنی کۆمهڵه خهڵکێک له لایهن کۆمهڵێکی گهورهترهوه له سیستمی به
ڕاستی دێموکڕاتیک دا، له ڕاستی دا دهسهڵات پێدان نییه، بهڵکو ئهرک پێسپاردنه، به داخێکی گرانهوه تا ئێستا له نێو پارت و ڕێکخراوه کوردیهکان دا
ئهوه به دهسهڵات وهر گرتن له قهڵهم دراوه، ئهوهش له خۆڕا نههاتووه بهڵکو له نێو پهیڕهوی نێوخۆی ئهو حیزبانه دا جێی گرتوه، بناغهی تیۆریکی ئهم شێوه بۆچونه له دێموکڕاسی، سانتڕالیزمی دێموکڕاتیکه که میراتی سیستمی سۆڤیهتی کۆنه و له پڕۆسهیهکی مێژوویی ٧٠ ساڵه دا زیانهکانی دهرکهوتون، به پیێ
ئهو سیستمه ڕێبهران کارێکی وا دهکهن که ههمو جارێ له لایهن کۆمهڵگاوه،
یا له لایهن بهدهنهی ڕێکخراوهکهیانهوه ههڵبژێردرێنهوه، کاکڵهی وتهی
ئهوان بۆ کۆمهڵگا یا بۆ بهدهنه ئهوهیه که ئێستا کاری ئێوه ههتا ههڵبژاردنێکی دیکه تهواو بو، ئێمهتان دیاری کردووه که له جیاتی ئێوه بیر بکهینهوه و چیمان به باش زانی بیکهین، ئهگهر بێین و ﴾﴾حیزبی دێموکڕاتی
کوردستانی ئێران 'که یه کێک له حیزبه کوردیه ههره دێموکڕاتهکانه، پێش لهتبونی بکهینه وێنه له ماددهی حهوتهم: قهوارهی حیزب پهسند کراوی کۆنگرهی
١٣ دا هاتوه :
"بڕیاری
ئۆرگانی سهرهوهتر لهلایهن ئۆرگانی خوارهوهترهوه جێبهجی دهكرێ"
ئهو بڕگهیه له ماددهی حهوتهم ئهگهر به بۆچونی سانتڕالیستی ههڵنهسهنگێنرێ و ئۆرگانهکان پاش و پێش نهکرێن و ئهرک و دهسهڵاتی ههر ئۆرگانه، به شێوهیهکی دێموکڕاتیک دیاری کرابن، زۆر به جێیه، چونکه بێگومان بۆ بهڕێوهبردنی کارهکانی ڕێکخراوهیی پێویسته دیسیپلین ههبێ، بهڵام له سیستمی ئهو ڕێکخراوانه دا که له سهر بناغهی سانتڕالیزمی دێموکڕاتیک کار دهکهن، دهسهڵات به شێوهی ئاسۆیی دابهش نهکراوه، تا ئۆرگانهکان له سهرهوه بۆ خوارێ بهم جۆره ڕیز بکرێن:
یهکهم کۆمهڵگا، یا بهدهنهی حیزب، دوایه پاڕلهمان، کۆنگره، کۆنفڕانس، پلینۆم، کۆمیتهی ناوهندی، دهفتهری سیاسی و سکرتێر، بهڵکو له سانتڕالیزمی دێموکڕاتیک دا له سکرتێرهوه دهست پێ دهکا وپاشان دهفتهری سیاسی، کومیتهی ناوهندی و تا ئۆرگان گهورهتر دهبێتهوه له پڕاکتیک دا له دهسهڵاتی کهم دهبێتهوه، هیچ ههلومهرجێک و سنورێکیشی بۆ دانهنراوه، دیاری نهکراوه سنوری دهسهڵاتی ئهو ئۆرگانانه تا کوێیه، واته هیچ کۆنتڕۆڵێکیان به سهرهوه نیه، بۆ وێنه نهگوتراوه که ئهگهر ئهو بڕیاره بۆنی ئهو ی لێ بێ که دژی پهیڕهوی نێوخۆیه، یا له گهڵ بهرژهوندیهکانی نهتهوه دا یهک ناگرێتهوه چی؟
ئایا به راستی دێموکڕاتیکه که له سهر مهسهلهیهکی گرنگی وهک لهت بونی حیزبی دێمو کڕات، که له ڕاستی دا پهیوهندی به ئهمنییهت و دواڕۆژی نهتهوهی کورد به گشتی و گهلی کوردهوه له ڕۆژههڵاتی کوردستان به تایبهتی ههیه، ڕێبهرایهتی ئهو حیزبه نه تهنیا به پێویستی نهزانێ موڕاجهعه به ڕهئی گهلی کورد، یا لانی کهم به بهدهنهی حیزب بکا، بهڵکو ههر به پێویستیشی نهزانێ ڕیفڕاندۆمێک له نێو ئهندامانی تهواو وهختی حیزبیش دا بکا؟ ئهوه له کوێ ڕا دێ؟ بێگومان لهوه ڕادێ که وا بیر دهکرێتهوه که بهدهنهی حیزب له کۆنگره دا رهئی خۆی داوه و ههتا کۆنگرهیهکی دیکه دهبێ ههر بڕیاری ئۆرگانی سهرهوهتری خۆی جێبهجێ بکا، بێگومان ئهم شێوه کار کردنه وهڵامدهری ئهو خاڵهی سهرهوه که مهرجی پیاده بونی دێموکڕاسی له پڕاکتیک دایه، نییه، ڕێگا چارهی ئهم وهزعه چییه ؟
ڕێگا چاره تهنیا ئهوهیه که مهرجهکهی سهرهوه له بهرچاو بگیرێ، دهسهڵات له نێو ڕێکخراو دا ئاسۆیی دابهش بکرێ و دهسهڵاتی ناوهند سنوردار بێ، بۆ ئهوهش به شێوهیهکی ڕوون دهبێ بڵێین، ئیسڵاحات پێویسته.
٢ـ هاونیشتمانی دهبێ بتوانێ له کار و باری ڕۆژانهش دا، کاریگهری ههبێ له سهر دهسهڵاتی دیاریکراو له لایهن خۆیهوه.
ئهو کاریگهریه دهکرێ له چهند ڕێگاوه دیاری بکرێ، له ڕێگای دهربڕینی نهزهر له سهر کردهوهکانی ڕۆژانهی دهسهڵات و له ڕێگای بهشداری ڕاستهوخۆ له دهسهڵات دا، بهشداری ڕاستهوخۆ به دهبێ که دهسهڵات دابهش کرابێ و ههر که له حهوزهی کاری خۆی دا دهسهڵاتی ههبێ و ناوه ند دهخالهت له ههمو کارو بارهکان دا نهکا، له وهڵاتانی ئوروپایی ئهم کاره بهوه جێبهجێ کراوه که دهسهڵاتی تهواو دراوه به ئهنجومهنهکانی شار و پارێزگاکان و دهوڵهت له کاروباری ناوچهیی ئهوان دا هیچ دهخالهت ناکا، حیزبهکانیش ههر بهم شێوهیه بهڕێوه دهچن، له ڕاستی دا ڕێکخراوی فیدڕاتیوین و ههر کومیتهیهی بۆ خۆی کاری خۆی دهکا و ناوهند تهنیا خهریکی تهبلیغاتی سهراسهری، دانانی پلانی چوار ساڵه بۆ کاتی ههڵبژاردن، پهیوهندیه سهراسهریهکان و دیاری کردنی ستڕاتیژی حیزبهکهیه، کاریگهری نا ڕاستهوخۆ بهو شێوهیه دهبێ که ههمو کهس دهتوانێ چ به شێوهی دهسته جهمعی و چ به شێوهی تاکه کهسی کاروبارهکانی دهسهڵات ڕهخنه بکا و پێشنیاری تایبهت بۆ چاکسازی بدا، له نێو حیزبهکانیش دا ههر وایه، ئهندام بۆی ههیه به ئازادی ڕهخنه له ڕێبهرانی بگرێ و تهنانهت بڵاویشی بکاتهوه، ئهندامی حیزبێکی دیاری کراو دهتوانێ له مهسهلهیهکی دیاری کراوی ڕۆژانه دا، تهنانهت پشتیوانی له سیاسهتی حیزبێکی دیکه بک، هیچ شوێنێکیش له سهر جایهگای ئهو له نێو حیزبهکهی خۆی دانانێ، به داخهوه تا ئێستاش له مهیدانی سیاسهتی کوردی دا، ڕهخنه به هیچ شێوهیهک ئازاد نییه ـ زۆر به شێوهیهکی بهر تهسک مۆڵهت دراوه ڕهخنه بگیرێ، تهنانهت ڕهخنه تا ئێستاش به باشی پێناسه نهکراوه، زۆر جار تێکهڵ به ڕقی شهخسی دهبێ و فڕی به ڕهخنهی دروستکهرهوه نییه و زۆرتر بۆ شکاندنی کهسایهتیه، که ئهمجۆره ڕهخنانه به هیچ شێوهیهک فڕیان به دێموکڕاسیهوه نییه و تهنانهت دژی دێموکڕاسیشن، چونکه دێموکڕاسی مافی ئهوهی به کهس نهداوه که کهسایهتی نهفهرێکی دیکه ورد کا، له نێو ڕێکخراوهکانیش دا نهک تهنیا گوێ به ڕهخنه نادرێ، بهڵکو سهزاشی له سهره و ڕهخنهگر دهکهوێته بهر ڕق کینهی کاربهدهستان و تۆڵهی لێ دهکرێتهوه.
٣ـ یهکسانی تهواو بۆ ههمو تاکهکان، چ ژن چ پیاو له بهرامبهر قانون و
قهراردادهکاندا، ههروهها گاڕانتی کردنی شانسی وهک یهک بۆ وهدهست گرتنی
کاروبار له ههمو پلهکان له کۆمهڵگا دا بۆ ژن و پیاو.
یهکسانی له سیستمی دێموکڕاتی دا به مانای خوڵقاندنی شانسی وهک یهکه، جگه لهوه ههمو که سێک له بهرامبهر قانون و قهرار داد و بڕیارهکان دا دهبێ وهک
یهک چاوی لێبکرێ، به تایبهت له نێو کۆمهڵگای ئێمه دا ژن که نیوهی کۆمهڵه
هیچ کاتێک مافی یهکسانی له گهڵ پیاوان نهبوه، جیگای داخه که له نێو حیزب و
ڕێکخراوه سیاسیهکانیش دا که ئهو ههموه باسی ئازادی، دێموکڕاسی و یهکسانییش
دهکهن، هیچ ئاوڕێک لهو مهسهلهیه نهدراوهتهوه، دهبێ ئهوهش له بهرچاو بگیرێ که هیچ مهرجێک نابێ دابنرێ بۆ مهسهلهی یهکسانی، جیاوازی سیاسی،
نهتهوهیی، دینی، چینایهتی و فهرههنگی به هیچ شێوهیهک نابێ ببنه هۆی
جیاوازی له مافی وهک یهک دا، له ڕۆژههڵاتی نێوهڕاست دا به داخێکی گرانهوه تا ئێستا نمونهی پیاده کردنی دێموکڕاسییهکی ڕاستهقینهمان له لایهن دهوڵهتهکانهوه نییه، ئهو ههوڵه ساوایانهش که له گۆڕێ دان، بۆ وێنه دهسهڵاتی کوردی له باشوری کوردستان، له گهڵ گیروگرفتی زۆر بهرهو ڕوون، ئهگهر
چاو له حیزب و ڕێکخراوه سیاسیهکانیش بکهین، مهسهلهی یهکسانی به هیچ شێوهیهک له بهرچاو نهگیراوه، حیزب و ڕێکخراوهکان له نێوان ئهندامان و لایهنگرانی خۆیان له گهڵ خهڵکی دیکه جیاوازی دادهنێن هیچ، تهنانهت جاری وایه
له نێو ڕێکخراوهکهی خۆشیان دا له سهر بۆچوونی جیاواز، خۆیی و ناخۆیی دهکهن، ژن له زۆر پرۆسهی سیاسی دا بێبهش دهکهن و ئهو ههله که بۆ پیاوێک ڕهخساوه، به تایبهت له ڕاددهی ڕێبهریی دا بۆ ژنێک نه ڕهخساوه، ڕهنگه له
نێو پهیڕهو و پڕۆگرامی حیزبهکان دا مهسهلهی یهکسانی ژن و پیاو باس کرابێ،
بهڵام له پڕاکتیک دا تهنانهت له لایهن کادره ههره پێشکهوتوهکانیشهوه
ڕیعایهت نهکراوه، ئهم گرفته زۆرتر گرفتێکی فهرههنگییه و پێویستیشی به
کاری فهرههنگی له سهر بهدهنهی حیزبهکان و کۆمهڵگا ههیه.
٤ ـ ئه قانونانهی که به زیانی گشتی و به قازانجی هێندێک ئۆرگان یا
کهسایهتی تایبهتی داده
نرێن،
دێموکڕاتیک نین و پێویسته ههڵبوهشێنهوه.
ڕاسته له ڕێگای ههڵبژاردنهوه گهل نوێنهرانی خۆی بۆ قانون دانان دیاری دهکا
و له نێو ڕێکخراوێکی سیاسیش دا ئهندامان نوێنهرانی خۆیان دیاری دهکهن تا
ئهوانیش بتوانن یاسا و ڕێساکانی پێویست بۆ بهڕێوهبردنی کاری ڕۆژانه دیاری
بکهن، بهڵام ئهوه بهو مانایه نییه که ههڵبژێردراوان به کهیفی خۆیان بتوان
یاسا دانێن و خهڵکیش مهجبور بێ بهڕێوهیان بهرێ. قانونهکانی وڵاتێک دهبێ
له بهر ڕووناکی قانونی بناغهیی ئهو وڵاته، که له لایهن خهڵکی وڵاتهکهوه
دیاری کرابێ دابنرێن و له ناو ڕێکخراوی سیاسیش دا پهیڕهو وپڕۆگرام و قازانجی
گشتی دیاری دهکهن چ قانونێک پهسنده، یا ڕهت دهکرێتهوه، ئهگهر
مهسهلهیهک بێته پێش که خهته گشتییهکانی له قانونی بناغهیی، یا له
پهیڕهو و پڕۆگرام دا نههاتبێ، دهبێ دیسان بگهڕێنرێتهوه بۆ ڕهئی
خهڵک یا له حاڵهتی حیزبی دا بۆ بهدهنهی حیزب ـ ئهگهر قانونێک له یاسای
مافی مرۆڤ، یاسای بناغهیی، پهیڕهو و پڕۆگرام یا قازانجی گشتی نا تهبایی
ههبێ، بۆ پیاده کردن نابێ و کۆمهڵگا یا بهدهنهی حیزب دهتوانێ ڕهتی
بکاتهوه، با له لایهن نوێنهرانی خهڵک یا نوێنهرانی ئهندامان و ئۆرگانی
سهرهوهش بڕیاری له سهر درابێ.
٥ ـ ئهوپهڕی له ماوهی شهش ساڵ دا پێویسته ئاڵوگۆڕ له دهسهڵاتی سیاسی دا
پێک بێ.
ئاڵوگۆڕ له دهسهڵاتی سیاسی دا، تهنیا گۆڕینی کادیری سیاسی ناگرێتهوه،
دیاره زۆر ئیدهئاڵه که دهسهڵاتی سیاسی ههر شهش ساڵ جارێک به کادر و به
بهرنامهوه بگۆڕدرێ، بهڵام ههر خودی دێموکڕاسی جاری وایه لهمپهره له بهر
دهم گۆڕینی کادری ڕێبهری یا گۆڕینی کادری دهوڵهتی دا، چونکه ههڵبژاردنی
سهراسهری جاری وایه بۆ چهند جار متمانه دهداتهوه به حیزبێکی تایبهتی یا
کهسێکی تایبهتی، ئهوهی لێره دا گرنگه له ڕاستی دا ئاڵوگۆڕ له سیستمی
بهڕێوهبهری و گونجاندنی له گهڵ سهردهم دایه، چونکه شهپۆلی گهورهی
ئاڵوگۆڕ له دنیای پێشکهوتوی ئهم سهردهمه دا لانی کهم له شهش ساڵ جارێک
دا ڕوو دهدا و پێویسته بهرنامه سیاسی، ئابوری، کۆمهڵایهتی، زانستی و
تکنیکیهکان چاویان پێدا بخشێنرێتهوه، دهسهڵاتی سیاسی بۆ ئهوهی
نوێنهرێکی باش بێ بۆ گهل و نیشتمانهکهی پێویسته له ڕهوتی پێشکهوتن له
جیهان دا دوا نهکهوێ و ههردهم به دوای ئاڵوگۆڕهکانهوه بێ، ئهم ڕهوته
بۆ حیزبه سیاسیهکانیش ڕاسته، حیزبێکی سیاسی ناتوانێ ئیددیعا بکا که پێشکهوتو
و دێموکڕاتیکه ئهگهر به دایم ئاڵوگۆڕ به سهر خۆی دا نههێنێ و خۆی له گهڵ
سهردهم نهگونجێنێ، حیزبێکی سیاسی ناتوانێ به خۆی بڵێ دێموکڕاتم ئهگهر خۆی
له نێو هێندێک دۆگمی سیاسی و ئیدهئۆلۆژیک دا قهتیس بکا، هێندێک بیروبۆچون
وهک پیرۆز ڕاگهیهنێ و ههر جۆره پێداچونهوهیهک به وان دا له ئاستی
خهیانهت دانێ، ڕاسته زۆر بیروبۆچونی وا ههن که قهت کۆن نابن و ههر دهم
جێگای کهڵک لێوهر گرتنن، بهڵام لێوردبونهوه و ههڵسهنگاندنیان له ههر
سهردهمێک دا پێویسته و ئهگهر له هێندێک جێگا دا یا به گشتی پێویستیان به
گۆڕین ههبێ، دهبێ ئهو دهرگایه ئاواڵه بێ.
٦ ـ بهشێکی بهرچاو له بهرپرسیاریه گشتی کان پێویسته ڕاستهوخۆ له لایهن
خهڵکهوه ههڵبژێردرێن.
هێندێک بهرپرسایهتی چ له ئاستی نهتهوهیی و چ له ئاستی حیزبی دا، که
پهیوهندی ڕاسته وخۆیان به کۆمهڵانی خهڵکهوه یا بهدهنهی حیزبهوه ههیه،
باشتر وایه به ڕێگای ههڵبژاردنی ڕاستهوخۆ دیاری بکرێن، دهبێ ئهوه بڵێین که
تهنانهت له وڵاتانی ههره دێموکڕاتیش دا تاکو ئێستا ئهم بڕگهیه به
تهواوهتی جێبهجێ نهکراوه، له وڵاتێکی پێشکهوتوی وهک هولهند دا تازه باس
لهوه دهکرێ که قانونێک دانێن بۆ ههڵبژاردنی سهرۆکی شارهوانیهکان و
ئوستاندارهکان، بهڵام له ئاستی حیزبهکان دا زۆر بهرپرسایهتی ههر ئێستا
له نێو ڕێکخراو دا ڕاستهوخۆ ههڵدهبژێدرێن، بۆ وێنه بۆ سهرۆکی حیزب دوو کهس
یا زیاتره به شێوهیهکی ئازاد له نێو بهدهنه دا ڕهقابهت دهکهن و
ههڵدهبژێردرێ، یا بهرپرسی کومیته ناوچهکان له لایهن ئهندامانی ناوچهوه
ههڵدهبژێردرێن، تهنانهت له هێندێک حیزب دا سکرتێری کومیتهی ناوهندی، که
دیاره جیایه له کهسی یهکهمی حیزب به ههڵبژاردن دیاری دهکرێ، سهرهڕای
ئهوانهش کاتێک باس له دێموکڕاتیزه کردنی دێموکڕاسی دهکرێ یهکێک له
ئامانجهکان بهڕێوهچونی ئهم بڕگهیه.
بهڵام له نێو حیزبه کوردستانیهکان دا وا باوه که دهفتهری سیاسی ئهم حیزبانه بهرپرسانی ههمو جێگاکان به شێوهی ئینتیسابی دیاری دهکات، تهنانهت بۆ بهڕێوهبردنی کومیتهکانی دهرهوه، له کوردستانهوه بهرپرس دهنێرن، زۆر جار بۆ ئهوهی ههمو ئهندامانی کومیتهی ناوهندی و دهفتهری سیاسی نۆرهی دهرهوهیان بهر کهوێ و مهغدور نهبن، زوو زوو ئهو بهرپرسانه دهگۆڕن ـ که دیاره تا ئهو شهخسه کهمێک له وڵاته که شارهزا دهبێ، نۆرهکهی به سهر دهچێ، ئایه باشتر نییه ههر له کۆنفڕانسی دهرهوه دا کومیته بهڕێوهبهری ههڵبژێردرێ و ئهویش بهرپرسی خۆی دیاری بکا ـ دیاره بۆ کار و باری دیپڵۆماسی دهکرێ له ناوهنده بۆ چهند ناوهندێکی سیاسی گرنگی دنیا چهند کهسێک دیاری بکرێن به پێی پسپۆڕی .
