هۆی
لاواز بوونی ڕۆڵی ژن له دهستهڵاتدا
ئهمه پوختهی باسێکه که له سمیناری 8ی مارس له ڕیکهوتی 10-03-2007 له
ستۆکهۆلم پێشکێش کراوه.
کۆمهڵگای
پیاو سالاری
بۆ
دۆزینهوهی هۆکارهکانی لاوازی ڕۆڵی ژن له دهستهڵاتدا دهبێ کۆمهڵگا له
باری کولتوری و سایکۆلۆژی بناسین. ههروهک دهزانین ژنی کورد له
کۆمهڵگایهکی پیاوسالاردا دهژی و له باری سیاسی، ئابووری و کۆمهڵایهتی له
بارودۆخێکی گهلێک دژوار دایه. ههڵاواردن و له پهراوێز خستنی ژن له
دهستهڵاتدا دیاردهیهکی جێهانییه و تایبهت نییه به کۆمهلگای کوردستان
بهڵام، ههڵاواردن و لاوازی رۆڵی ژن له ههر وڵاتێکدا به شێوهی جوراوجۆر
خۆی دهنوێنێ و له ههر وڵاتهش تایبهتمهندی خۆی ههیه.
له کۆمهڵگای ئێمهدا داب و نهریتی کۆن ئیستاش زاڵه و تهنانهت هندێک ژن خۆشیان ڕاستهوخۆ یان ناڕاستهوخۆ یاریدهدهر و زهمینه خۆشکهرن بۆ پهره ئهستاندن و مانهوی زوڵم و زۆر و بیری پیاو سالاری. بۆ وێنه ئهگهر کچێک توندوو تیژی له لایهن مێردهکهی لێ بکری و مێردهکهی به جێ بهێڵێت دایکهکهی خۆی ڕازی دهکات بگرێتهوه لای مێردهکهی و پێ دهڵی: رۆڵه منیش لێم دراوه، جا قهیدی چییه، بگهڕیهوه لای مێردهکهت. دایکهکه به پێچهوانهی دڵی خۆی وبه دهستی خۆی کچهکهی له باوهشی پیاوێک دهخات که زوڵم و زۆری لێ دهکات و بهو جۆره پێی دهسهلمێنێ که ئهم جۆره ههڵس وکهوته بهرامبهر به ژن ئاساییه و دهبێ قهبووڵی بکات.
ئایین( مهزههب)
ئایین
له پهرهساندنی بیری کۆن و دوواکهوتو دهوری ههیه و تهنانهت له
زۆربهی وڵاتانی ئیسلامی له خزمهت بیر و کولتوری پیاوسالاری دایه. کولتوری
ئاینی مهجال و دهرفهتی ڕاستهقینه نادات به ژن که به کاسایهتی خۆی وهک
ژن له دهسهڵات دابی و به گوێرهی بهرژهوهندی ژن کهڵکی لی وهرگرێ.
رۆژنامهوانێکی ئامریکایی به ناوی برۆکس سهردانی وڵاتانی ئیسلامی کردووه و لێکۆڵینهوهی کردووه له سهر ڕۆڵی ژن لهو وڵاتانهدا. برۆکس دهڵی: یهکێک له کۆسپه گهورهکانی سهر ڕێگای ژن له وڵاتانی ئیسلامی ئهوهیه که ژنان لهو وڵاتانه جێگه و پێگهیان زۆر لاوازه و ئهو ژنانهی که دهگهن به دهستهڵات توانای بڕیاردانیان نابێ و له خۆڕا نابینن بڕیاری گهوره بدهن. تهنانهت ئهگهر ژنێک یان دوو ژن بگهنه دهستهڵات، ههمیشه ترس و دڵهڕاوکهیان ههیه که دهستهڵاتهکهیان بڕوخی. ئهو مهترسیه ڕیگهر دهبێ که ئهو جۆره ژنانه بپڕژێنه سهر بابهتی پێوهندیدار به ژن . ههر بۆیه پێ وایه بونی ژنێک یا چهند ژن له دهسهڵاتدا کاریگهریکی ئهوتۆی نابێ له سهر بارو دۆخی ژنان له وڵاتانی ئیسلامیدا.
ساڵی 1994 سێ وڵاتی ئیسلامی دهستهڵاتدارهکانین ژن بوون. چێلێر له تورکیه، بهگم خالید له بهنگلادێژ و بێنهزیر بوتۆ له پاکستان. بهڵام ژنانی ئهو سێ وڵاته ئیسلامی له کهندو کۆسپهکانیان کهم نهبۆوه و ههر به شێوهی پێشوو دهچهوسێندرانهوه.
گؤڕینی یاساش ناتوانێ به تهنیا موشکلات و کێشهی ژن چارهسهر بکات . گۆرێنی یاسا دهبێ تێگهیشتنی کۆمهڵگای ڵه گهڵ بێ. ئهزموونی کوردستانی باشوور ئهو ڕاستییهمان بۆ دهردهخات. لهوێ قانونی دژی دوو ژنه نه تهنیا له لایهن پیاوانهوه بهڵکوو له لایهن بهشێک له ژنانیشهوه دژایهتی له گهڵ دهکرێ.
فاکتۆڕی ئابوری
گرێدراوی ئابوریی ژن به پیاو دهبێته هۆی ئهوه که ژن ههر دهم خۆی
موحتاجی دهستی پیاو ببینێ. ڕزگاری ژن له گرێدراوی ئابوری یهکێکه لهو
فاکتۆڕه سهرهکیانه که ژن سهربهخۆ دهکات. ههرچهند ئێستا مهجال و
ئیمکانی خویندن بۆ ژنان گونجاوتره و ژنان یش پتر له جاران گرینگی دهدهن به
خۆپێگهیاندن. بهڵام، بهداخهوه بههۆی ههڵاواردنی جنسی ئهو ههنگاوش
نهیتوانیوه ژنان بگهیهنێته سهربهخۆی ئابووری. بۆ وێنه له ئیران
بهشی
زۆری ئهوانهی که له زانکۆکان دهخوێنن ژنان،بهڵام ئهوانهی که دووای
تهواو بوونی خویندن کاریان وهگیر دهکهوێ بهشی ههره زۆریان پیاون.
ڕزگار بوونی ژن له گریدراوی ئابوری دهبێته هۆی ئهوه که ههستی بڕوا به خۆبوون له ژندا بهرز بێتهوه و بهو جۆره کهسایهتی خۆی له کۆمهڵدا بسهپێنێ و جێ پێ بۆ خۆی بکاتهوه.
خهڵاتی ئاشتی نۆبێلی 2006 درا به موحهمهد یونس له بنگلادێژ. پڕؤژهی موحهمهد یونس ئهوه بوو که ورده وام به ژنانی گوندهکانی بهنگلادێژ بدا، بهو هیوایه که بنهماڵه ههژارهکان ژیانی نالهباریان باشتر بێ. یهکێک له شهرتهکانی دانی پارهی به قهرز ئهوه بوو که دبوایه ژن به ناوی خۆی وامهکهی وهرگرتبایه. زۆر ژن بۆ یهکهم جار له تهمهنی ژیانیاندا پارهیان دهکهوته دهست و به ترسهوه خۆیان له وهرگرتنی وام دهدا. ئهو ژنانه بهو پارهیه چهرخێکی خهیاتی یان مانگایهک یان پارچه زهویهکی چوکییان دهکڕی. ژن لهو بنهماڵانهدا دهستهڵاتی ئابووریان وهدهست هێنا و جێگه و پێگهیان له بنهماڵهدا بهرز بۆوه. تهنانهت ژنهکان گوتبوویان که ههڕهشه و توند و تیژی مێردهکانیان لهسهر کهم ببۆوه. مێردهکانیان خۆیان موحتاجی کاری ژنهکانیان دهدیت و ناچار بوون باشتر ههلس و کهوتیان لهگهڵ بکهن.
پهروهرده
بیری پیاو سالاری کاریگهری مهنفی ههیه له سهر پهروهرده. ئهو شێوه
پهروهده کردنهی که له کۆمهڵگهیهکی پیاوسالاردا زاڵه ههستی بڕوا
بهخۆبوون له کچدا دهکوژێ. کچ بڕوای به خۆی و به هێز و تواناکانی نامێنێ و
ناوێرێ بیر و بۆچونی خۆی ڕاشکاوانه دهرببرێ. ئهگهر بیر و بۆچونی خۆی
دهربڕی لهگهڵ دهیان پرسیار ڕوبهڕو دهبێتهوه و شک و گومانی تێدا پێک
دێت. ژنی کورد دهتوانین به سێ بهش دابهش بکهین:
1ـ ئهو ژنانهی که بیر و کردهوهی پیاو سالاریان به لاوه قهبووڵ و ئاساییه و خۆیان ئیتر به ههر هۆیهک بێت دهوریان ههیه له پهرهئهستاندهنی بیری پیاو سالاری.
2ـ ئهو ژنانهی که دهزانن بیرو کردهوهی پیاوسالاری ههڵهیه. بهڵام، توشی ناهومێدی و بێ هیوایی دهبن و پیان وایه گۆڕانکاری غهیره مومکینه. کاتێک بێ هیوایی پهره دهستێنی تووشی نهخۆشی دهرونیان دهکات و بهداخهوه ڕهنگه بۆ ڕزگار بوون له گیر و گرفتهکانی ژیان ڕێگای خۆکوژی ههڵبژێرن.
3ـ ئهو ژنانهی که بیر و کردهوهی پیاوسالاریان پێ ههڵهیه و ڕاشکاوانه ههڵوێست دهگرن و به کردهوه تێدهکۆشن بۆ مافی ژن و کۆمهڵگایهک که مافی وهک یهک بۆ ژن و پێاو دهستهبهر دهکات.
گیر و
گرفتێکی ژنان له کاری سیاسی و حیزبیدا.
ڕێکخراوه سیاسیه کوردیهکان ههموویان له پڕۆگرامی خۆیاندا باسی یهکسانی
مافی ژن و پیاو دهکهن. بهڵام، به کردهوه ژن له نێو رێزهکانیندا له
بریارداندا دهستهڵاتیان نییه و ژن دهورێکی لاوهکی ههیه و له پهراوێز
خستراوه. ئهو ژنانهی که گهیشتونهته دهستهڵات به چهند هۆوه
دهستهڵاتهکهیان کز و لاواز بووه و نهیانتوانیوه گۆڕانکاری پێک بێنن.
1ــ ژنان ئهگهر پۆستیشیان ههبێ توانایی بڕیاردانیان زۆر لاوازه. یهکێک له هۆیهکان ئهوهیه که ژنان له کهمایهتی دان و ههروهها چۆنکه ژمارهیان له دهسهڵاتدا کهمه پێیان وایه که ماوه و مهودای جێبهجێ بوونی بریارهکانیان بهرتهسکه و کۆمهڵگای پیاوسالار وهریان ناگرێت.
2ـ ئهو ژنانه ههردهم له ژێر چاوهدێری دان و پیاوهکان به کولتور و تێگهیشتنی پیاوسالاری سهیری ههڵس و کهوتیان دهکهن و لێهاتوویان دهخهنه ژیر پرسیار .
3ـ ئهو ژنانه زهخت و فشارێکی زۆر له لایهن دهرو بهرهوه ههست پێدهکهن. له لایهک خۆیان ههست به بهرپرسیاری بهرامبهر به منداڵ دهکهن، له لایهکیش دهکهونه بهر تهوژمی تانه و تهشهری کۆمهڵگا. ژنێک که کاری سیاسی دهکات، ڕۆڵی دایکیهتی دهخرێته ژیر پرسیار. پیاو ههمیشه مهودا و مهجالی گونجاوتره و دهستی بۆ کار و جموجۆڵی سیاسی و حیزبیایهتی ئاوالهتره و تهنانهت ئهگهر ئهرکی باوکییهتیشی بهرانبهر به منداڵهکهی بهجێ نهگهیاند، ناکهوێته بهر گلهیی و گازنده و تهوژمی کۆمهلگا.
بزوتنهوهو خهباتی ژنی کورد.
ڕێگای
ژن بۆ دهستهڵات پڕه له کهند و کۆسپ و بیری کۆمهڵگا بۆته هۆی بهرتهسک
بوونهوهی خهباتی ژنان. ئهو ژنانهی که خهباتی سیاسی دهکهن ڕێژهیان
کهمه و ئیزنهیان پێ ندراوه شوێنی خۆیان بدۆزنهوه. ژنان خۆشیان
پشتیوانیهکی قایمییان له یهکتر نییه و جوڵانهوهی ژنان
بهربڵاوه،بهداخهوه تا ئێستا ڕایهڵهیهکی بههێز له خهباتی ژندا نییه.
مادهلێن ئۆلبرایت وهزیری دهرهوهی ئهمریکا( له کاتی بیل کلینتۆن) ساڵێ 2004 له ستۆکهۆلم له کۆبونهوهیکدا باسی گیر و گرفتی خۆی کرد که له کاتی دهستهڵاتی خۆیدا ڕوبهڕووی ببۆوه. مادهلێن ئۆلبرایت دهڵێ: له وڵاتانی عهرهبێ له لایهن پیاوانی عهرهب زۆر به ئێحترام وهردهگیرام و هۆیهکهشی ئهوه بوو که به فڕۆکهی ئهمریکایی سهردانی ئهو وڵاتانهم دهکرد. بهڵام، له ڕاستیدا له وڵاتهکهی خۆم واته ئهمریکا له لایهن پیاوه هاوکارهکانمهوه توشی کۆمهڵێک گرفت و کێشه دهبۆومهوه. ئۆلبرایت تیشک دهخاته سهر گرینگی ڕایهلهیهکی بههێزی ژنان و دهڵی: ئهگهر هێلێری کلینتۆن و ژنانی دیکهی دهورو بهری نهبان ئهو هێچکات نهیدهتوانی بهدهستهڵات بگات و له دهستهڵاتدا بمێنێتهوه و سهرکهوتوویی وهدهست بێنی. ئهو بۆ گرینگی ڕۆڵی پشتیوانی ژنان ڕستهیهک دهڵێ: "ئهو ژنانهی که هاوکاری و پشتیوانی یهکتر ناکهن له جهههنهمدا شوێنێکی تایبهتیان بۆ دیاری کراوه" !
ههروهها نوسهرێکی سوئیدی به نیوی لۆتتا سنیکاره لهو بابهتهوه دهدوی و دهڵێ: ژنان له گۆڕینهوهی بیر و بۆچووندا وهک پیاوان ڕاشکاویان نییه. ژنان خۆ دهپارێزن له دانی ڕهخنه و پێشنیار، ئهگهر بۆچونێکیش بدهن تهنیا بۆچونی موسبهته. بهڵام، پیاوان ڕهخنهو پێشنیاری خۆیان پێشکێش دهکهن و ههر بۆیه پیاو شانسی گهشه و چونه پێشی له ژنان پتره. لۆتتا سنیکاره له سهر پشتیوانی ژنان له یهکتر دهڵێ: ئهو ژنانهی که به دهستهڵات دهگهن وهک دهرکهوانیان لێ دێت. ئهو ژنانه سادقانه هاوکاری پیاو دهکهن بهڵام له ژنانی کۆمهڵگهکهیان دوور دهبنهوه.
ئهگهر ئێمه بڕوانینه خهباتی ژنان له کوردستان ڕهنگه ژن وهک دهرکهوان نێو نهبردرابێ بهڵام ،ڕوون و ئاشکرایه که دهوریکی لاوهکی به ژن دراوه و یهکسانی مافی ژن و پیاو تهنیا له دروشمدا ماوهتهوه.
خهباتی نهتهوایهتی و خهبات بۆ مافی ژن
خهباتی نهتهوایهتی نابی ڕێگری خهباتی ژنان بۆ وهدهست هێنانی مافه
ڕهواکانی بێت. ئهگهر ئهو دوو خهباته به یهکهوه نهبێت ژن دهدۆڕێنی.
له دووای شۆڕشی ئێران کاتێک شار و دێهاتهکان کهوته دهست هێزی پێشمهرگه،
حیزبه چهپهکان ڕوویان له کوردستان کرد و دروشمێک زۆر باو بوو که
دهیانگوت: کوردستان سهنگهری ئازادی ئێران. زۆر جار که باس له خهباتی ژن
دهکردری له لایهن ڕێکخراوه سیاسیه کوردییهکانهوه، باسی ئهوه دهکهن
که ژن نان و چێشتی ساز کردووه بۆ پێشمهرگه یان ژن جلی پێشمهرگهی شوشتووه.
ڕۆڵێ ڕاستهوخۆی ژن دهشاردرێتهوه و تهنیا باس لهو خزمهتانه دهکهن که
ژن بۆ پیاوی کردووه. بۆ باس لهوه ناکهن که ژن له زیندانهکان تهجاوزی
پێکراوه یان ئیعدام کراوه. بۆ باس لهوه ناکهن که ژن له خۆپێشاندانهکان
تهقهی لێکراوه و له شهڕدا شههید بووه. ژنی کورد نابێ بهو پێ
ههڵاکوتنانه ڕازی بێ و دهبێ ڕۆڵی ڕاستهوخۆی گرینگی پێ بدرێ. ژن نابێ
چێدیکه سهنگهری ئازادی پیاوان بێت و نابێ هیچکات خهباتی نهتهوهیی شلی
کاتهوه له خهبات بۆ وهدهست هێنانی مافهکانی خۆی. ئهگهر ژن له
ئیستاوه ویستهکان و داواکاریهکانی نهباته سهر، و به پیاو نهسهلمێنی
که ئهو دوو خهباته وهک یهک گرینگن و تهنانهت مهرج بۆ شێوهی بهشداری
و ئیداره دانهنێت به تهواوی زهرهر دهکات.
بۆ وێنه له کوردستانی باشوور ژنان وێڕای پیاوان له زیندان دابوون، ئهنفال کران، لهسێداره دران، له سهنگهری پێشمهرگایهتیدا شههید بوون، بهڵام له حکومهتی کوردستاندا دهسکهوتهکانیان زۆر کهمتر بوو له قوربانیهکانیان.
کاتێک عیراق کوییتی داگیر کرد، ژنان له خۆپێشاندانهکاندا دهوری سهرهکیان ههبوو و خهباتیان دهکرد بۆ ڕزگاری کوێت. بهڵام، کاتێک ئهمیری کوێت گهڕایهوه، چاکهکهی خۆی بهرانبهر به ژنان بهوه داوه که له ههڵبژاردنهکانی ساڵی 1992دا ژنان له کوێت ههر وهکی پێشو له مافی دهنگ دان بێ بهش بوون.
